Spreuken

Toegelicht & toegepast 20

De Wegwijzer

Ger de Koning

Uitgeverij: Daniël

Webwinkel: www.uitgeverijdaniel.nl

Bestellingen: info@uitgeverijdaniel.nl

© 2021 Uitgeverij Daniël, Zwolle, NL, ISBN/EAN 978-90-79718-31-3 (hardcover)
© 2017 Uitgeverij Daniël, Zwolle, NL, ISBN/EAN 978-90-79718-41-2 (paperback)
© 2016 Uitgeverij Daniël, Zwolle, NL, ISBN/EAN 978-90-79718-31-3 (hardcover)

Omslagontwerp: Theis-Jan Goudswaard

Lay-out: Jan Noordhoek

Niets uit deze uitgave mag – anders dan voor eigen gebruik – worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden d.m.v. druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeverij Daniël of de auteur.

Het gebruik van de Herziene Statenvertaling is in dit commentaar toegestaan onder voorwaarde van de volgende duidelijke copyrightvermelding: De bijbeltekst in deze uitgave is ontleend aan de Bijbel in de Herziene Statenvertaling, © Stichting HSV 2010.
© Stichting HSV en Uitgeverij Jongbloed – Heerenveen. Alle rechten voorbehouden.

De bijbelteksten in deze uitgave uit Nieuwe Testament zijn ontleend aan de TELOS-vertaling. Voor gebruik van teksten uit de TELOS-vertaling is toestemming onder voorwaarde van de volgende duidelijke copyrightvermelding:

© Grace Publishing House – Rhenen. Alle rechten voorbehouden.

Inhoud

Tekstgebruik 20

Vertalingen 20

Verwijzingen 20

Afkortingen Bijbelboeken 21

Oude Testament 21

Nieuwe Testament 22

Haakjes 23

Oude Testament 23

Nieuwe Testament 23

Vooraf 24

Het boek Spreuken 25

Inleiding 25

Spreuken 1 29

Sp 1:1 | Spreuken en de schrijver 29

Sp 1:2 | Met wijsheid bekend worden en woorden begrijpen 31

Sp 1:3 | Vermaning aannemen 32

Sp 1:4 | Schranderheid, kennis en bedachtzaamheid 33

Sp 1:5 | Wijs en verstandig 34

Sp 1:6 | Spreuk, spreekwoord, woorden, raadsels 35

Sp 1:7 | De vreze des HEEREN 36

Sp 1:8-9 | Luisteren wordt beloond 37

Sp 1:10-19 | Mijd verkeerd gezelschap 39

Sp 1:20-23 | De Wijsheid roept 44

Sp 1:24-32 | Gevolgen van niet luisteren 46

Sp 1:33 | Het deel van wie wel luistert 47

Spreuken 2 49

Inleiding 49

Sp 2:1-5 | Als …, dan … 50

Sp 2:6-11 | Wijsheid die beschermt 52

Sp 2:12-15 | Wijsheid redt van de verkeerde weg 53

Sp 2:16-19 | Wijsheid redt van de vreemde vrouw 55

Sp 2:20-22 | Wijsheid brengt op de weg van wie goed zijn 56

Spreuken 3 58

Inleiding 58

Sp 3:1-2 | Luisteren naar onderricht 58

Sp 3:3-4 | Goedertierenheid en trouw bewaren 59

Sp 3:5-6 | Vertrouw op de HEERE 61

Sp 3:7-8 | Vrees de HEERE 62

Sp 3:9-10 | Vereer de HEERE 63

Sp 3:11-12 | Bestraffing door de HEERE 65

Sp 3:13-18 | Waarde van de wijsheid 66

Sp 3:19-20 | Wijsheid bij en in de schepping 69

Sp 3:21-26 | Wijsheid geeft rust 69

Sp 3:27-30 | De naaste geen kwaad doen 72

Sp 3:31-35 | Niet jaloers zijn op de goddeloze 74

Spreuken 4 77

Sp 4:1-4 | Een goede les gaat de generaties door 77

Sp 4:5-9 | Verwerf wijsheid, verwerf inzicht! 79

Sp 4:10-13 | De weg van de wijsheid 81

Sp 4:14-19 | De weg van kwaaddoeners 82

Sp 4:20-27 | Waken over hart, lippen, ogen, voet 84

Spreuken 5 87

Inleiding 87

Sp 5:1-2 | Bedachtzaamheid en kennis 87

Sp 5:3-6 | De lippen en voeten van de vreemde vrouw 88

Sp 5:7-14 | De prijs van ontrouw 89

Sp 5:15-23 | De vreugde van trouw in het huwelijk 91

Spreuken 6 96

Inleiding 96

Sp 6:1-5 | Sta nooit borg 96

Sp 6:6-11 | De luiaard 97

Sp 6:12-15 | Een verdorven mens 99

Sp 6:16-19 | Wat de HEERE haat 100

Sp 6:20-24 | Wat bewaart voor een slechte vrouw 101

Sp 6:25-29 | Neem geen vuur in je boezem 103

Sp 6:30-35 | Er is geen losgeld voor overspel 104

Spreuken 7 106

Inleiding 106

Sp 7:1-5 | Waarschuwing tegen de vreemde vrouw 106

Sp 7:6-9 | Het slachtoffer 107

Sp 7:10-12 | De verleidster 108

Sp 7:13-20 | De verleiding 109

Sp 7:21-23 | De capitulatie van het slachtoffer 111

Sp 7:24-27 | Laat je hart niet afwijken naar haar wegen 112

Spreuken 8 113

Sp 8:1-5 | Waar en tot wie de Wijsheid roept 113

Sp 8:6-9 | Wat de Wijsheid roept 114

Sp 8:10-21 | De waarde van de wijsheid 115

Sp 8:22-31 | De Wijsheid is een eeuwige Persoon 118

Sp 8:32-36 | De zegen van luisteren naar de Wijsheid 122

Spreuken 9 124

Inleiding 124

Sp 9:1-6 | De uitnodiging van de Wijsheid 124

Sp 9:7-12 | De spotter en de wijze 127

Sp 9:13-18 | De uitnodiging van vrouw Dwaasheid 129

Spreuken 10 133

Inleiding 133

Sp 10:1 | Een wijze zoon en een dwaze zoon 135

Sp 10:2-3 | Gerechtigheid is leven 136

Sp 10:4-5 | Vlijtig werken in de zomer 137

Sp 10:6-7 | Zegen of wegteren 138

Sp 10:8-10 | Ten val komen of een veilige weg gaan 139

Sp 10:11-14 | De mond van de rechtvaardige en de dwaas 140

Sp 10:15-17 | Veiligheid en leven of ondergang 141

Sp 10:18-21 | Het gebruik van de lippen 142

Sp 10:22-26 | De zegen van de HEERE 143

Sp 10:27-28 | Verwachting en hoop 145

Sp 10:29-30 | De weg van de HEERE 146

Sp 10:31-32 | Mond en lippen van de rechtvaardige 146

Spreuken 11 148

Sp 11:1 | Eerlijkheid in de handel 148

Sp 11:2-3| Ootmoed en oprechtheid 148

Sp 11:4-6 | Gerechtigheid redt en leidt 149

Sp 11:7-8 | Het lot van de goddeloze 150

Sp 11:9 | Kennis die redt van de huichelaar 151

Sp 11:10-11 | De vreugde en verhevenheid van een stad 152

Sp 11:12-13 | Inzicht, betrouwbaarheid 153

Sp 11:14-15 | Wijze raad, geen borg zijn 153

Sp 11:16 | Een bevallige vrouw en geweldplegers 154

Sp 11:17-21 | Gevolgen van rechtvaardig of goddeloos gedrag 155

Sp 11:22 | Een mooie vrouw zonder inzicht 156

Sp 11:23-27 | De zegen van de rechtvaardige 157

Sp 11:28-31 | De groei van de rechtvaardige 158

Spreuken 12 161

Sp 12:1-2 | Kennis liefhebben en goedgunstigheid verkrijgen 161

Sp 12:3 | Wat niet en wat wel standhoudt 162

Sp 12:4 | Een deugdelijke vrouw 162

Sp 12:5-7 | De rechtvaardigen tegenover de goddelozen 163

Sp 12:8 | Lof of verachting oogsten 165

Sp 12:9-11 | Nederigheid, zorg en ijver 166

Sp 12:12-14 | Vrucht en ontkomen 168

Sp 12:15-16 | De wijze en schrandere tegenover de dwaas 169

Sp 12:17-20 | Spreken gebeurt vanuit het hart 170

Sp 12:21 | Geen leed treft de rechtvaardige 172

Sp 12:22-23 | Betrouwbaar handelen en spreken 173

Sp 12:24 | Vlijt tegenover ledigheid 174

Sp 12:25-26 | Een goed woord en raad vragen 174

Sp 12:27 | De gevolgen van luiheid en ijver 175

Sp 12:28 | Wat naar het leven leidt en niet naar de dood 175

Spreuken 13 176

Sp 13:1 | Een wijze zoon of een spotter 176

Sp 13:2-3 | De vrucht en bescherming van de mond 176

Sp 13:4 | Begeerte van de luiaard tegenover vlijt 178

Sp 13:5-6 | Rechtvaardig of goddeloos 178

Sp 13:7-8 | De rijke arme en de arme rijke 179

Sp 13:9 | Verblijdend licht of een uitgedoofde lamp 180

Sp 13:10 | Overmoed of raad aanvaarden 181

Sp 13:11 | Zo gewonnen, zo geronnen 181

Sp 13:12 | Uitgestelde verwachting of vervuld verlangen 181

Sp 13:13 | Verachting of vrees 182

Sp 13:14-16 | Wijsheid of dwaasheid 182

Sp 13:17 | Een goddeloze bode of een betrouwbare gezant 184

Sp 13:18 | Vermaning verwerpen of in acht nemen 185

Sp 13:19 | Aangenaam of een gruwel 185

Sp 13:20 | Omgaan met wijzen of met dwazen 185

Sp 13:21-23 | Het goede of het kwade krijgen 186

Sp 13:24 | Wie zijn zoon liefheeft, tuchtigt hem 187

Sp 13:25 | Eten tot verzadiging of gebrek lijden 188

Spreuken 14 190

Sp 14:1 | Een huis opbouwen of afbreken 190

Sp 14:2 | De HEERE vrezen of Hem verachten 190

Sp 14:3 | De mond van een dwaas en de lippen van wijzen 191

Sp 14:4 | Een schone kribbe of een grote opbrengst 191

Sp 14:5 | Een betrouwbare getuige of een valse getuige 192

Sp 14:6-9 | Spotters en dwazen 193

Sp 14:10 | Niet te delen bitterheid en blijdschap 195

Sp 14:11-13 | Schijn bedriegt 196

Sp 14:14 | Afkerig van hart of een goed iemand 197

Sp 14:15 | Goedgelovig of voorzichtig 198

Sp 14:16-17 | De wijze en de overmoedige 198

Sp 14:18 | Dwaasheid erven of kennis omarmen 199

Sp 14:19 | De rollen worden omgekeerd 200

Sp 14:20-21 | Houding tegenover sociaal minder bedeelden 200

Sp 14:22 | Kwaad smeden of het goede bewerken 201

Sp 14:23-24 | Overschot en rijkdom 201

Sp 14:25 | Een redder van levens of een bedrieger 202

Sp 14:26-27 | De vreze des HEEREN is … 202

Sp 14:28 | Glorie of ondergang van een heerser 203

Sp 14:29 | Geduldig of kortaangebonden 204

Sp 14:30 | Een gezond hart of afgunst 204

Sp 14:31 | Onderdrukken of ontfermen 205

Sp 14:32 | Weggedreven worden of een toevlucht vinden 206

Sp 14:33 | Verborgen wijsheid en openlijke dwaasheid 206

Sp 14:34 | Gerechtigheid of zonde van een volk 207

Sp 14:35 | Welgevallen of verbolgenheid van de koning 207

Spreuken 15 209

Sp 15:1-2 | Een zacht antwoord en de tong van wijzen 209

Sp 15:3 | De HEERE ziet alles en iedereen 209

Sp 15:4 | Het medicijn van de tong 210

Sp 15:5 | Tucht verwerpen of in acht nemen 211

Sp 15:6 | Grote rijkdom of verval 211

Sp 15:7 | De lippen van wijzen en het hart van dwazen 211

Sp 15:8-10 | Wat voor de HEERE een gruwel is 212

Sp 15:11 | Alles ligt open voor de HEERE 213

Sp 15:12 | Een spotter gaat niet naar wijzen 213

Sp 15:13-15 | Een vrolijk, verstandig en blijmoedig hart 214

Sp 15:16-17 | Beter … dan … 216

Sp 15:18 | Driftig of geduldig 217

Sp 15:19 | De weg van een luiaard en het pad van oprechten 217

Sp 15:20-21 | De invloed van wijsheid en dwaasheid 218

Sp 15:22 | Veel raadgevers doen een plan slagen 219

Sp 15:23 | Hoe goed is een woord op zijn tijd 219

Sp 15:24 | Het pad ten leven voert omhoog 220

Sp 15:25 | De HEERE beschermt de weduwe 220

Sp 15:26 | Kwade plannen of lieflijke woorden 221

Sp 15:27 | Waarschuwing tegen winstbejag 221

Sp 15:28 | Eerst denken, dan antwoorden 221

Sp 15:29 | De HEERE verhoort het gebed van rechtvaardigen 222

Sp 15:30 | Wat het hart verblijdt en de beenderen verkwikt 222

Sp 15:31-33 | Luisteren en vrezen is leven, wijsheid en eer 222

Spreuken 16 224

Sp 16:1-5 | De HEERE is soeverein 224

Sp 16:6-9 | Leven onder de soevereiniteit van God 226

Sp 16:10-15 | Kenmerken van een koning naar Gods hart 228

Sp 16:16 | Wijsheid en inzicht zijn beter dan goud en zilver 231

Sp 16:17 | De gebaande weg 231

Sp 16:18-19 | Nederigheid is beter dan hoogmoed 232

Sp 16:20-24 | De waarde van het Woord en woorden 233

Sp 16:25 | Het einde van een schijnbaar rechte weg 235

Sp 16:26 | Honger spoort aan tot werken 236

Sp 16:27-30 | De verdorven, verderfelijke, gewelddadige man 236

Sp 16:31-32 | Grijsheid, geduld en zelfbeheersing 237

Sp 16:33 | De mens wikt, God beschikt 239

Spreuken 17 240

Sp 17:1-3 | Rust, erven en louteren 240

Sp 17:4-5 | Luisteren naar leugen bewerkt bespotting 241

Sp 17:6 | Eer in de geslachten 242

Sp 17:7 | Twee dingen die niet bij elkaar passen 242

Sp 17:8 | Steekpenningen brengen overal voorspoed 243

Sp 17:9 | Toedekken tegenover oprakelen 243

Sp 17:10-11 | Als tucht niet werkt, volgt oordeel 244

Sp 17:12-13 | Waarschuwingen tegen dwaasheid 245

Sp 17:14 | Voorkom erger 246

Sp 17:15 | God haat verdraaiing van het recht 246

Sp 17:16 | Een dwaas heeft geen verstand 247

Sp 17:17 | Echte vriendschap 247

Sp 17:18 | Alleen een dwaas stelt zich borg 248

Sp 17:19-20 | Ruzie liefhebben komt uit een verkeerd hart 248

Sp 17:21 | Het verdriet van een vader 249

Sp 17:22 | Een blij hart of een neerslachtige geest 249

Sp 17:23 | Het doel van een omkoopgeschenk 250

Sp 17:24 | Waar iemand naar kijkt 250

Sp 17:25 | Verdriet voor de vader en bitterheid voor de moeder 251

Sp 17:26 | Niet een onschuldige straffen 251

Sp 17:27-28 | Controle over de tong 252

Spreuken 18 253

Sp 18:1-2 | De zelfzuchtige dwaas 253

Sp 18:3 | De goddeloze en wat hem vergezelt 253

Sp 18:4 | Diepe wateren en een overvloeiende beek 254

Sp 18:5 | Geen aanzien des persoons in de rechtspraak 254

Sp 18:6-8 | De woorden van een dwaas en een lasteraar 255

Sp 18:9 | Luiheid werkt vernielend 256

Sp 18:10-12 | De ware veiligheid en de schijnveiligheid 256

Sp 18:13 | Eerst luisteren, dan antwoorden 257

Sp 18:14 | Geestkracht of een neerslachtige geest 258

Sp 18:15 | Kennis verwerven en zoeken 258

Sp 18:16 | Wat een gift kan doen 259

Sp 18:17-19 | Een rechtszaak, geschillen en ruzies 259

Sp 18:20-21 | De vrucht van onze woorden 260

Sp 18:22 | Een vrouw als bewijs van Gods goedgunstigheid 261

Sp 18:23 | Een arme smeekt, een rijke antwoordt hard 262

Sp 18:24 | Het verschil tussen vrienden en een vriend 262

Spreuken 19 263

Sp 19:1-3 | De oprechte arme en de dwaas zonder kennis 263

Sp 19:4 | Bezit en vrienden 264

Sp 19:5 | Een valse getuige en wie leugens blaast 265

Sp 19:6-7 | Rijkdom trekt aan, armoede stoot af 265

Sp 19:8 | Zijn leven liefhebben en het goede vinden 266

Sp 19:9 | Nog eens: een valse getuige en wie leugens blaast 266

Sp 19:10 | Wat niet gepast is 266

Sp 19:11 | Geduld en vergeving 267

Sp 19:12 | De toorn en het welgevallen van een koning 267

Sp 19:13-15 | Huiselijke ellende en huiselijk geluk 268

Sp 19:16 | Zijn leven bewaren of sterven 269

Sp 19:17 | Ontferming over de arme wordt beloond 269

Sp 19:18-20 | Wel of geen tucht en hoe toe te passen 270

Sp 19:21-23 | Raadsbesluit, goedertierenheid en leven 271

Sp 19:24 | Zelfs te lui om te eten 272

Sp 19:25 | Tucht maakt anderen schrander 272

Sp 19:26-27 | Een zoon die schandelijk handelt 273

Sp 19:28-29 | Spotters en het (on)recht 274

Spreuken 20 276

Sp 20:1 | Pas op voor wijn en sterkedrank 276

Sp 20:2-3 | Vrees voor de koning houdt buiten onenigheid 276

Sp 20:4 | Het excuus van de luiaard om niet te werken 277

Sp 20:5-9 | God doorgrondt het hart van ieder mens 277

Sp 20:10 | Niet met twee maten meten 279

Sp 20:11 | Daden tonen het karakter 280

Sp 20:12 | Het horende oor en het ziende oog 280

Sp 20:13 | Niet slapen, maar waken en werken 280

Sp 20:14-17 | Eerlijk zijn in woord en wandel 281

Sp 20:18-19 | Omgaan met oorlog en laster 282

Sp 20:20-21 | Ouders vervloeken en plukken 283

Sp 20:22-23 | Geen kwaad met kwaad vergelden 284

Sp 20:24-25 | De beperkingen van de mens 284

Sp 20:26-28 | Een wijze koning doorziet de mens 285

Sp 20:29 | Kracht als sieraad en grijsheid als glorie 286

Sp 20:30 | De zuiverende werking van striemen en slagen 287

Spreuken 21 288

Sp 21:1-3 | De HEERE bestuurt en beoordeelt alles 288

Sp 21:4 | Hoogmoed is zonde 289

Sp 21:5 | Vlijt, geen overhaasting 289

Sp 21:6-8 | Een bedrieglijke tong en een kromme weg 290

Sp 21:9 | Beter alleen wonen dan met ruzie samenwonen 291

Sp 21:10 | Wie belust is op het kwade, kent geen genade 292

Sp 21:11 | De spotter boet, de wijze doet kennis op 292

Sp 21:12 | De goddelozen worden in het onheil gestort 293

Sp 21:13 | Niet horen en zelf niet gehoord worden 293

Sp 21:14 | Een gift en een geschenk brengen kalmte 294

Sp 21:15 | Recht doen bewerkt blijdschap en verschrikking 294

Sp 21:16 | Afdwalen voert tot de gestorvenen 295

Sp 21:17 | Wie blijdschap, wijn en olie liefheeft 295

Sp 21:18 | Een goddeloze als losgeld 296

Sp 21:19 | Beter eenzaam wonen dan met een ruziënde vrouw 296

Sp 21:20-21 | De wijze is spaarzaam en leeft 297

Sp 21:22-23 | De wijze overwint en bewaart zichzelf 298

Sp 21:24 | De spotter en zijn mateloze overmoed 299

Sp 21:25-26 | De luiaard en de rechtvaardige 299

Sp 21:27-29 | De huichelaar komt om 300

Sp 21:30-31 | De HEERE is onoverwinnelijk en overwint 302

Spreuken 22 304

Sp 22:1 | Naam en gunst zijn beter dan rijkdom 304

Sp 22:2 | De HEERE heeft allen gemaakt 304

Sp 22:3 | Aan het kwaad ontkomen of omkomen 305

Sp 22:4 | Het loon van nederigheid 306

Sp 22:5 | Dorens en strikken op de weg 306

Sp 22:6 | Advies voor opvoeding 307

Sp 22:7-9 | Lenen, onrecht zaaien en gunnend zijn 308

Sp 22:10 | Verdrijf een spotter 309

Sp 22:11 | Reinheid en vriendelijkheid 309

Sp 22:12 | De HEERE behoedt en stort in het verderf 310

Sp 22:13 | Een excuus van de luiaard om niet te werken 310

Sp 22:14 | De mond als een diepe kuil 311

Sp 22:15 | De stok houdt dwaasheid op afstand 312

Sp 22:16 | Rijk maken en tot gebrek komen 312

Sp 22:17-21 | Betrouwbare woorden zijn heerlijke dingen 313

Sp 22:22-23 | De HEERE wreekt beroven en vertrappen 315

Sp 22:24-25 | Verkeerde omgang bederft goede zeden 316

Sp 22:26-27 | Ga niet borg staan voor schulden 316

Sp 22:28 | Verleg de aloude grenzen niet 317

Sp 22:29 | Wie vaardig is in zijn werk, dient koningen 317

Spreuken 23 319

Sp 23:1-3 | Aan tafel met een heerser 319

Sp 23:4-5 | Rijkdom is vluchtig 320

Sp 23:6-8 | Gehuichelde gastvrijheid 321

Sp 23:9 | Verspil geen wijze woorden aan een dwaas 321

Sp 23:10-11 | Eerbiediging van het eigendom van weerlozen 322

Sp 23:12 | Hernieuwde oproep om te luisteren 322

Sp 23:13-14 | Tucht is noodzakelijk 323

Sp 23:15-16 | Wijsheid veroorzaakt blijdschap 323

Sp 23:17-18 | De vreze des HEEREN geeft hoop 324

Sp 23:19 | Nog eens de oproep om te luisteren 325

Sp 23:20-21 | Dronkaards en veelvraten zijn verkeerd gezelschap 326

Sp 23:22-25 | Eer en verblijd je vader en moeder 327

Sp 23:26-28 | De wegen van de vader of die van de hoer 328

Sp 23:29-35 | Rampzalige gevolgen van dronkenschap 330

Spreuken 24 333

Sp 24:1-2 | Niet jaloers zijn op slechte mensen 333

Sp 24:3-4 | Een huis bouwen en binnenkamers vullen 333

Sp 24:5-6 | Kracht en overwinning door wijsheid 334

Sp 24:7 | Wijsheid is voor een dwaas te hoog 335

Sp 24:8-9 | Kwaad beramen en dwaasheid bedenken 335

Sp 24:10 | Beproeving van benauwdheid 336

Sp 24:11-12 | Red hen die ter slachting gaan 336

Sp 24:13-14 | De zoetheid van de wijsheid 338

Sp 24:15-16 | Een rechtvaardige valt, maar staat weer op 338

Sp 24:17-18 | Geen leedvermaak 339

Sp 24:19-20 | Het kwaad heeft geen toekomst 340

Sp 24:21-22 | Vrees God en de koning 340

Sp 24:23-26 | Geen partijdigheid in een rechtszaak 341

Sp 24:27 | Financiële zelfstandigheid 342

Sp 24:28-29 | Niet vals getuigen en niet wraak nemen 343

Sp 24:30-34 | De les van de luiaard 343

Spreuken 25 346

Sp 25:1 | Overgeschreven spreuken van Salomo 346

Sp 25:2-7 | Over koningen en hen die bij hen zijn 346

Sp 25:8-10 | Adviezen voor het voeren van een rechtszaak 349

Sp 25:11-14 | Waardevolle woorden en ijdele woorden 349

Sp 25:15 | De kracht van geduld en van een zachte tong 351

Sp 25:16-17 | Advies om matig te zijn 351

Sp 25:18-20 | Vals getuigenis, vals vertrouwen, valse troost 352

Sp 25:21-22 | Een vijand beschaamd maken 353

Sp 25:23-24 | Een achterbakse tong en een twistzieke vrouw 354

Sp 25:25-26 | Wat wel en wat geen dorst lest 355

Sp 25:27 | Waar ligt onze eer 356

Sp 25:28 | Gebrek aan zelfbeheersing 356

Spreuken 26 358

Sp 26:1 | Eer past niet bij een dwaas 358

Sp 26:2 | Een vervloeking zonder reden komt niet aan 358

Sp 26:3 | Een dwaas lijkt op een redeloos dier 359

Sp 26:4-5 | Wanneer je een dwaas niet of wel moet antwoorden 359

Sp 26:6-7 | De voeten afsnijden en verlamde benen 360

Sp 26:8-9 | Gevaarlijk en pijnlijk 361

Sp 26:10 | Wat dwazen doen, veroorzaakt verdriet 362

Sp 26:11 | Een dwaas die in zijn dwaasheid terugvalt 362

Sp 26:12 | Iemand die wijs is in eigen ogen 363

Sp 26:13-16 | De luie dwaas 363

Sp 26:17 | De bemoeial 364

Sp 26:18-19 | Bedriegen ‘voor de grap’ 365

Sp 26:20-22 | Roddels en ruzie 365

Sp 26:23-28 | Huichelarij 366

Spreuken 27 370

Sp 27:1-2 | Verkeerd roemen 370

Sp 27:3-4 | Lasten die te zwaar zijn om te dragen 371

Sp 27:5-6 | Bestraffing als uiting van liefde 371

Sp 27:7 | Verzadiging en honger veranderen de smaak 372

Sp 27:8 | Vlucht niet uit je woonplaats weg 373

Sp 27:9-10 | De genegenheid en hulp van een vriend 374

Sp 27:11 | Een wijze zoon is een antwoord op smaad 374

Sp 27:12 | Een schrandere verbergt zich voor het kwaad 375

Sp 27:13 | Verplichtingen moeten worden nagekomen 376

Sp 27:14-16 | Ongepast gedrag 377

Sp 27:17-18 | Scherpen en bewaken 378

Sp 27:19-20 | Het hart en de ogen van de mens 379

Sp 27:21 | Een goede naam als toets 379

Sp 27:22 | De dwaas is en blijft een dwaas 380

Sp 27:23-27 | Het werk van de mens en de zorg van God 380

Spreuken 28 383

Sp 28:1 | Een slecht of een goed geweten 383

Sp 28:2-5 | Gevolgen als Gods gezag niet wordt erkend 383

Sp 28:6 | Oprechtheid is beter dan slinkse wegen gaan 385

Sp 28:7 | Een verstandige zoon of een zoon die te schande maakt 385

Sp 28:8 | Oneerlijke bezitsvermeerdering 386

Sp 28:9 | God is doof voor wie doof is voor Hem 386

Sp 28:10 | In zijn kuil vallen of het goede erven 387

Sp 28:11 | Wie wijs is in eigen ogen, wordt doorzien 387

Sp 28:12 | Rechtvaardigen of goddelozen aan de macht 388

Sp 28:13-14 | Belijden en vrezen 388

Sp 28:15-16 | De tiran 389

Sp 28:17 | Bloedschuld voert naar de kuil 390

Sp 28:18 | Verlost worden of ten val komen 390

Sp 28:19-20 | Resultaten van ijver en betrouwbaarheid 390

Sp 28:21 | Partijdigheid leidt tot overtreding 391

Sp 28:22 | Gierigheid leidt tot gebrek 392

Sp 28:23 | Terechtwijzen is beter dan vleien 392

Sp 28:24-25 | Hebzucht 393

Sp 28:26 | Zelfvertrouwen of in wijsheid zijn weg gaan 394

Sp 28:27 | Wie geeft, heeft geen gebrek 394

Sp 28:28 | Goddelozen verschijnen, maar komen ook om 395

Spreuken 29 396

Sp 29:1 | Wie halsstarrig blijft, wordt opeens gebroken 396

Sp 29:2 | Een blij of een zuchtend volk 396

Sp 29:3 | De vader verblijden of bezit doen vergaan 397

Sp 29:4 | Een land in stand houden of afbreken 397

Sp 29:5-6 | Valstrikken 398

Sp 29:7 | Kennis nemen van de rechtszaak van de armen 398

Sp 29:8-11 | Toornige dwazen tegenover rustige wijzen 399

Sp 29:12 | Slecht voorbeeld doet slecht volgen 400

Sp 29:13 | De HEERE verlicht de ogen 400

Sp 29:14 | Recht doen bevestigt de troon voor eeuwig 401

Sp 29:15-17 | Goede opvoeding en het ontbreken daarvan 401

Sp 29:18 | Geen visioen, wel de wet 402

Sp 29:19-21 | Relatie werkgever-werknemer 403

Sp 29:22-23 | Toorn, drift en hoogmoed tegenover nederigheid 404

Sp 29:24 | Wie met een dief deelt, haat zijn ziel 405

Sp 29:25-26 | Mensenvrees of op de HEERE vertrouwen 406

Sp 29:27 | Onrecht doen of oprecht van weg zijn 407

Spreuken 30 408

Inleiding 408

Sp 30:1 | Spreker en aangesprokenen 408

Sp 30:2-3 | De belijdenis van Agur 409

Sp 30:4 | God openbaart Zich in Zijn Zoon 410

Sp 30:5-6 | God openbaart Zich in Zijn Woord 412

Sp 30:7-9 | Het gebed van Agur 413

Sp 30:10 | Belaster een slaaf niet bij zijn heer 416

Sp 30:11-14 | Vier afvallige generaties 416

Sp 30:15-16 | Vier onverzadigbare dingen 418

Sp 30:17 | Vader bespotten en moeder verachten 420

Sp 30:18-20 | Vier ondoorgrondelijke dingen 420

Sp 30:21-23 | Vier onverdraaglijke dingen 423

Sp 30:24-28 | Vier kleine, maar wijze dieren 424

Sp 30:29-31 | Vier met een voorname tred en een statige gang 426

Sp 30:32-33 | Druk brengt iets voort 427

Spreuken 31 429

Sp 31:1 | De woorden voor Lemuel 429

Sp 31:2 | Oproep om naar advies te luistern 429

Sp 31:3 | Waarschuwing tegen de vrouwen 430

Sp 31:4-7 | Waarschuwing tegen de wijn 430

Sp 31:8-9 | De mond opendoen om recht te verschaffen 432

Sp 31:10 | De waarde van de deugdelijke vrouw 434

Sp 31:11-12 | Ze behartigt de belangen van haar echtgenoot 434

Sp 31:13-15 | Ze zorgt voor kleding en voedsel 436

Sp 31:16-18 | Haar gezonde financieel beleid 437

Sp 31:19-21 | Ze werkt voor de familie en de armen 438

Sp 31:22-23 | Zij en haar echtgenoot 439

Sp 31:24 | Ze verkoopt en levert 440

Sp 31:25-27 | Wijsheid en voorspoed 441

Sp 31:28-31 | Zij en haar daden worden geprezen 442

Andere publicaties 445

Tekstgebruik

Vertalingen

Alle tekstaanhalingen uit het Oude Testament komen uit de Herziene Statenvertaling (HSV). De tekstaanhalingen uit het Nieuwe Testament komen uit de herziene Voorhoeve-uitgave, ook wel TELOS-vertaling genoemd.

Verwijzingen

De tekst van Spreuken staat in dit commentaar. In een aantal gevallen worden tekstverwijzingen voluit geciteerd. Alle andere tekstverwijzingen kan de lezer zelf in de Bijbel opzoeken.

Afkortingen Bijbelboeken

Oude Testament

Thora

Gn – Genesis

Ex – Exodus

Lv – Leviticus

Nm – Numeri

Dt – Deuteronomium

Historische boeken

Jz – Jozua

Ri – Richteren

Ru – Ruth

1Sm – 1 Samuel

2Sm – 2 Samuel

1Kn – 1 Koningen

2Kn – 2 Koningen

1Kr – 1 Kronieken

2Kr – 2 Kronieken

Ea – Ezra

Ne – Nehemia

Es – Esther

Poëtische boeken

Jb – Job

Ps – Psalmen

Sp – Spreuken

Pr – Prediker

Hl – Hooglied

Profetische boeken

Js – Jesaja

Jr – Jeremia

Kl – Klaagliederen

Ez – Ezechiël

Dn – Daniël

Hs – Hosea

Jl – Joël

Am – Amos

Ob – Obadja

Jn – Jona

Mi – Micha

Na – Nahum

Hk – Habakuk

Zf – Zefanja

Hg – Haggaï

Zc – Zacharia

Ml – Maleachi

Nieuwe Testament

Mt – Mattheüs

Mk – Markus

Lk – Lukas

Jh – Johannes

Hd – Handelingen

Rm – Romeinen

1Ko – 1 Korinthiërs

2Ko – 2 Korinthiërs

Gl – Galaten

Ef – Efeziërs

Fp – Filippenzen

Ko – Kolossenzen

1Th – 1 Thessalonicenzen

2Th – 2 Thessalonicenzen

1Tm – 1 Timotheüs

2Tm – 2 Timotheüs

Tt – Titus

Fm – Filémon

Hb – Hebreeën

Jk – Jakobus

1Pt – 1 Petrus

2Pt – 2 Petrus

1Jh – 1 Johannes

2Jh – 2 Johannes

3Jh – 3 Johannes

Jd – Judas

Op – Openbaring

Haakjes

Oude Testament

In de bijbelgedeelten van het Oude Testament worden twee soorten haakjes gebruikt:

Ronde haakjes ( )

Deze dienen uitsluitend om het lezen en begrijpen van de tekst te vergemakkelijken; zij geven aan dat een bepaald gedeelte een soort tussenzin vormt die de eigenlijke loop van het verhaal of het betoog enigszins onderbreekt. De woorden tussen ronde haakjes behoren tot de grondtekst.

Vierkante haakjes [ ]

Deze haakjes staan om woorden die in de gedrukte uitgave van de Herziene Statenvertaling cursief staan. Omdat ik in dit boek de hele bijbeltekst cursief weergeef, maak ik gebruik van deze haakjes om deze woorden die cursief in de gedrukte uitgave staan te markeren. Deze haakjes geven aan dat de ingesloten woorden niet in de grondtekst voorkomen, maar in het Nederlands zijn ingevoegd om de tekst begrijpelijk te maken.

Nieuwe Testament

In de bijbelgedeelten van het Nieuwe Testament worden drie soorten haakjes gebruikt. Ik citeer wat hierover in het ‘Voorwoord’ van de TELOS-vertaling wordt gezegd:

‘In de vertaling zijn drie soorten haakjes gebruikt:

Ronde haakjes ( )

Deze dienen uitsluitend om het lezen en begrijpen van de tekst te vergemakkelijken; zij geven aan dat een bepaald gedeelte een soort tussenzin vormt die de eigenlijke loop van het verhaal of het betoog enigszins onderbreekt.

Vierkante haakjes [ ]

Deze geven aan dat de ingesloten woorden niet in de grondtekst voorkomen, maar in het Nederlands moeten worden ingevoegd om de tekst begrijpelijk te maken; deze woorden moeten dus altijd gelezen worden. Met name het (bepaalde) lidwoord ontbreekt nogal eens in het Grieks, waar dat in het Nederlands wel noodzakelijk is; aangezien verschillende uitleggers van mening zijn dat het al of niet voorkomen van het lidwoord vaak van grote betekenis is, is ernaar gestreefd dit overal in de vertaling tussen haakjes te plaatsen waar het in de grondtekst ontbreekt.

Scherpe haakjes < >

Deze geven aan dat de ingesloten woorden in sommige handschriften wel en in andere niet voorkomen.´

Vooraf

We leven in een tijd waarin alles snel en gemakkelijk moet gaan en resultaat direct meetbaar moet zijn. Wie meent dat dit boek wat dat betreft in deze tijd past, vergist zich. Het boek Spreuken is geen ‘snelle hap’ lectuur en een direct gewenst effect is er vaker niet dan wel. Het lezen van dit boek en het overdenken ervan in het hart vraagt geduld. Het is ermee als met het gebruik van een bepaald medicijn dat je eerst enige tijd moet innemen om de weldadige werking ervan te merken. Als we het boek Spreuken dagelijks lezen en overdenken, zal de gezonde werkzaamheid van dit boek na verloop van tijd merkbaar worden.

Laten we de tijd nemen om dit boek tot ons te nemen, om de inhoud als het ware in te nemen. Net als bij het medicijn is het nodig om de zegen van de Heer te vragen, wat betekent dat we het biddend lezen. Het biddend ‘innemen’ van dit deel van Gods Woord zal onze geestelijke gezondheid ten goede komen. Dat zal zich uiten in het maken van wijze, goede keuzes in al die situaties die zich dagelijks in ons leven voordoen waarbij keuzes van ons gevraagd worden.

Het boek Spreuken is het handboek dat ons vertelt hoe we wijs kunnen worden. Het is niet bedoeld voor mensen die het leuk vinden om intellectueel met filosofie bezig te zijn. Het is bedoeld voor iedere christen en vooral voor de jonge christen die zich realiseert dat de wereld waarin hij leeft een doolhof is met veel valkuilen en valstrikken. Dit boek wijst de weg in dit doolhof en geeft aan waar de valkuilen en valstrikken zich bevinden, zodat hij die kan vermijden.

Als we biddend nadenken over wat we hebben gelezen en in praktijk brengen waarover we hebben nagedacht, zullen we er geestelijk groot nut van hebben. Ons leven zal tot eer van God en tot zegen van onze omgeving zijn, terwijl het onszelf de voldoening geeft van een leven in gemeenschap met God.

Ger de Koning
Middelburg, juni 2017, herzien februari 2021

Het boek Spreuken

Inleiding

Het boek Spreuken volgt op het boek Psalmen. In Psalmen gaat het vooral om de innerlijke gevoelens naar God toe. In Spreuken gaat het vooral om de uiterlijke wandel naar de wereld toe. Zoals het bezig zijn met Psalmen een brandend hart geeft, zo geeft het bezig zijn met Spreuken een blinkend gezicht. Elk van de boeken stelt een van de twee kanten van het leven van de gelovige voor. We herkennen Psalmen in wat Petrus noemt “een heilig priesterdom” en Spreuken in wat hij een “koninklijk priesterdom” noemt (1Pt 2:5,9). Het boek Psalmen plaatst ons in de tegenwoordigheid van God om Hem als een heilige priester geestelijke offers te brengen. Het boek Spreuken plaatst ons in de tegenwoordigheid van de wereld om in koninklijke waardigheid de deugden van God te verkondigen.

In Spreuken zien we de goedheid van God, Die in Zijn wijsheid ons Zijn inzicht toont in wie de mens is. Hij laat ons de wegen zien die de mens gaat en de gevolgen van alle wegen waarin een mens kan wandelen. In dit boek zien we de wetmatigheid dat wat een mens zaait, hij ook oogst (Gl 6:7{1}). De wereld is voor de mens, voor ons, een doolhof, waar één verkeerde stap bittere gevolgen kan hebben. Het is dan ook een grote genade een boek te hebben dat ons de weg van voorzichtigheid en leven voorhoudt en dat doet vanuit het perspectief van de wijsheid die van God komt.

Salomo is vervuld met die wijsheid van boven. Jakobus noemt in zijn brief de kenmerken van deze wijsheid (Jk 3:17). Salomo past deze wijsheid toe op een manier dat wij haar kunnen gebruiken in de wereld waarin wij leven. Hij beschrijft de dingen zoals God ze ziet. Als wij ons onderwerpen aan Gods Woord, ontdekken we in dit boek de routebeschrijving voor ons leven. Daarbij zijn de aanwijzingen inbegrepen om de weg van eigen wijsheid te vermijden en de dwaze ingevingen van ons eigen hart te kunnen onderkennen. Het mag duidelijk zijn dat de weg van het leven geen angstige weg is, maar een weg die bij het gaan ervan blijdschap geeft als we het onderwijs van dit boek ter harte nemen.

In dit spreukenboek staan nuttige leefregels voor alle categorieën mensen, voor jong en oud, voor man en vrouw, van hoog tot laag. Koningen en personen die in hoog aanzien zijn, maar ook personen die een lage positie hebben en in de armoedigste omstandigheden leven, lezen er onderwijzende lessen in over hun gedrag in hun verschillende omstandigheden. Zijn specifieke voorschriften bevatten instructies over wijsheid en dwaasheid, de rechtvaardige en de goddeloze, de tong, trots en nederigheid, gerechtigheid en wraak, de familie, luiheid en werk, armoede en rijkdom, vrienden en buren, liefde en lust, woede en strijd, meesters en slaven ofwel werkgevers en werknemers, leven en dood. De leefregels betreffen de waarden en normen in de sfeer van de familie, maar ook in de sfeer van de godsdienst, de politiek en de economie. De spreuken gaan over elk facet van de menselijke relaties, waarbij de Goddelijke principes ervan de grenzen van tijd en cultuur overstijgen.

Het hele boek is voor ieder mens in zijn eigen omstandigheden het kompas voor het bepalen van de juiste koers van zijn levensschip op de levenszee, waarbij de klippen worden omzeild. We treffen er een overvloed aan gezonde regels aan die bedoeld zijn om het leven in alle mogelijke omstandigheden te regelen. Deze regels worden duidelijk, nadrukkelijk en heel gevarieerd neergelegd. Als het ons verlangen is onderwezen te worden, kunnen we uit een veelheid kiezen wat voor onze persoonlijke situatie het meest past.

Het hoofddoel van de wijsheidsleraar die in dit boek tot ons spreekt, en dat is feitelijk de Heer Jezus Zelf, is bij ons een diepe eerbied voor God in te scherpen en een vurige liefde voor wijsheid en deugd in ons te laten ontbranden. Hij heeft vermaningen en adviezen over seksualiteit, luiheid, het gebruik van de tong, geld, moed, eerbied. Hij stelt zaken aan de orde als ongerechtigheid, goddeloosheid, losbandigheid, ledigheid, onvoorzichtigheid, dronkenschap en bijna elke ondeugd.

De wijsheidsleraar windt er geen doekjes om. Hij schildert deze zaken in felle kleuren. Dat doet hij in het bijzonder voor de jonge mens, die hij met zijn onderwijs vooral op het oog heeft. Er is niets wat een jong mens zo grondig ruïneert als slecht gezelschap, losbandigheid en onwettige verbindingen. Daarom gebruikt de onderwijzer de krachtigste argumenten tegen deze ondeugden. Vooral het doelloos omzwerven en omhangen en het gezelschap van de verleidende vrouw worden door hem scherp aan de kaak gesteld.

Dat is tegelijk een van de redenen waarom het boek Spreuken voor sommigen niet tot de favoriete boeken van de Bijbel hoort. Het boek is namelijk heel confronterend.

Nog een argument dat wordt gebruikt om het niet te lezen, is dat er te algemene regels in staan die in de praktijk lang niet altijd lijken te werken. Als voorbeeld wordt wel aangehaald: “Oefen de jongeman overeenkomstig zijn levensweg, ook als hij oud geworden is, zal hij daarvan niet afwijken” (Sp 22:6). We weten allemaal dat ook goed opgevoede kinderen soms van de weg van de Heer afwijken. Wat voor nut heeft zo’n algemene regel dan als hij toch niet lijkt te werken? Wat we moeten leren, is hoger en verder kijken dan wat wij in het leven om ons heen waarnemen.

Om het boek te begrijpen moeten we de sleutel van het boek hebben. Alleen als we die sleutel gebruiken, zullen we de geweldige zegen ervaren die dit boek in zich heeft. Die sleutel is: “De vreze des HEEREN is het beginsel van de kennis” (Sp 1:7a). De naam ‘HEERE’ veronderstelt een relatie met Hem. Het is de Naam van God die de verbinding aangeeft tussen Hem en Zijn volk.

Als we van dit boek het ware en optimale profijt willen hebben, zullen wij een relatie met de Heer Jezus moeten hebben. Als er een levende relatie met Hem is, zullen we dit boek benaderen en lezen met de grootste eerbied voor God. Dan wordt er een schat voor ons ontsloten die uitnodigt om steeds dieper te graven.

Dit schitterende boek is werkelijk een goudmijn van Goddelijke wijsheid. Zoals gezegd, wordt ons daarin verteld hoe God de menselijke natuur ziet en hoe die daarom in werkelijkheid is. We lezen een beschrijving van het leven dat toegewijd is aan God én we krijgen onderwijs en raad hoe dit leven geleefd moet worden. Laat ons gebed zijn: “Leer mij, HEERE, Uw weg, ik zal in Uw waarheid wandelen” (Ps 86:11). We zullen dan enerzijds het gedrag van de wereld vermijden, terwijl anderzijds steeds meer de Heer Jezus Christus in ons gedrag zichtbaar zal worden (Rm 13:13-14).

De spreuken in dit boek worden ontleend aan waarnemingen die de wijze Salomo met betrekking tot het leven heeft gedaan of aan wat hij zelf heeft ervaren. Op die manier ontstaan ook alledaagse gezegden die wij wel gebruiken of horen gebruiken. Neem bijvoorbeeld ons gezegde ‘het ijzer smeden als het heet is’. Dat heeft iemand gezien bij de smid of hij heeft het zelf als smid gedaan. Maar de spreuken in dit bijbelboek gaan verder. Het is geen levenswijsheid zonder meer. De spreuken worden zeker ontleend aan waarnemingen of ze beschrijven ervaringen, maar ze staan in verbinding met geloof. Het boek is de openbaring van God aangaande het leven. Het vertelt over de mens vanuit Gods perspectief. Hij bestuurt het leven, Hij is de soevereine God (vgl. Sp 21:1; 16:33). Het leven is geen aaneenschakeling van toevalligheden.

Salomo heeft de mensen gadegeslagen (Sp 7:6-24) en geeft door wat hij heeft gezien. De waarnemingen die hij, onder Goddelijke inspiratie, heeft gedaan, zijn grondig en nauwkeurig. Wat we te zien krijgen, is geen vleiend beeld. Maar als wij er ook zo naar leren kijken als hij dat doet, zal ons dat enorm helpen om onze levensweg tot Gods eer, tot zegen van anderen en tot vreugde voor onszelf te gaan. Als we dit boek ter harte nemen door de regels die daarin staan nauwgezet op ons leven en gedrag toe te passen, zal het resultaat zijn dat ieder van ons een “mens Gods” is, “tot alle goed werk ten volle toegerust” (2Tm 3:16-17).

Het boek Spreuken is wijsheidsliteratuur. De volken hebben ook wijsheidsliteratuur. Egypte bijvoorbeeld is daar beroemd om. Het grote verschil tussen beide is dat in Spreuken de wijsheid gezien wordt in het licht van de vreze Gods. In dit boek vinden we wijsheid voor het alledaagse leven, een wijsheid die alleen in het Woord van God te vinden is (vgl. Jr 8:9{2}). Ware wijsheid gaat uit van het Woord van God.

Wie het Woord aan de kant schuift, is een dwaas. Woorden van wijzen (Sp 22:17; 24:23) zijn woorden van hen die in Gods Woord thuis zijn, niet als studeerkamergeleerden, maar als mensen die dat Woord in hun dagelijkse leven op alle dingen toepassen. Het gaat om het alledaagse leven, maar dan wel gezien in het licht van de eeuwigheid. Voor hen die naar de woorden van de wijzen luisteren, zal het eeuwige heerlijkheid zijn. Maar achter hen die deze woorden negeren, verheft zich de donkere achtergrond van het dodenrijk (Sp 4:19; 15:11).

Achter en boven Salomo zien we Hem Die “meer dan Salomo” is, de Heer Jezus (Mt 12:42). Hij is de ware Leraar Die onderwijs over het leven geeft. Hij onderricht in de praktische levenswijsheid. Hij Die dit onderwijs geeft, is Zelf het grote voorbeeld van de Wijze (Js 11:2). Alles in dit boek is volmaakt waar van Christus. Zijn hele weg op aarde was de weg van de wijze. In alles zien we bij Hem dat Hij volmaakt werd geleid door de vreze des HEEREN, terwijl we tegelijk constateren dat bij Hem de dwaasheid volkomen afwezig was.

Hij is niet alleen de Wijze, maar ook de wijze Koning, zoals Salomo dat als een beeld van Hem ook is. Voor ons als nieuwtestamentische gelovigen betekent dit dat we het onderwijs van dit boek alleen begrijpen en in praktijk kunnen brengen als de Heer Jezus regeert in ons hart en leven.

Een indeling van het boek

1. Proloog (Spreuken 1:1-7)
2. Onderwijzende toespraken (Spreuken 1:8-9:26)
3. Eerste serie spreuken van Salomo (Spreuken 10:1-22:16)
4. Eerste aanhangsel (Spreuken 22:17-24:22)
5. Tweede aanhangsel (Spreuken 24:23-34)
6. Tweede serie spreuken van Salomo (Spreuken 25:1-29:27)
7. Eerste aanhangsel: de spreuken van Agur, de zoon van Jake (Spreuken 30:1-33)
8. Tweede aanhangsel: de woorden voor koning Lemuel (Spreuken 31:1-9)
9. Derde aanhangsel: loflied op de vrouw (Spreuken 31:10-31)

Spreuken 1

Sp 1:1 | Spreuken en de schrijver

1 De spreuken van Salomo, de zoon van David, de koning van Israël,

De verzen 1-6 zijn de inleiding op het boek. Daarin staat wie de schrijver is en wat het doel van het boek is. Het boek draagt de naam van het eerste woord ervan, “spreuken”. Een definitie van een spreuk is: een kort en bondig gezegde waarin een duidelijke, algemeen toepasbare waarheid tot uitdrukking wordt gebracht (Ez 16:44). Een spreuk is een tijdloze waarheid die een fundamentele werkelijkheid van het leven in de vorm van een eenvoudige illustratie voorstelt. Het kan ook gaan om een les die uit het verleden wordt getrokken (Ps 78:2-6). Het doel van een spreuk is dat de juiste keus wordt gemaakt uit de mogelijkheden die aanwezig zijn, zodat de weg van de dwaasheid wordt vermeden en de weg van de wijsheid wordt gegaan.

De grondbetekenis van het Hebreeuwse woord voor ‘spreuken’, mashal, is het vergelijken van twee dingen door het ene ding naast het andere te plaatsen. Het stamt af van een woord dat ‘vergelijken’ betekent. Mashal betekent vergelijking of gelijkenis. Het boek heet zo, omdat daarin voortdurend dingen met elkaar worden vergeleken. Er worden steeds tegenstellingen gemaakt, bijvoorbeeld tussen het goede en het kwade, de wijze en de dwaas, de gehoorzame en de ongehoorzame, de ijverige en de luie.

Het woord mashal heeft meerdere betekenissen. Mashal betekent ook spreuk in de zin van lering of onderwijzing (Ps 78:2). Ook is het woord vermoedelijk verwant met macht, wat erop wijst dat een spreuk een machtswoord is. Een korte spreuk is een krachtig woord, waarover de luisteraar goed moet nadenken. Salomo is niet alleen een wijze koning, hij is ook een machtige koning. Bij hem gaan wijsheid en kracht hand in hand. Het onderstreept wat eerder is opgemerkt, namelijk dat hij een type of schaduwbeeld van de Heer Jezus is, Die genoemd wordt “[de] kracht en [de] wijsheid van God” (1Ko 1:24).

Het zijn de spreuken “van Salomo”. Hoewel de naam van Salomo aan dit boek wordt verbonden, staan er ook spreuken van anderen in (Sp 30:1; 31:1). Het is te vergelijken met het boek Psalmen dat in zijn algemeenheid aan David wordt toegeschreven, hoewel er ook psalmen in staan die door anderen zijn gedicht. Salomo heeft drieduizend spreuken uitgesproken (1Kn 4:32), waarvan het boek Spreuken een selectie van ruim achthonderd spreuken bevat. Onder Goddelijke leiding heeft hij uit de grote hoeveelheid van gedachten in geregelde orde een verzameling samengesteld die dient tot onderwijzing van Gods volk door de tijd heen tot het einde van de tijd.

De naam Salomo betekent ‘vrede’. De spreuken hebben tot doel dat de gelovige in vrede zijn weg door het leven gaat, zoals ook de Heer Jezus Zijn weg op aarde in vrede is gegaan.

Salomo heeft gesproken als “de zoon van David”. David had meer zonen, maar Salomo is bij uitstek de zoon, want hij is de geliefde van de HEERE (2Sm 12:24-25). Hij is daarom ook een prachtig beeld van de Heer Jezus, de grote Zoon van David, de geliefde Zoon van de Vader.

Hij heeft zijn spreuken ook uitgesproken als “de koning van Israël”. Als vorst van dat volk is hij ook hun onderwijzer. Ook als de koning van Israël is hij een type of afschaduwing van de Heer Jezus en wel als de Vredevorst Die in het duizendjarig vrederijk in recht en gerechtigheid over Zijn volk zal regeren.

Dit boek brengt ons in het duizendjarig vrederijk. Voor de wereld is de Heer Jezus nog steeds de verworpen Zoon van David, maar binnenkort komt Hij als de Koning van Israël. Het geloof kent Hem echter nu al als de ware Salomo, de Vredevorst. In dit licht wandelt de gelovige in vrede met God, met de vrede van God in het hart en met de God van de vrede Zelf. De spreuken van Salomo helpen ons dat deze vrede ongestoord in ons aanwezig is, in een wereld die vol onvrede is. De brief aan de Filippenzen kunnen we zien als de nieuwtestamentische tegenhanger van het boek Spreuken. In die brief is een man aan het woord die waarmaakt wat we in Spreuken leren.

Het merendeel van Psalmen is geschreven door David, de man van beproeving en strijd. Spreuken is geschreven door Salomo, een man van vrede. Hij heeft ze niet overgenomen van anderen, maar ze zelf uitgesproken. Ze zijn uitingen van zijn wijsheid die hem door God is gegeven. Spreuken is een boek van wijsheid. Dat de naam van Salomo eraan wordt verbonden, maakt de aanbeveling ervan alleen maar krachtiger. Hij heeft immers een hart dat wijd is als het zand aan de oever van de zee en hij is wijzer dan alle mensen (1Kn 4:29-31).

Salomo is een uitzonderlijk type van Christus. In zijn persoon verwijst hij naar Hem Die “meer dan Salomo” is (Mt 12:42). We lezen van Christus dat Hij voor ons “wijsheid van God(swege)” geworden is (1Ko 1:24,30). Hij is de Wijsheid in eigen Persoon. In Hem zijn “al de schatten van de wijsheid en kennis verborgen” (Ko 2:2-3). Als de Wijsheid zendt Hij wijzen tot Zijn volk (Mt 23:34; Lk 11:49). De wijzen die Hij zendt, kennen we zowel uit het Oude als uit het Nieuwe Testament. In het Oude Testament zijn dat Zijn profeten (Hb 1:1). In het Nieuwe Testament zijn dat Zijn apostelen en profeten. Zo is ook Salomo een wijze die door Hem tot Zijn volk en ons is gezonden.

In dit boek gaat het om Christus als de Koning van Israël. Dat Hij dit is, zal Hij in de toekomst tonen. In Spreuken regeert Hij nog niet openlijk, hoewel er wel naar de tijd van Zijn regering vooruitgewezen wordt. Het gevolg van Zijn afwezigheid is dat het kwaad vaak niet onmiddellijk wordt gestraft en dat ook het goede niet altijd direct wordt beloond. We zien ons in een situatie geplaatst waarin het kwaad heerst en wij als rechtvaardigen de weg moeten zien te vinden die God wil dat wij gaan. In het vinden van die weg is Christus ons voorbeeld. We moeten Hem zien in dit boek. Hij heeft de wet en de profeten vervuld. Hij is de zin van het hele Oude Testament, van elk boek ervan, dus ook van dit boek Spreuken.

Sp 1:2 | Met wijsheid bekend worden en woorden begrijpen

2 om bekend te worden met wijsheid en vermaning,

om woorden [vol] inzicht te begrijpen,

In de verzen 2-4 maakt Salomo duidelijk wat het meervoudige doel van het boek is. Daarvoor gebruikt hij in deze verzen negen woorden die telkens weer in het boek terugkomen:
1. Wijsheid (Hebr. hokma): het doorgronden van de aard van dingen en situaties, waardoor er bekwaamheid is om goede keuzes te maken.
2. Vermaning (Hebr. musar): onderwijs / opvoeding door correctie, waarschuwing en tucht.
3. Inzicht (Hebr. bina): het vermogen om dat wat je begrijpt toe te passen door te onderscheiden tussen goed en kwaad, gezond makend en ziek makend, waarheid en leugen.
4. Gerechtigheid (Hebr. tsedek): het juiste gedrag (slaat op handelen en denken).
5. Recht (Hebr. mishpat): wat recht is volgens de normen en het Wezen van God.
6. Billijkheid (Hebr. meyshar): vaardigheid om te handelen naar eer en deugd, naar wat past bij de situatie.
7. Schranderheid (Hebr. orma): vaardigheid om in anderen te kunnen zien waarom het gaat.
8. Kennis (Hebr. da’at): gezonde, door ervaring verkregen informatie.
9. Bedachtzaamheid (Hebr. mezimma): het vermogen om voorzichtig, nadenkend, met beleid en tact te handelen.

Het gaat er in de eerste plaats om “bekend te worden met wijsheid en vermaning”. Wijsheid en vermaning worden als een eenheid aan elkaar verbonden. De grondbetekenis van wijsheid is ‘bekwaamheid’ (Ex 31:6; Ps 107:27; 1Kn 3:28). In Spreuken is wijsheid de bekwaamheid om het leven te leven zoals God het wil. Het is de bekwaamheid om wijze keuzes te maken en succesvol te leven naar de geboden van God. Het gaat dan om succes in de zin van zegen en voordeel in ons geestelijk leven. Als we in deze zin bekwaam leven, zal ons leven vruchten voortbrengen die van blijvende waarde zijn voor God en voor de gemeenschap waarvan we deel uitmaken. Al Gods verordeningen zijn eenvoudig. Als we daarnaar leven, is ‘succes’ verzekerd.

Wijsheid is het beheersen van de kunst van het leven, maar dan wel zoals het is naar de wil van God. De kunst daarbij is niet alleen dat de wijze de gevaren van het leven onderkent, maar ook dat hij weet hoe hij ze overwint. Wijsheid is kijken en zien zoals God kijkt en ziet. Het is kijken naar hoe Hij de wereld bestuurt, en op dat bestuur op de juiste wijze reageren.

Vermaning is onlosmakelijk aan de wijsheid verbonden. Het houdt onderwijzing in, of – in ruimere zin – opvoeding, ook wel training. Het bevat de onderwijzingen van een vader aan zijn zoon. Daarbij hoort ook vermaning en bestraffing of tucht, omdat de neiging tot dwaasheid moet worden gecorrigeerd en de eerbied voor de Heer moet worden ontwikkeld. Daardoor wordt de jongeman in de juiste richting gestuurd. Aan de vermaning is gezag verbonden, want als hij afwijkt, moet tuchtiging volgen.

Het gaat erom met wijsheid en vermaning “bekend te worden”, waardoor ze ons eigendom worden. Dat betekent dat we er inspanning voor moeten leveren. Het komt ons niet aanwaaien. We moeten ons best doen om ons wijsheid en vermaning eigen te maken.

“Woorden [vol] inzicht” zijn woorden waaruit blijkt dat iemand inzicht heeft in de weg die moet worden gekozen. Het zijn woorden die iemand de juiste weg wijzen. Willen deze woorden de gewenste uitwerking kunnen hebben, dan moet de jongeman ze “begrijpen”. Om deze reden worden die woorden uitgelegd. Maar met uitleg alleen is de jongeman niet geholpen. Hij moet de uitleg ook begrijpen. Daarvoor moet hij de juiste gezindheid bezitten.

Samenvattend kunnen we zeggen dat Salomo zijn woorden bekendmaakt en uitlegt, opdat ze worden begrepen. Om voordeel van zijn onderwijs te hebben moet de jongeman aan twee voorwaarden voldoen: hij moet bereid zijn zich ervoor in te spannen om de wijze woorden te leren kennen en hij moet ze willen begrijpen.

Sp 1:3 | Vermaning aannemen

3 om vermaning die inzicht biedt, aan te nemen,

gerechtigheid, recht en billijkheid,

Het onderwijs van Salomo heeft tot doel dat het zijn zoon, en ons, verstandig maakt, waardoor we in het leven tot de juiste keuzes zullen komen. Hij onderwijst een “vermaning die inzicht biedt”. De wijsheidsleraar houdt zijn zoon een vermaning voor die inzicht biedt in hoe het leven geleefd moet worden. Het is een ‘handleiding’ voor het leven.

Door het op deze wijze voor te stellen wil hij zijn zoon, en ons, ertoe brengen zijn vermaning aan te nemen. Het zou heel dom zijn om zijn ‘handleiding’ voor ons leven af te slaan of er geen acht op te slaan. Het woord ‘aannemen’ heeft te maken met onderwerping aan de vermaning of het onderwijs, met de gedachte dat wat wordt aangeboden de moeite waard is om aan te nemen.

Van nature willen wij ons eigen leven bepalen en zijn we niet geneigd ons te onderwerpen. Het is dus noodzakelijk dat we ons onderwerpen om inzicht in het leven te krijgen. We worden echter niet gedwongen om de vermaning aan te nemen, maar daartoe, hoewel nadrukkelijk en indringend, uitgenodigd. De vader geeft nadrukkelijke opdrachten en de zoon zal er verstandig aan doen daaraan te gehoorzamen, maar hij moet zelf de keus maken of hij dat doet.

Niemand verplicht ons om eerst de meegeleverde handleiding bij een apparaat te lezen voordat we het apparaat gebruiken, maar het wordt ons toch dringend aangeraden. Het kan ons wel eens veel geld kosten als we het apparaat gaan gebruiken zonder de handleiding te hebben gelezen. Dat geldt voor het gebruik van deze handleiding voor het leven natuurlijk helemaal. De uitnodiging die in dit vers naar voren komt, is dat we de inhoud van dit boek aannemen en in ons leven toepassen.

“Inzicht” wil zeggen dat we ons door Gods Woord verlichte verstand gebruiken om bepaalde zaken te doordenken, plannen te maken en risico’s in te schatten om dan de juiste keuze te maken tussen goed en kwaad. Als we dit onderwijs aannemen, zullen we in ons handelen ook rekening houden met
1. “gerechtigheid”, dat wil zeggen dat we handelen naar de juiste norm of standaard, zoals dat bijvoorbeeld met maten en gewichten gebeurt om iets juist af te meten en af te wegen (Dt 25:15); het betekent dat we handelen in overeenstemming met Gods wet;
2. “recht”, dat wil zeggen handelen als gevolg van en in overeenstemming met een officiële, rechterlijke uitspraak (Dt 16:18-19), het doen wat gepast is;
3. “billijkheid”, dat wil zeggen met wat eerlijk en voor anderen aangenaam is en dat we oprecht te werk gaan.

Sp 1:4 | Schranderheid, kennis en bedachtzaamheid

4 om aan onverstandigen schranderheid te geven,

aan een jongeman kennis en bedachtzaamheid.

In dit vers noemt Salomo de twee soorten mensen tot wie hij zijn onderwijs in het bijzonder richt en van wie hij door zijn onderwijs het karakter wil vormen. Als zij luisteren naar zijn onderwijs, zullen ze geestelijk voorspoedig zijn. We kunnen zeggen dat het boek Spreuken de sleutel tot succes is. Wie ernaar luistert, dat wil zeggen het onderwijs ervan ter harte neemt, weet hoe hij zijn weg moet gaan, wat de verstandigste weg is. Het is de weg waarop God Zijn zegen kan geven.

De “onverstandigen” zijn de eerste soort. Zij zijn onnozel, naïef, onnadenkend, dom. We mogen hen niet vereenzelvigen met de dwazen. De onverstandige leeft het leven zoals het op hem afkomt. Hij maakt zich nergens druk om en denkt nergens over na. Dat houdt in dat hij zich gemakkelijk laat verleiden tot het gaan van een verkeerde weg.

De “jongeman” behoort tot de tweede soort. Omdat hij jong is, ontbreekt het hem aan ervaring. Hij kan nog niet weten wat het leven allemaal in zich heeft en is daardoor kwetsbaar en gemakkelijk te verleiden tot een verkeerde weg.

De onverstandigen en de jongeman moeten ertoe komen God te vrezen. Dan zal Hij hen door dit boek onderwijzen aangaande de weg die zij moeten kiezen (Ps 25:12).

De wijsheidsleraar wil door zijn onderwijs de onverstandige “schranderheid” geven. Schranderheid is slimheid of scherpzinnigheid. Als de onverstandige de schranderheid gebruikt die hem wordt gegeven, zal hij op uitgekiende wijze weten te handelen. Daardoor levert zijn keus geen schade voor zichzelf op, maar integendeel voordeel (Sp 22:3). Hij weet hoe hij de valkuilen van het leven moet vermijden. Als hij niet naar het onderwijs van de wijze luistert, maar zich inlaat met dwazen, wordt hij een dwaas.

Voor de jongeman heeft de wijsheidsleraar “kennis en bedachtzaamheid” op het oog. Omdat het een jongeman aan kennis van het leven ontbreekt, is het onderwijs erop gericht hem bekend te maken met de geheimen van het leven. Jongemannen menen soms veel kennis te hebben, maar het is slechts kennis uit boekjes. Ze praten vaak als een kip zonder kop. Ze kunnen gewoon nog niet weten wat het leven inhoudt. In dit gebrek wordt door het spreukenboek op meer dan voortreffelijke wijze voorzien.

Als het gebrek aan kennis is weggewerkt door het tot zich nemen van het onderwijs van de inhoud van dit boek, is het vervolgens belangrijk die kennis op de juiste manier en de juiste tijd toe te passen. Daarom wordt hier aan de kennis direct de “bedachtzaamheid” gekoppeld (vgl. 2Pt 1:6a). Bedachtzaamheid is bezonnenheid, nadenkendheid of zelfbeheersing. Wie bezonnen is, denkt eerst na voordat hij iets doet of zegt. Hij zal niet overijld handelen of spreken, maar wachten op de juiste tijd.

Sp 1:5 | Wijs en verstandig

5 Wie wijs is, zal horen en inzicht vermeerderen,

en wie verstandig is, zal wijze raad verwerven

Niet alleen de onverstandige en de jongeman doen hun voordeel met dit boek, maar ook ieder die al “wijs” en “verstandig” is. Wijs en verstandig worden houdt nooit op. Wie echt wijs en verstandig is, zal niet zeggen dat hij dit is, maar heeft het verlangen om daarin steeds meer onderwezen te worden. We kunnen altijd wijzer en verstandiger worden, we kunnen altijd meer op Christus gaan lijken. Gods wijsheid is oneindig en Zijn verstand is ondoorgrondelijk. Het boek is voor ieder die de weg van de wijsheid en het verstand nog niet gaat een aansporing om die weg te gaan. Het boek is voor ieder die deze weg al heeft gekozen een handleiding voor het vervolgen van die weg.

Als we wijs zijn en de weg van de wijsheid zijn ingeslagen, kunnen we des te beter horen wat de onderwijzer zegt. “Horen” of luisteren is een geweldig middel om te leren. Eerst horen, dan doen. Als we horen, zullen we “inzicht vermeerderen”. God wil niet dat we stilstaan, maar dat we geestelijk blijven groeien en steeds toenemen in de kennis van Zijn gedachten. Inzicht is het begrijpen van het verband waarin een bepaalde zaak staat en het overzien van de elementen die allemaal meespelen (vgl. 1Kr 12:32{3}).

“Wijze raad verwerven” is een activiteit om goede adviezen en wijze raadgevingen in te winnen om tot een goede afweging te komen en vervolgens een goede beslissing te kunnen nemen. Wie verstandig is, zal zijn best doen om goede adviezen en wijze raadgevingen te verwerven. Verwerven duidt op inspanning. De verstandige ziet de waardevolle betekenis van het inwinnen van wijze raad in en zal zich voor overleg inzetten. Hij gaat niet op zijn eigen inzichten af (Sp 3:5b).

Sp 1:6 | Spreuk, spreekwoord, woorden, raadsels

6 om een spreuk en een spreekwoord te begrijpen,

woorden van wijzen en hun raadsels.

Salomo heeft in de voorgaande verzen het belang van zijn onderwijs in dit spreukenboek op indringende wijze duidelijk gemaakt. Als we maar enigszins begrepen hebben hoe groot het belang van een gids naar en op de weg van de wijsheid is, zullen we ernaar verlangen de inhoud van dit boek in ons op te nemen.

Dit betekent niet dat alles hapklaar voor ons ligt. Er doet zich een schijnbare moeilijkheid voor. Het boek bestaat naast heldere spreuken en voor iedereen begrijpelijke woorden van wijzen ook uit spreekwoorden en raadsels van wijzen. Dit betekent dat niet altijd direct duidelijk is wat er wordt bedoeld. Vaak zijn spreuken ‘doordenkertjes’, raadsels. We moeten erover nadenken en doordenken. We zullen naar elke spreuk intensief moeten luisteren en die nauwkeurig moeten bekijken. Daarbij moeten we ook letten op het verband waarin de spreuk staat.

We moeten dus soms over een spreuk nadenken en de betekenis ervan onderzoeken. Als we dat doen, zullen we tot onze verrassing ontdekken dat de spreuk ons onderzoekt. Hij zet aan tot zelfonderzoek en het stellen van vragen aan onszelf. Het onderzoek plaatst ons onder het onderzoekende oog van God, doordat Hij Zelf in dit boek tot ons spreekt. God zet Zijn schijnwerper op ons leven, zodat we het in Zijn licht bezien. Dat moet ons tot een conclusie brengen waaruit blijkt dat we Hem hebben begrepen en ons leven daaraan aanpassen.

Dit nadenken en doordenken over een spreuk is een belangrijk punt om aan het begin van dit boek op te merken. We hebben tijd nodig om de wijsheid eruit te halen en die tot ons te laten doordringen. Het onderwijs ligt niet altijd zomaar voor het oprapen. We moeten ernaar zoeken, ernaar graven. Dit boek is geen vluchtig romannetje dat vlotjes wegleest. Maar als we serieus wijsheid zoeken, zijn we op de juiste vindplaats. Als we overtuigd zijn van het belang van de zoektocht naar wijsheid, zal elke inspanning beloond worden. De betekenis die wijsheid voor ons heeft, zal af te meten zijn aan onze inzet voor het verkrijgen ervan.

Sp 1:7 | De vreze des HEEREN

7 De vreze des HEEREN is het beginsel van de kennis,

dwazen verachten wijsheid en vermaning.

Gelukkig is het zoeken naar Gods wijsheid niet afhankelijk van ons intellect. De wijsheid die God aan Zijn kinderen wil geven als zij daarnaar op zoek gaan, is verborgen voor de wijzen en verstandigen van de wereld (Mt 11:25). Gods wijsheid wordt gevonden door hen die Hem vrezen. God vrezen betekent Hem erkennen in Wie Hij is en Hem vertrouwen, eerbied voor Hem hebben, Hem aanbidden, gehoorzamen en dienen. “Beginsel” wil zeggen het wezenlijke, waar het ten diepste om gaat. Elke “kennis” moet verworven worden vanuit de vreze des HEEREN, anders is het duisternis.

“De vreze des HEEREN” wordt in een mens bewerkt door de vergeving die hij heeft gekregen na belijdenis van zijn zonden (Ps 130:3-4{4}). Dan zijn we klein geworden voor de grote God, Wiens toorn we vrezen en Wiens liefde ons aantrekt. Als we echt weten dat onze zonden vergeven zijn, zal er een groot en diep ontzag voor Hem zijn en zullen we ernaar verlangen om tot Zijn eer te leven. Hiermee hebben we de sleutel tot het begrijpen van dit boek in handen. De wijsheid van dit boek is niet in de eerste plaats bedoeld om ons een beter gedrag aan te meten, maar ons meer gelijkvormig aan Christus te maken, zodat Hij in ons leven zichtbaar wordt.

De vreze des HEEREN (Sp 9:10; 15:33; Jb 28:28; Ps 111:10) is precies wat ontbreekt in alle wijsheidsspreuken van de heidenvolken, want die weten niet van berouw over hun zonden en bekering tot God. Het boek Spreuken is niet slechts een boek met een verzameling mooie, wijze en praktische adviezen, maar alle levenslessen worden onder één noemer gebracht en dat is de vreze des HEEREN. Als die noemer ontbreekt, kom je met al je zogenaamde wijsheid toch in de hel, de eeuwige pijn, terecht. Het gaat om het verlangen om bij het Woord van de Heer te leven. Dat is de kern van de ware wijsheid. De Heer Jezus heeft op aarde ten opzichte van Zijn God en Vader naar dit woord geleefd.

Dit boek staat vol met ‘praktijkoefeningen in de Godsvrucht’ (1Tm 4:7). Die oefeningen gaan het hele leven door. Zonder de vreze des HEEREN is het niet mogelijk om zich te oefenen in de Godsvrucht. Het is onmogelijk wijsheid te krijgen zonder die vrees, net zoals het onmogelijk is om te lezen zonder het alfabet te kennen of wiskunde te studeren zonder getallen te kennen.

“Dwazen verachten wijsheid en vermaning” omdat zij de vreze des HEEREN verachten. Het zijn mensen die eerst onverstandig waren, maar dwazen zijn geworden omdat ze het onderwijs van de wijsheid dat tot hen is gekomen, hebben veracht. De dwaas denkt het zelf wel te redden. Hij meent het zonder onderwijs te kunnen stellen.

In dit boek worden in het Hebreeuws drie verschillende woorden gebruikt die in het Nederlands alle drie met ‘dwaas’ worden vertaald. De verschillende woorden geven aan dat de dwaas een dikkop en eigenzinnige is, iemand die door luiheid en kortzichtigheid weigert iets van een ander aan te nemen. Het ontbreekt hem aan geestelijke kennis omdat hij God buiten zijn leven sluit. Daardoor is hij een arrogante, onbehouwen mens die stug aan zijn eigen weg vasthoudt.

De grondwet van de wijsheid is de wet van zaaiing en oogst. Dat wil zeggen dat wij van alle handelingen die wij verrichten (zaaien), de gevolgen moeten dragen (oogsten). Als we nare gevolgen willen vermijden, moeten we geen domme handelingen verrichten. Als we zonder jas de barre koude ingaan, worden we verkouden en ziek. Dat is een natuurwet, waarin we ook het handelen van God zien. God beloont goede daden en straft slechte handelingen. Wie kwaad spreekt en doet, zal het kwaad op zijn weg tegenkomen.

Het is hierbij wel belangrijk op te merken dat de gevolgen niet altijd al op aarde worden gezien, maar pas later, na de dood. Dit gezichtspunt zullen we keer op keer in dit boek tegenkomen. Het is een vast gegeven dat God altijd het kwaad straft en het goede beloont. Soms doet Hij dat al op aarde, maar zeker na de dood (1Tm 5:24-25{5}). Uiteindelijk loopt het met de goddeloze slecht af en gaat het de rechtvaardige goed.

Sp 1:8-9 | Luisteren wordt beloond

8 Mijn zoon, luister naar de vermaning van je vader

en veronachtzaam het onderricht van je moeder niet,

9 want ze zijn een bevallige krans om je hoofd,

en schakels [van een ketting] om je hals.

Het eerste onderwijs dat een mens krijgt, is dat van zijn vader en moeder. Het is ook de eerste verhouding waarin een mens geplaatst is en waarin hij leert dat hij aan gezag onderworpen is. Gods gezag komt in dit boek niet zozeer tot uiting in het geven van voorschriften, maar in de verhoudingen die Hij tussen de mensen heeft ingesteld en in het bijzonder die van ouders en kinderen. Wie zich als kind onderwerpt aan zijn ouders, onderwerpt zich aan de orde die God heeft ingesteld.

De vader richt het woord tot zijn zoon (vers 8). Hier is niet de leraar in de klas aan het woord die zijn leerlingen toespreekt. We luisteren hier naar de raad van een vader aan zijn zoon die ook diens moeder erbij betrekt (Sp 6:20; 10:1). Het boek Spreuken is het opvoedkundeboek bij uitstek. Ouders vinden er alles in wat nodig is voor de opvoeding van hun kinderen.

Vers 8 bepaalt ons erbij dat het onderwijs van de wijsheid bovenal wordt gegeven in gezinsverband. Als we ouders zijn, hebben we een grote opdracht onze kinderen in de wijsheid te onderwijzen. Het onderwijs van dit boek vormt hun karakter als christen (Sp 4:3-4; Dt 6:7{6}). We mogen God er wel voor danken als we een ouderlijk huis hebben gehad waar in alle dingen van het leven met Hem werd gerekend.

De vader spreekt zijn zoon direct aan. Het boek Spreuken is een leerboek met onderwijs van een vader aan zijn zoon. De sfeer waarin het onderwijs plaatsvindt, is de vader-zoon relatie. Het is een sfeer van liefde, vertrouwelijkheid, betrokkenheid en geborgenheid. In de toepassing betekent dit dat de spreuken in dit boek bedoeld zijn voor hen die in een intieme relatie leven met de Heer Jezus, de Wijsheid in Persoon. De spreuken van dit boek zijn ook alleen door hen te begrijpen.

Door zijn zoon als “mijn zoon” aan te spreken onderstreept de vader de nauwe relatie die hij met hem heeft. Daaruit vloeit automatisch de directe verantwoordelijkheid voort om zijn zoon te vermanen. Hij beveelt zijn zoon te luisteren “naar de vermaning”. Vermaning is een ruim begrip. Het houdt onderwijzing en training in en indien nodig ook tucht in de zin van lichamelijke kastijding. De vermaning van de vader heeft tot doel om zijn zoon ertoe te brengen dat hij luistert naar de vermaning, dat wil zeggen dat hij er gehoor aan geeft door eraan te gehoorzamen. Luisteren is het actief toehoren in het besef direct en persoonlijk te worden aangesproken, terwijl de bereidheid aanwezig is om te doen wat er wordt gezegd.

Het zijn de vermaningen “van je vader”. Daarmee laat de vader de zoon weten dat hij belangrijk voor hem is. Een vader ‘doceert’ niet, maar spreekt vanuit een relatie van liefde. Een echte vader weet dat hij vader is en zal dat zijn kinderen ook laten ervaren. Hij is ten nauwste betrokken bij hun geestelijke ontwikkeling en zal alles doen om hen te helpen steeds de goede keuzes te maken, waardoor hun ontwikkeling niet stagneert of zelfs verkeerd gaat.

De betrokkenheid van “je moeder” bij de geestelijke ontwikkeling van haar zoon ligt in “het onderricht” dat zij hem geeft. Dat doet ze met haar woorden en voorbeeld, niet zozeer met vermaning. Vermaning is hoofdzakelijk verbonden aan de bijdrage die de vader in de opvoeding heeft (Ef 6:4). De zoon loopt gevaar het onderricht van zijn moeder te veronachtzamen. Vandaar deze oproep van zijn vader. Het onderricht van de moeder houdt in dat zij hem de juiste richting wijst. Zij leert hem zijn leven geordend te leven.

Uit het feit dat en de wijze waarop de vader zijn vrouw bij de opvoeding betrekt, is wel wat te leren. Het is belangrijk dat een man de inbreng van zijn vrouw stimuleert en ondersteunt. Man en vrouw moeten één lijn trekken in de opvoeding en elkaar niet afvallen, zeker niet in het bijzijn van de kinderen. Kinderen voelen het feilloos aan als er verschil is tussen vader en moeder. Ze weten in voorkomende gevallen dit verschil goed uit te buiten.

Als een zoon luistert naar vermaning en onderricht, zal dat zijn leven sieren, waardoor het aantrekkelijk wordt (vers 9). Een krans om het hoofd en een ketting om de hals duiden op waardigheid. Er is hier sprake van “een bevallige krans”. Er straalt lieflijkheid af van iemand die vermaning en onderricht van zijn vader en moeder heeft aangenomen. Gehoorzame kinderen zijn aantrekkelijk en dwingen respect af. Hoogwaardigheidsbekleders dragen een gouden keten om hun hals (Gn 41:42; Dn 5:29). Zo worden zij gezien die tucht en onderwijzing aannemen.

Als we ‘versierd’ zijn met de onderwijzing, laten we de waarheid van Gods wijsheid in onze woorden en ons leven zien (vgl. Tt 2:9-10{7}). Als we ons laten gezeggen door de wijsheid, zullen de scherpe kantjes van ons gedrag verdwijnen en worden we aangenamer voor anderen in de omgang met hen. We geven ook een duidelijker beeld van het leven als christen omdat we meer van de Heer Jezus laten zien.

Wat we in dit vers van de vader en moeder lezen, kunnen we ook toepassen op hen die in geestelijke zin vaders en moeders in de gemeente zijn. Zij hebben een bijzondere zorg voor jonge gelovigen om hen met hun wijsheid te helpen hun weg met de Heer te gaan. Paulus was voor de pas tot geloof gekomen gelovigen in Thessalonika als een vader en een moeder (1Th 2:7,11). Zowel ouders als ouderen in de gemeente vertegenwoordigen een Vader in de hemel Die ons onderwijst. Dat doet Hij door Zijn Zoon: “Deze is Mijn geliefde Zoon, hoort Hem” (Lk 9:35).

Sp 1:10-19 | Mijd verkeerd gezelschap

10 Mijn zoon, als zondaars jou willen verleiden,

bewillig er dan niet in.

11 Als zij zeggen: Ga met ons mee,

laten wij loeren op bloed,

zonder reden een onschuldige belagen,

12 laten wij hen levend verslinden, zoals het graf,

volledig, zoals hen die in de kuil neerdalen.

13 Allerlei kostbare bezittingen zullen wij vinden,

onze huizen zullen wij vullen met buit.

14 Je zult je lot in ons midden werpen,

wij zullen allen [tezamen] één buidel hebben –

15 Mijn zoon, ga niet met hen op weg,

weerhoud je voet van hun pad,

16 want hun voeten snellen naar het kwaad

en zij haasten zich om bloed te vergieten.

17 Voorzeker, het net wordt tevergeefs gespannen

voor de ogen van al wat vleugels bezit.

18 Zíj loeren op hun [eigen] bloed,

zij belagen hun [eigen] leven.

19 Zo zijn de paden van allen die op winstbejag uit zijn,

die ontneemt haar bezitters het leven.

Het eerste waarvoor de vader zijn zoon waarschuwt, is slecht gezelschap (vers 10). Hij herhaalt die waarschuwing in vers 15. Dit slechte gezelschap bestaat uit zondaars van wie het leven uit zondigen bestaat, van wie zondigen de levensstijl is. Ze doen niets anders en zijn alleen daar op uit. Ze leven niet van eerlijke arbeid, maar van de opbrengst van criminaliteit. Daarvoor zoeken ze niet alleen slachtoffers, maar ook nieuwe metgezellen. Om die reden benaderen ze jonge mensen. Ze stellen de jongeman voor de keus tussen het gemakkelijke en snelle geld en de lange weg van gehoorzaamheid aan wat zijn vader en moeder hem hebben verteld.

De vader laat het niet bij een algemene en daardoor vage waarschuwing. Hij verbiedt zijn zoon niet kortweg zich bij een gezelschap van zondaars aan te sluiten, maar onderwijst hem over hun handelwijze. Hij laat hem weten hoe ze hem benaderen, zodat hij hen kan herkennen als ze met hun praatjes bij hem komen om hem in te palmen. De vader neemt de tijd om met zijn zoon te praten. Ouders moeten tijd nemen om met hun kinderen te praten.

Op die manier moeten ze niet met peuters praten. Die moeten leren luisteren en gehoorzaam zijn aan wat de ouders zeggen, ook zonder verklaring. Er wordt vaak veel te jong al met de kinderen gepraat om hen van iets te overtuigen. Dat werkt bij kinderen niet en zal zelfs later moeilijkheden opleveren als er directe gehoorzaamheid wordt gevraagd. Het werkt wel bij hen die ‘zoon’ zijn, dat wil zeggen kinderen die al een zekere mate van volwassenheid hebben en in staat zijn om te overwegen wat wordt gezegd.

Het feit dat de eerste alarmbellen in Spreuken rinkelen met betrekking tot slecht gezelschap, is een belangrijk signaal voor gezinnen met kinderen. Buitenshuis bevinden de kinderen zich vaak in groepen, bijvoorbeeld:

- Ze gaan met een groep kinderen naar school.

- Op school maken ze deel uit van een groep.

- Er zijn groepsopdrachten.

- Ze zitten op een sportclub of muziekschool.

- Ze gaan naar verjaardagsfeestjes.

- De sociale media kennen groepen.

De groepsdruk op scholen, zowel in het lager als in het hoger en universitair onderwijs, is groot. Daar moeten onze kinderen weerbaar tegen worden gemaakt. Hoe ze zich zullen ontwikkelen, is voor een deel afhankelijk van het gezelschap waarin ze zich ophouden. Daarom moeten we als ouders weten met wie ze omgaan – ook en vooral op de sociale media! – en hen waarschuwen voor verkeerd gezelschap. Het is dwaasheid en zelfbedrog als ouders zeggen dat (jonge) kinderen ‘recht op privacy’ hebben en ze ‘dus’ niet willen weten met wie hun kinderen contacten op de sociale media hebben.

Zondaars vormen een gezelschap dat geen deel heeft aan het gezelschap van Gods kinderen, maar er wel aansluiting bij zoekt. De vader is niet naïef en weet maar al te goed dat dit gezelschap erop uit is om zijn zoon tot zonde te verleiden. Direct nadat de satan is gevallen, is hij een verleider en verzoeker geworden. De zondaars zijn door hem getrainde knechten. Het enige wat de duivel kan doen, is ons verleiden. Hij kan ons niet dwingen om te zondigen. ‘Bewilligen’ is toegeven aan zijn verleiding, waarop de zonde volgt. Eva bewilligt en vervolgens zondigt zij (Gn 3:6). Jozef geeft niet toe aan de verleiding en zondigt niet (Gn 39:8-9).

Wat is het belangrijk dat ouders hun kinderen voor slecht gezelschap waarschuwen en hen daar weghouden. Veel ouders spannen zich in en sparen tijd noch geld noch moeite om hun kinderen te laten uitblinken in bijvoorbeeld muziek, sport of sociale activiteiten. Het is te hopen dat ze dezelfde inzet hebben om hun kinderen te laten uitblinken in het kennen van en gehoorzamen aan het Woord van God.

Kinderen zullen alleen ‘nee’ kunnen zeggen tegen het kwaad, als ze ‘ja’ zeggen tegen God. De vreze Gods laat hen wijken van het kwaad. Daarom moeten we hen leren God te vrezen. Het is altijd gemakkelijker de menigte te volgen dan tegen de stroom in te zwemmen (vgl. Ex 23:2). We moeten een doel hebben in het leven om te weten in welke richting we moeten lopen. Dat doel is Christus. Laten we dat doel aan onze kinderen voorhouden.

De jongeman moet twee dingen over de zondaars weten. Dat zijn
1. de methoden die zij gebruiken om hem te verleiden met hen mee te doen (verzen 11-14) en
2. wat hun einde is (verzen 15-19).

In de verzen 11-12 vertelt de vader zijn zoon hoe de zondaars in hun pogingen om hem te verleiden te werk gaan. Hij moet erop bedacht zijn dat ze hem benaderen en uitnodigen om deel te nemen aan een rooftocht. Het zijn professionele criminelen die het doel al voor ogen hebben. De vader gebruikt een extreem, maar daarom nog geen onrealistisch, voorbeeld. De meeste keuzes in het leven liggen op een lager en schijnbaar minder belangrijk niveau. Dit extreme voorbeeld maakt duidelijk waar een eerste stap op de weg met de zondaars uiteindelijk toe leidt.

De zondaars stellen hun plan als iets spannends voor en tegelijk als iets heel simpels. De zoon krijgt de uitnodiging om met hen op bloed te loeren. Het woord ‘loeren’ heeft te maken met het in een hinderlaag liggen met de bedoeling iemand te vermoorden (Dt 19:11) of te kidnappen (Ri 21:20). Hier is het om bloed te vergieten.

Geweld is een van de twee hoofdkenmerken van de zonde. Het andere hoofdkenmerk is verdorvenheid. Alle zonden vallen onder een van deze twee hoofdkenmerken. De eerste zonde die door de mens is begaan, is die van de verdorvenheid. Dat is als Eva de duivel gelooft en daarmee God voor leugenaar verklaart (Gn 3:1-6). De tweede zonde is de zonde van geweld. Dat is als Kaïn zijn broer Abel doodt (Gn 4:8). Sindsdien is de wereld vol verdorvenheid en geweld (vgl. Gn 6:11{8}).

Het slachtoffer is “een onschuldige”, iemand die geen enkele aanleiding voor een overval geeft (vgl. Ps 35:7{9}). Het maakt deze lieden niet uit wie hun slachtoffer is. Het gebeurt ook vandaag wel dat iemand de pech heeft langs een groep criminele jongeren te lopen die uit is op een verzetje. Zonder enige aanleiding wordt hij in elkaar geslagen en beroofd. Het is het gedrag van Kaïn die zijn broer Abel doodt, terwijl die hem niets heeft gedaan (Gn 4:8).

De zondaars voegen aan hun voorstel toe dat ze alle sporen van hun boze daden onherkenbaar zullen uitwissen (vers 12). Met deze voorstelling van zaken willen ze de zoon overhalen om mee te doen. Hij hoeft niet bang te zijn dat hij gepakt zal worden. Ze zullen hun slachtoffer onvindbaar begraven. De taal die ze hier gebruiken, wil zeggen dat ze als God zullen handelen, Die de opstandelingen Korach, Dathan en Abiram ook levend naar het graf doet afdalen, zodat er niets meer van hen te zien en te vinden is (Nm 16:33). Maar God ziet het en zal het openbaar maken (Gn 4:9-10).

In de verzen 13-14 wordt de zoon het lokaas voorgehouden om hem over te halen mee te doen. De zondaars beloven de nieuweling snel succes, dat wil zeggen snel verkregen rijkdom (vers 13). Hij hoeft alleen maar met hen mee te gaan, daarvoor hebben ze hem uitgenodigd (vers 11). Meer vragen ze niet.

De zondaars spiegelen het zo aantrekkelijk mogelijk voor. ‘Denk je eens in wat we zullen vinden als ons slachtoffer is verslonden en verdwenen. We zullen allerlei kostbare dingen vinden en onze huizen vullen met de buit. Het gaat niet om een klein beetje, maar om een grote roof. Daar kun je jaren op teren.’ De taal die de zondaars gebruiken, is die van de landlieden over wie de Heer Jezus in een gelijkenis spreekt: “Toen de landlieden echter de zoon zagen, zeiden zij onder elkaar: Deze is de erfgenaam, komt, laten wij hem doden en zijn erfenis in bezit nemen” (Mt 21:38).

Van een gemakkelijke manier om aan geld te komen, los van God, gaat een grote verleiding uit. Voor zover we in de Schrift kunnen zien, zijn er drie manieren om op een geoorloofde manier aan geld te komen:
1. door het met werken te verdienen,
2. door het te erven,
3. doordat iemand het ons schenkt.

Door middel van geweld aan geld komen is er niet bij. De wortel van dit kwaad van geweld is de geldzucht. Paulus vermaant Timotheüs zoals een vader zijn kind doet en houdt hem voor dat hij de geldzucht moet ontvluchten (1Tm 6:9-11a{10}).

De zondaars beloven de jongeman dat hij ‘erbij’ zal horen als volwaardig lid van de bende. Het sluit aan op wat bijna alle jonge mensen, ook vandaag, verlangen en dat is om bij de groep te horen. Ze hebben alles wat ze hebben geroofd in één pot gedaan. Daaruit krijgt hij net zo goed als ieder ander zijn deel. Echt, ze zullen alles ‘eerlijk’ met hem delen.

Veel jonge mensen trappen hierin, omdat ze dan ‘iemand’ zijn. Ze maken deel uit van de bende, delen in de buit en worden door de andere bendeleden erkend. Het knellende juk van hun ouders, die natuurlijk niets van hun drang naar vrijheid begrijpen, werpen ze af. Dan zijn ze vrij om te doen en te laten wat ze zelf willen. Daarbij komen ze ook nog eens in het bezit van de begeerde luxe. Maar het is een schijnvrijheid, want ze hebben hun ziel verkocht aan de duivel. Als ze niet meer nodig zijn, worden ze afgedankt, weggeworpen of afgemaakt.

In de toepassing hoeven we niet alleen te denken aan jeugdbendes van jongeren uit gebroken gezinnen die op een snelle manier geld willen hebben. Het gaat ook om de witteboordencriminaliteit, de financiële fraudeurs. Mensen die een hoge functie hebben bij grote maatschappijen, vullen hun zakken door allerlei dubieuze afspraken. Daarbij betrekken ze ondergeschikten die ze nodig hebben en paaien hen door hun een deel van de opbrengst te beloven. De verleiding van het ‘gemakkelijke geld’ is er in alle lagen van de bevolking en in alle leeftijdsgroepen.

In vers 15 waarschuwt de vader zijn zoon voor de tweede keer (vers 10). De waarschuwing “ga niet met hen” staat tegenover de uitnodiging van de zondaars “ga met ons” in vers 11. De vader heeft zijn zoon in de vorige verzen voorgehouden waar de zondaars op uit zijn en hoe ze te werk gaan. Die levensstijl moet voldoende waarschuwing zijn om zich niet bij hen aan te sluiten en niet in te gaan op hun uitnodiging. In de verzen 16-18 laat hij zijn zoon zien waarom hij niet met hen op weg moet gaan en zijn voet van hun pad moet weerhouden.

De vader kent namelijk ook de ernstige gevolgen voor wie zich bij de zondaars aansluit. Die houdt hij zijn zoon ook voor. Hij waarschuwt hem voor wat hem zal treffen als hij meegaat en meedoet. Zij spiegelen hem een aangenaam leven voor, maar de vader laat hem weten dat dit leven leidt tot verwoesting van zijn eigen leven. Daarom gebiedt hij hem zijn voet van hun pad te weerhouden. Wie zich aan Gods Woord houdt, zal zijn voet niet op het criminele pad zetten (Ps 119:101{11}).

Niemand wordt direct een crimineel of een hooligan. Om niet met zondaars op de weg te wandelen moet de voet ervan worden weerhouden ook maar één stap op hun pad te zetten, want “verkeerde omgang bederft goede zeden” (1Ko 15:33). Als de eerste stap erop is gezet, volgen al snel meerdere stappen. Begin daarom niet aan de eerste stap. Bij elke stap die we op de weg van de satan zetten, verwijderen we ons verder van de omgang met God.

“Want” geeft de reden aan, waarom de zoon zich niet bij hen moet aansluiten (vers 16). Het is omdat hun gedrag niet deugt. Het is immoreel en gewelddadig. De vader maakt zijn zoon duidelijk dat de bendeleden snel zijn om kwaad te doen en zich haasten om bloed te vergieten (vgl. Js 59:7{12}). Wie zich op hun pad begeeft, begeeft zich op een aflopende weg. Het lopen gaat op een gegeven moment zo snel, dat er niet meer afgeremd en gestopt kan worden. Er is snelheid en haast, geen rust. Ieder die zich op het pad van de zondaar bevindt, wordt opgejaagd.

De vader verzekert zijn zoon dat er een mogelijkheid is om aan hun weg te ontkomen en dat is door te luisteren naar zijn waarschuwing (vers 17). Hij geeft een voorbeeld uit de natuur. Een vogel die het net ziet dat voor hem is gespannen, zal er niet in, maar overheen vliegen en zo voor gevangenschap bewaard blijven. De eerste natuurlijke reactie van iedereen die ziet dat ergens gevaar dreigt, is dit kwaad te ontwijken. Zo is het in elk geval bij vogels die het net zien. Dat houdt in dat wie zich bij een slecht gezelschap aansluit niet alleen verkeerd bezig is, maar ook dom is. Als we bij het beeld van de vogel blijven, kunnen we zeggen dat wie zich boven de laag-bij-de-grondse activiteiten van de zondaars verheft, zich niet door hen zal laten verleiden en zich niet in hun net zal laten vangen.

Sommige mensen zijn dommer dan vogels. Ze reageren met heel hun verduisterd verstand en ingebeelde wijsheid niet op gevaar zoals de dieren dat doen, maar lopen er met open ogen in. Ze hebben niet in de gaten dat ze hun eigen graf graven (vgl. Ps 7:16-17{13}; Jb 18:8; Es 7:9-10). Ze denken dat ze voor anderen een hinderlaag leggen, maar ze leggen een hinderlaag voor hun eigen leven. Als hun activiteiten eenmaal bekend zijn, zullen ze zelf het slachtoffer worden van anderen. Er vinden heel wat afrekeningen plaats in het criminele circuit. Een moordenaar wordt vaak op zeker moment ook zelf vermoord.

In vers 19 vat de vader de waarschuwing van de verzen 10-18 samen (Jb 8:13). Het verkrijgen van onrechtmatige winst betekent het verlies van het leven. Zondige handelingen lijken voordeel en winst op te leveren, waardoor men meent een aangenamer leven te kunnen leiden, maar het is de weg van de dood. Als zondaars en wie zich met hen verbinden de onschuldige beroven en doden, beroven en doden ze zichzelf. Ze zondigen tegen hun eigen leven. Elke misdaad die ze tegen een ander begaan, begaan ze in werkelijkheid tegen zichzelf. Ze benemen zichzelf het leven. De enige manier om daaraan te ontkomen is het gezelschap van zondaars te mijden.

Een belangrijk element van het nieuwe leven is dat het zich naar de eeuwigheid uitstrekt (Rm 2:7). Daartegenover staat de zichtbare wereld met zijn normen. Macht en geld beheersen deze wereld. Daarvan gaat een grote aantrekkingskracht uit die ons wil meeslepen. ‘Nee’ zeggen is soms uiterst moeilijk.

De rijke jongeman en Judas Iskariot bewijzen dat met hebzucht altijd de verwerping van Christus en het verlies van het eigen leven is verbonden: ze “ontneemt haar bezitters het leven”. Het lijkt erop dat ze bezitters zijn, onafhankelijk, maar de werkelijkheid is dat hun verslaving hen doodt. De een ging bedroefd weg, de ander hing zich op (Mt 19:22; 27:5). Daarom roept de Wijsheid in het volgende gedeelte.

Sp 1:20-23 | De Wijsheid roept

20 Buiten roept de hoogste Wijsheid luid,

op de pleinen laat Zij Haar stem klinken.

21 Zij roept boven het rumoer uit,

aan de ingangen van de poorten in de stad spreekt Zij Haar woorden uit.

22 Hoelang zult u, onverstandigen, onverstand liefhebben,

zullen spotters spotternij voor zich begeren

en dwazen kennis haten?

23 Keert u zich tot Mijn bestraffing,

zie, Ik zal Mijn Geest over u uitstorten,

Mijn woorden u bekendmaken.

Nadat de vader aan het woord is geweest, komt nu de Wijsheid aan het woord. De vader heeft zijn zoon gewaarschuwd voor het gezelschap van de zondaars. Dat is gebeurd in de besloten sfeer van de huiselijke kring. Nu wordt door de Wijsheid tot de zondaars gesproken. Dat gebeurt in het openbaar. Vanaf vers 20 klinkt een lange oproep van de Wijsheid aan de zondaars die buiten zijn.

Er is in Haar stem een aandrang te horen die niet op die manier in de stem van de vader te horen is. Zij richt Zich tot zondaars die hun keus al hebben gemaakt. We kunnen hierbij ook denken aan jonge mensen die de waarschuwingen van hun vader in de wind hebben geslagen. Zij zijn ondanks alle waarschuwingen toegetreden tot het slechte gezelschap van de zondaars en maken daarvan nu volledig deel uit. Toch laat de Wijsheid hen niet aan hun lot over, maar gaat hen na en houdt hun voor waar hun weg eindigt. Ze roept hen op zich te bezinnen en te bekeren om aan dat einde te ontkomen.

De Wijsheid wordt hier als een Goddelijke Persoon voorgesteld Die op openbare plaatsen (“buiten”, “op de pleinen”) luid roept. Er is veel rumoer om Haar heen, waardoor het gevaar groot is dat Haar stem niet wordt gehoord (vers 21). Daarom verheft Zij Haar stem. Ze doet dat overal waar mensen druk bezig zijn met de dagelijkse dingen die een mens zo in beslag kunnen nemen. Maar het leven bestaat uit meer dan geld verdienen. Ze gaat zelfs naar de “ingangen van de poorten in de stad”, de plaats waar de mensen de stad binnenkomen om er handel te drijven en winst te maken. Daar bevinden zich ook de rechters die vaak alleen op hun eigen voordeel uit zijn. Daar spreekt Zij Haar woorden uit om de aanwezigen op te roepen zich te bekeren.

De Wijsheid begint met de klacht “hoelang?” (vers 22). Deze vraag houdt in dat er een mogelijkheid is om terug te keren van de weg van de zondaar en tegelijk dat er een moment komt dat het niet meer mogelijk is. Na de vraag spreekt Ze drie groepen mensen aan. Ze richt zich tot “onverstandigen”, “spotters” en “dwazen”.

De onverstandige is de naïeve of onnozele persoon, iemand die niet nadenkt over het leven en het leeft zoals het komt. Hij gelooft alles, behalve God, en onderzoekt niets. Hij denkt niet aan God en aan de toekomst. Elke oproep die wordt gedaan om over het leven na te denken, wordt door hem beschouwd als een verstoring van zijn rust en een inbreuk op zijn privacy. Hij ziet het als een storende, onzinnige alarmering.

De spotter is de opstandige en cynische vrijdenker. Hij denkt dat hij alles weet en is zonder enige vrees of schaamte. Spijt kent hij niet. Hij is bot en ruw in zijn handelwijze en in zijn woorden. Elk fatsoen ontbreekt. Spotten is een lievelingsbezigheid van hem. Voor hem is godsdienst iets voor achterlijke mensen.

De dwaas is de moreel verdorven, ongevoelige goddeloze. Hij sluit zich af voor alles wat hem wijs en gelukkig zou kunnen maken. Van veel andere dingen heeft hij kennis, althans dat meent hij, maar van het begin van de echte kennis, de vreze des HEEREN, wil hij niets weten. De kennis van de andere dingen maakt hem blind en ongevoelig voor de ware kennis.

De Wijsheid roept hen allen op zich tot Haar bestraffing te keren, dat wil zeggen daar gehoor aan te geven (vers 23). Als dat gebeurt, zal Zij Haar Geest over hen uitstorten en als gevolg daarvan zal Zij Haar woorden bekendmaken. Ze belooft dat de Bijbel, die tot nu toe een gesloten Boek is, voor hen zal opengaan en dat ze de inhoud zullen begrijpen. We hebben die Geest van wijsheid nodig om de woorden van God te begrijpen (vgl. Ef 1:17{14}).

Sp 1:24-32 | Gevolgen van niet luisteren

24 Omdat Ik riep, maar u weigerde,

Mijn hand uitstrekte, maar niemand er acht op sloeg,

25 omdat u al Mijn raad verwierp,

Mijn bestraffing niet hebt gewild,

26 daarom zal Ik ook lachen om uw ondergang,

u bespotten wanneer uw angst komt,

27 wanneer uw angst komt als een verwoesting,

uw ondergang eraan komt als een wervelwind,

wanneer benauwdheid en nood over u komen.

28 Dan zullen zij tot Mij roepen, maar Ik zal niet antwoorden.

Zij zullen mij ernstig zoeken, maar zullen Mij niet vinden,

29 omdat zij de kennis hebben gehaat

en de vreze des HEEREN niet hebben verkozen.

30 Zij hebben Mijn raad niet gewild,

al Mijn bestraffingen hebben zij verworpen.

31 Zij zullen van de vruchten van hun weg eten,

en verzadigd worden van hun [eigen] opvattingen,

32 want de afvalligheid van de onverstandigen zal hen doden

en de zorgeloze rust van de dwazen zal hen ombrengen.

Alle scheppingswerken blijven staan waar de Wijsheid hen heeft geplaatst en zij dienen Haar (Ps 119:90-91). Alleen de verstokte zondaars weigeren te reageren op de oproep van de Wijsheid en de plaats in te nemen die hen tegenover Haar past (vers 24). Zij heeft Haar hand uitnodigend naar hen uitgestrekt gehouden (vgl. Js 65:2{15}). Maar de zondaars hebben de allerbelangrijkste raad, die van de Wijsheid, verworpen (vers 25).

Ook Haar “bestraffing”, die dient om hen tot Zich te trekken, heeft geen effect omdat zij die niet willen aanvaarden. Het is een bewuste, eigenwillige keus tegen de Wijsheid. De zondaars hebben alles ‘geweigerd’ wat de Wijsheid heeft aangeboden (vers 24a), ze hebben ‘er geen acht op geslagen’ (vers 24b), het ‘verworpen’ (vers 25a) en ‘niet gewild’ (vers 25b). Zij heeft hen zo lang verdragen, maar zij hebben die verdraagzaamheid veracht (Rm 2:4; 9:22).

Na “omdat” van de verzen 24-25 volgt in vers 26 “daarom”. Ze hebben de Wijsheid uitgelachen en ermee gespot. Daarom zal de Wijsheid over hen lachen bij hun ondergang. Haar lachen is een vreselijk lachen (Ps 2:4). Het is een verachtelijk lachen, omdat nu over hen komt waarvoor Zij hen heeft gewaarschuwd.

De Wijsheid heeft de zondaars geroepen, maar zij hebben niet geluisterd. Dan gebeurt het omgekeerde (vgl. Ez 8:18{16}). De Wijsheid zal spotten wanneer de hardnekkige zondaars gegrepen zullen worden door hun angst (Jb 15:24; Dn 5:5-6,30). Ze zullen door hun angst verwoest worden (vers 27). Als door “een wervelwind” zullen ze ten onder gaan in “benauwdheid en nood”.

In vers 28 wordt gezegd op welke manier de Wijsheid inhoud geeft aan Haar lachen en bespotten. Zij neemt afstand van de zondaars – alsof Zij hen niet langer kan verdragen – en spreekt nu niet meer tot hen, maar over hen tot anderen. Ze waarschuwt die anderen om niet het voorbeeld van de zondaars te volgen. De Wijsheid zal niet reageren op het hulpgeroep van de zondaars als zij in hun nood tot Haar zullen roepen, want zij wilden niet reageren toen Zij haar waarschuwingen tot hen riep. Het is een afschuwelijke zaak om door God verlaten te worden (Hs 9:12), hoeveel te meer als het ook nog een tijd van nood is (1Sm 28:15).

De Wijsheid verklaart waarom Zij niet naar de zondaars luistert als zij in nood tot Haar roepen. Het is “omdat zij de kennis hebben gehaat” (vers 29). De onverstandigen willen dom blijven. De dwazen geven niet alleen de voorkeur aan dwaasheid, maar ze verachten ook de kennis. Ze willen gewoon niet onderwezen worden. Het is een bewuste keus om niet voor de vreze des HEEREN te kiezen. Wie zo zijn, missen het begin van de kennis; ze kunnen niet wijs worden en blijven daarom dwaas.

Ze hebben niet naar de raad van de Wijsheid willen luisteren die Zij hun voorhield (vers 30). Al Haar bestraffingen, die ertoe dienden om hen tot luisteren te bewegen, “hebben zij verworpen”. Wie zo hardnekkig weigeren zich open te stellen voor de Wijsheid, zijn niet te helpen. Ze zullen erachter komen wanneer ze de bittere vruchten van hun eigenwillige weg te eten krijgen (vers 31). Ze oogsten wat ze hebben gezaaid en krijgen wat ze verdienen en zelf willen (Gl 6:7-8{17}). Ze zullen zat worden van de waanzin “van hun [eigen] opvattingen”.

Hoe dat gebeurt, wordt in vers 32 verklaard. Het woord “want” geeft dat aan. Hun afvalligheid van de levende God betekent hun dood. De liefde van de dwazen voor hun zorgeloze rust is als een wiegend bootje dat op de rivier drijft en waarin ze liggen te slapen. Zonder dat ze er erg in hebben, drijft het bootje langzaam maar zeker naar de waterval waar het naar beneden stort en te pletter slaat. De rust die zij omarmen, is de rust van de dood. De eigenzinnigheid en zelfgenoegzaamheid van deze mensen zal hen doden en ombrengen.

Sp 1:33 | Het deel van wie wel luistert

33 Maar wie naar Mij luistert, zal veilig wonen,

hij zal vrij zijn van angst voor het kwaad.

Het gedeelte eindigt niet in mineur, maar met een prachtige en ook aantrekkelijke belofte voor wie wel naar de Wijsheid luistert. Wat hij krijgt, is een permanente, niet te verstoren veiligheid. Het is daarbij ook een situatie waarin geen dreiging gevoeld wordt. Hij is “vrij … van angst voor het kwaad”.

Luisteren naar de Wijsheid biedt bescherming tegen het kwaad. Dat is het grote contrast tussen de valse zekerheid van de goddelozen in het vorige vers en de ware en blijvende vrede van de rechtvaardige die naar de Wijsheid luistert in dit vers. In deze situatie van veiligheid en vrede mag iedere gelovige al leven die naar het Woord van God luistert en dat toepast op alle aspecten van zijn leven.

Spreuken 2

Inleiding

In Spreuken 2 is de vader weer aan het woord. In het vorige hoofdstuk heeft hij zijn zoon gewaarschuwd voor de zonde van het geweld. In dit tweede hoofdstuk waarschuwt hij zijn zoon voor de tweede grote zonde, dat is de zonde van de verdorvenheid. Hij stelt daarbij nadrukkelijk het resultaat van twee wegen of paden voor, dat wil zeggen de weg van het leven en de weg van de dood. Het gaat niet alleen om een levensstijl, maar ook om waar die levensstijl op uitloopt.

Het beeld is dat je op een weg loopt en bij een splitsing komt. Er zijn twee wegen voor je. De ene weg lijkt aantrekkelijk, zonnig, gemakkelijk, vlak. De andere weg lijkt moeilijk, er hangen dreigende wolken boven, het eerste deel loopt stijl omhoog, het is een nauwe en glibberige weg. Je kunt van geen van beide wegen zien waar ze uitkomen, want ergens in de verte is er een bocht in de weg. Welke weg kies je nu? Het is natuurlijk verleidelijk om de gemakkelijke, zonnige weg te kiezen. Maar wat is er na de bocht?

De vader vertelt nu in zijn wijsheid wat er na de bocht komt, omdat hij dat weet. In het geval van de gemakkelijke weg zijn dat verscheurende leeuwen en beren en bij de moeilijk begaanbare weg is dat een prachtig dal. De vader zegt tegen zijn zoon dat hij niet de weg moet kiezen die naar de verscheurende dieren leidt, maar de weg die naar de rust leidt.

We leven in een tijd dat er niet wordt nagedacht over de toekomst. Het gaat om gemakkelijk te krijgen geld, zoals in het vorige hoofdstuk, en om een gemakkelijk en aangenaam leven hier-en-nu, in dit hoofdstuk. Jonge mensen maken zich geen zorgen over de toekomst. Hier-en-nu en direct genieten, daar gaat het om. Wie dan leeft, wie dan zorgt. Het is de mentaliteit van ‘pluk de dag’ en ‘laten we eten en drinken, want morgen sterven wij’. ‘Natuurlijk is het na de dood over en uit. Mocht er eventueel toch wat zijn, dat zien we dan wel.’

De structuur van dit hoofdstuk is duidelijk en opvallend:

- In verzen 1-4 houdt de vader zijn zoon enkele voorwaarden voor. De voorwaarden beginnen met het woord “als”.

- Als hij aan die voorwaarden voldoet, zijn zegeningen het gevolg. Die zegeningen beginnen met het woord “dan” in de verzen 5,9.

- In de verzen 12,16 vertelt de vader van welke twee gevaren zijn zoon gered zal worden als hij naar zijn adviezen luistert.

- Het uiteindelijke doel wordt in vers 20 vermeld, wat blijkt uit het woord “opdat” waarmee het vers begint.

In het Hebreeuws is dit hoofdstuk één lange zin die in zes delen verdeeld kan worden:

- Als je luistert naar de Wijsheid en Haar zoekt (verzen 1-4),

- dan zal de HEERE je wijsheid geven (verzen 5-8),

- en je zult van de kennis genieten en die uitleven (verzen 9-11),

- je zult bewaard worden voor het slechte pad, voor hen die van het kwaad genieten (verzen 12-15),

- en je zult bewaard worden voor de verleiding van gemakkelijke seks (verzen 16-19),

- met als gevolg dat je op de weg van het leven loopt, terwijl de goddelozen op de weg naar beneden, naar de dood, lopen (verzen 20-22).

De inhoud van dit hoofdstuk is samen te vatten in het woord ‘bewaring’ of ‘bescherming’.

Sp 2:1-5 | Als …, dan …

1 Mijn zoon, als je mijn woorden aanneemt,

en mijn geboden bij je opbergt,

2 om je oor acht te doen slaan op de wijsheid,

[als] je je hart neigt naar het inzicht,

3 ja, als je roept om het verstand,

je stem laat klinken om inzicht,

4 als je het zoekt als zilver,

het naspeurt als verborgen schatten,

5 dan zul je de vreze des HEEREN begrijpen,

de kennis van God vinden.

We kunnen onze kinderen op verschillende manieren voor bepaalde zaken waarschuwen of op verschillende manieren bepaalde zaken bij hen aanbevelen om na te jagen. Het hangt namelijk af van onze persoonlijke overtuiging met betrekking tot die zaken. Als we zelf overtuigd zijn, zal dat in onze stem doorklinken. Als we zonder overtuiging spreken, wordt dat ook opgemerkt. We zien hier bij de vader als hij weer tot zijn zoon spreekt, dat hij vol overtuiging spreekt. Hij is na de ernstige woorden van de Wijsheid in het vorige hoofdstuk nog meer gemotiveerd om zijn zoon te doordringen van de waarde van de wijsheid.

Zijn woorden bevatten een indringend beroep op de gezindheid en de inspanning van zijn zoon om wijsheid te verwerven. Hierbij is belangrijk dat de zoon een gezindheid heeft dat hij zonder tegenstribbelen zijn “woorden aanneemt” en zijn “geboden” bij zich “opbergt” (vers 1). De woorden van de vader hebben het gezag van geboden. Het zijn niet slechts aanbevelingen of vrijblijvende adviezen, maar opdrachten.

‘Aannemen’ en ‘opbergen’ betekent dat de woorden en geboden worden aanvaard en opgeslagen voor later gebruik (vgl. Lk 2:19,51; Ps 119:11). Opbergen is weer sterker dan aannemen en betekent uit het hoofd leren. Het kan niet bij aannemen blijven. De vader kan wel aanbieden en gebieden, maar de zoon moet aannemen en opbergen. Als hij de woorden en geboden die hij van zijn vader hoort, niet aanneemt en opbergt, zal hij hopeloos omkomen in het doolhof van de wereld die vol geweld en verdorvenheid is.

De vader zegt niet dat hij alle antwoorden op de vragen van het leven heeft, maar wijst zijn zoon er wel op waar hij die antwoorden kan vinden en dat is bij “de wijsheid” (vers 2). Hij verwijst daarmee naar de Heer Jezus. Zo is dat ook voor ons met betrekking tot Gods Woord. Het Woord van God is het Woord van Christus. Het is belangrijk dat wij Gods woorden en geboden aannemen en in ons hart opbergen. Dan zal ons geloof geen schipbreuk lijden (1Tm 1:19).

Om de woorden en geboden aan te nemen en op te bergen zijn een open oor en een ontvankelijk hart nodig. De zoon moet met zijn oor acht slaan op de wijsheid, wat betekent dat hij er vol aandacht naar luistert. Het hart is het innerlijk van de mens, van waaruit zijn hele persoon wordt bestuurd. Het hart moet verlangend zijn naar “het inzicht”, dat wil zeggen het vermogen bezitten om te onderscheiden tussen goed en kwaad en dan de keus voor het goede te maken. Door het lezen en in het hart bewaren van dit boek kan dit inzicht verworven worden.

Nadat de juiste houding of gezindheid aan de zoon is voorgehouden, zegt de vader tegen hem dat hij moet roepen “om het verstand” en zijn stem moet laten “klinken om inzicht” (vers 3). Hij laat die opdracht voorafgaan door een versterkend “ja”. Het is van wezenlijk belang dat de zoon dit doet. Het betekent dat hij ervoor moet bidden en dat krachtig moet doen. ‘De stem laten klinken’ is een versterkende vorm van roepen. Het is met luide stem roepen. De zoon zal dat zeker doen als hij de waarde van de wijsheid inziet.

Vervolgens kan de zoon niet met de armen over elkaar op gebedsverhoring gaan zitten wachten. Hij moet zelf aan de slag. De vader spoort hem aan om te ‘zoeken’ en ‘na te speuren’ (vers 4). Dit is de onmisbare voorwaarde om in het bezit van de wijsheid te komen. Zij komt hem niet aanwaaien. Hij moet als een schatgraver zijn die geen enkele moeite schuwt in zijn zoektocht naar “zilver” en “verborgen schatten”. Ten opzichte van de wijsheid moeten wij schatgravers zijn.

De inspanning om wijsheid te vinden is wat we kunnen noemen ‘een oefening in de Godsvrucht’ (1Tm 4:7b). Dat is heel wat meer waard dan lichamelijke oefening (1Tm 4:8). In dit laatste steken veel mensen veel tijd, want ze willen zo graag gezond blijven. Maar de gezondheid van het geestelijk leven is veel belangrijker. En juist daarin wordt zo weinig geïnvesteerd. Als het zoeken naar wijsheid onze grootste vreugde is, is het geen zware opdracht, maar een opdracht die we graag uitvoeren.

Het woord “dan” waarmee vers 5 begint, is het antwoord op het voorwaardelijke “als” van de vorige verzen. Als de zoon doet wat in de vorige verzen staat, dan zal hij krijgen wat in dit vers staat. Hij zal dan “de vreze des HEEREN begrijpen”, dat wil zeggen daar inzicht in krijgen, begrijpen wat dat inhoudt, dat het gaat om een leven tot Gods eer.

Ook zal hij “de kennis van God vinden”, wat betekent dat hij in het bezit ervan komt, waardoor hij Gods wil leert kennen en daarnaar handelt. Hij zal weten hoe hij zijn eerbied voor de HEERE moet uiten in het leven van elke dag. De belofte van het vinden in dit vers wordt verbonden aan het zoeken in vers 4, naar het woord van de Heer Jezus: “Zoekt, en u zult vinden” (Mt 7:7).

Sp 2:6-11 | Wijsheid die beschermt

6 De HEERE geeft immers wijsheid,

uit Zijn mond [komen] kennis en inzicht.

7 Hij houdt voor de oprechten wijsheid gereed,

Hij is een schild voor hen die [in] oprechtheid [hun weg] gaan,

8 opdat zij de paden van het recht in acht nemen.

Hij bewaart de weg van Zijn gunstelingen.

9 Dan zul je gerechtigheid en recht begrijpen,

en billijkheid, [op] elk goed spoor.

10 Ja, in je hart zal wijsheid komen

en kennis zal aangenaam zijn voor je ziel.

11 Bedachtzaamheid zal over jou waken,

inzicht zal je beschermen,

De vader heeft zijn zoon in de vorige verzen opgeroepen naar de wijsheid te zoeken. Nu zegt hij dat de HEERE die geeft (vers 6). God is de bron van wijsheid. De zoektocht naar de wijsheid voert naar de HEERE Zelf. Alle wijsheid komt “immers” van Hem. Buiten Hem is er geen wijsheid. Als wij luisteren naar de woorden die Hij spreekt, horen we “kennis en inzicht”, want die komen uit Zijn mond. Luisteren naar de wijsheid is luisteren naar Hem.

Wij zijn verantwoordelijk naar Gods wijsheid in Christus te zoeken. Als we dat met een verlangend hart doen, geeft God die. We vinden hier zowel de kant van onze verantwoordelijkheid als de kant van God. Als wij zoeken, zal God geven (Mt 7:7). Het gaat om het zoeken van wijsheid in het Woord van God, dat is in de woorden die Hij heeft gesproken en vastgelegd. Buiten het Woord van God, los ervan, is geen wijsheid te vinden.

Hij heeft wijsheid in voorraad klaarliggen die Hij bewaart voor ieder die oprecht is en Hem erom vraagt (vers 7). Voor wie in oprechtheid hun weg gaan, is Hij “een schild” (Gn 15:1; Dt 33:29). Hij is hun Beschermer. We zien hier eerst weer de gezindheid (oprecht zijn) en vervolgens de praktijk die bij die gezindheid aansluit (in oprechtheid wandelen).

Hij beschermt hen met het doel dat (“opdat”) zij op de paden die zij bewandelen “het recht in acht nemen” (vers 8). God wil dat de Zijnen handelen in overeenstemming met het recht, met wat recht is voor Hem. Als zij dat doen, heeft dat weer tot gevolg dat Hij hen op hun levensweg bewaart. Dit doet Hij bij “Zijn gunstelingen”, dat zijn de getrouwen van Zijn volk, die trouw zijn aan Hem en Hem in hun leven eren.

De gevolgen zijn weldadig. De zoon zal verstandelijke bekwaamheid en geestelijk inzicht ontwikkelen om “gerechtigheid en recht” en “billijkheid” te onderscheiden (vers 9; vgl. Sp 1:3). ‘Gerechtigheid begrijpen’ wil zeggen dat de zoon begrijpt dat hij God moet geven waar Hij recht op heeft evenals de mensen om hem heen waar zij recht op hebben. ‘Recht begrijpen’ betekent dat hij begrijpt dat hij het juiste moet doen. Als hij het juiste of goede doet, is hij rechtvaardig. ‘Billijkheid’ ziet meer op het innerlijk. Het is de oprechtheid van hart en van daaruit het handelen naar eer en geweten. Als deze kenmerken bij hem aanwezig zijn, zal hij de goede weg kiezen en daarop blijven. “Elk goed spoor” is zowel de goede leefwijze als doen wat tot het goede leidt.

De verzen 10-11 verklaren waarom de zoon de goede weg van de vorige verzen kan gaan. Dat is omdat de wijsheid haar intrek in zijn “hart” zal nemen, in het innerlijke leven (vers 10). Als de wijsheid in het hart, de ‘bestuurskamer’ van het leven, woont, worden de juiste keuzes gemaakt en wordt steeds het goede spoor gekozen waarop naar de normen van gerechtigheid, recht en billijkheid (vers 9) wordt geleefd.

De kennis zal voor de “ziel”, wat meer op het gevoelsleven slaat, aangenaam zijn. Als iemand wijsheid in zijn hart heeft, heeft dat direct invloed op wat voor de ziel aangenaam is. In de ziel is een groot verlangen naar groeien in de kennis van God, om Zijn wil te kennen en te doen. Er is begeerte naar de onvervalste redelijke melk van het Woord van God (1Pt 2:2), omdat de smaak ervan zo aangenaam is.

Als er wijsheid in het hart is en de kennis aangenaam is voor de ziel, zullen “bedachtzaamheid” en “inzicht” of onderscheidingsvermogen hun beschermende rol kunnen vervullen (vers 11; vgl. Sp 1:4-5). De kracht van deze deugden is namelijk waken en beschermen. Wie bedachtzaam is en inzicht heeft, zal ervoor bewaard blijven een verkeerde weg te gaan of zich tot zonde te laten verleiden. Spontaniteit wordt in onze tijd als een deugd gekwalificeerd, maar vaak is deze eigenschap een bron van ellende. Bedachtzaamheid is wat anders dan besluiteloosheid of aarzeling. Het houdt goed overleg met de Heer en met anderen in, om vervolgens met overtuiging te handelen.

De vader vertelt zijn zoon in de volgende verzen wat de verkeerde weg is (verzen 12-15) en hoe de verleiding tot zonde tot hem komt (verzen 16-19).

Sp 2:12-15 | Wijsheid redt van de verkeerde weg

12 om je te redden van de verkeerde weg,

van de man die verderfelijke dingen spreekt,

13 [van hen] die de rechte paden verlaten

om op de wegen van de duisternis te gaan,

14 [van hen] die zich verblijden in kwaad te doen,

zich verheugen in verderfelijk kwaad,

15 van wie de paden slinks zijn,

die afwijken in hun sporen,

In vers 12 geeft de vader het eerste voorbeeld van bescherming tegen het kwaad. Zijn zoon zal niet op “de verkeerde weg” komen als hij zich door ‘bedachtzaamheid’ en ’inzicht’ (vers 11) laat leiden. De verkeerde weg is een kwade of slechte weg. Het is een verkeerde, zondige levenswandel.

De tweede versregel geeft aan waarin de verkeerdheid zit en dat is luisteren naar “de man die verderfelijke dingen spreekt”. De man is net zo verderfelijk als de woorden die hij spreekt. Hij komt tot de jongeling met valse, verdraaide woorden, leugens. Hij en wat hij spreekt, staan in contrast met wat recht en zuiver is.

Deze man stelt de zoon de gemakkelijke, zonnige weg voor. Maar als bij de zoon de wijsheid in het hart is gekomen en de kennis aangenaam is voor zijn ziel, zal hij niet voor de verleiding van die gemakkelijke weg bezwijken. Ware wijsheid die tot uiting komt in bedachtzaamheid en inzicht, is de bescherming tegen het gehoor geven aan de schijnwijsheid van de man met zijn mooie praatjes.

De verzen 13-15 geven een nadere beschrijving van deze slechte man en alle slechte mannen die verderfelijke dingen spreken. Wat voor soort mensen zij zijn, laten ze zien in de weg die zij gaan. Je ziet dat zij “de rechte paden verlaten” (vers 13). Wie verderfelijke woorden spreekt, gaat niet op de rechte paden, op de paden van het goede, de paden van God.

Zij kiezen er bewust voor om “op de wegen van de duisternis te gaan”. Op hun wegen ontbreekt het licht. Zij kennen God niet en willen Hem ook niet kennen. Daarom wandelen ze niet in het licht, maar in de duisternis van de zonde. Dat tekent tegelijk ook waar ze zullen eindigen en wel in de eeuwige duisternis.

Ze vinden het prachtig om kwaad te doen, om te zondigen (vers 14). Ze hebben “een welgevallen … in de ongerechtigheid” (2Th 2:12). Het is zo sterk, dat ze staan te juichen als ze verderfelijk kwaad zien gebeuren. Dit zien we vandaag de dag hoe langer hoe meer. Het kwaad wordt verheerlijkt. De smerigste, vuilste tekeningen en de meest liederlijke teksten moeten gepubliceerd kunnen worden. De vrijheid van meningsuiting is het hoogste goed. Het recht daarop mag nooit prijsgegeven worden, ook al worden God en al Zijn geboden op de gruwelijkste wijze bespot. De massa loopt daar gillend achteraan. De vader waarschuwt zijn zoon voor deze massahysterie.

Vers 15 beschrijft in verschillende bewoordingen hun verdorven wegen. Deze aartsslechteriken zijn doortrapt en vals in de paden die ze bewandelen. Het heeft ook hier betrekking op hun hele handelen. Ze wijken voortdurend af in hun sporen. Om een woordspeling te gebruiken: ze sporen niet. Niets spoort met de weg van God. Als je hun spoor volgt, wandel je in de duisternis en kom je terecht in de duisternis. Ze volgen een spoor van verderf, ze laten een spoor van verderf achter en ze eindigen in het eeuwige verderf.

De zoon heeft wijsheid nodig om zich te beschermen tegen deze mannen. Zij keren de wegen van de Heer ondersteboven en proberen anderen daarin te trekken. Dat doen ze door het creëren van chaos met betrekking tot wat goed of kwaad is. Zo heeft de mens zonder God het graag. Maar de zoon die zich door bedachtzaamheid en inzicht laat leiden, houdt zich ver van deze lieden en hun gepraat.

Sp 2:16-19 | Wijsheid redt van de vreemde vrouw

16 om je te redden van de vreemde vrouw,

de onbekende [die] met haar woorden vleit,

17 die de leidsman van haar jeugd verlaat,

en het verbond van haar God vergeet.

18 Haar huis helt immers over naar de dood,

en haar sporen naar de gestorvenen.

19 Allen die bij haar komen, zullen niet terugkomen

en de paden van de levenden niet bereiken.

In de verzen 16-19 treffen we de tweede klasse van slechte personen aan van wie de wijsheid bevrijdt of redt en dat is de “vreemde vrouw”. De slechte man over wie de vader in de verzen 12-15 spreekt, brengt verderf; de slechte vrouw zorgt er door een geniepige verleiding voor dat het leven een ruïne wordt. Eerst wordt beschreven wat voor soort vrouw de losbandige vrouw is (verzen 16-17). Daarna wordt als een waarschuwing haar ondergang getoond evenals de ondergang van hen die zich aan haar onderwerpen (verzen 18-19).

In de volgende hoofdstukken zullen we de vreemde vrouw vaker tegenkomen. Het woord “vreemd” betekent hier wat verboden is, wat ons vreemd zou moeten zijn. De vreemde vrouw is een vrouw die ons verboden is. Ze leeft buiten het verbond van God, niet naar de gedachten van God. Het gaat om een hoererende vrouw, die “de onbekende” is van de persoon met wie zij overspel pleegt. Dat de vader hierover met zijn zoon spreekt, kan betekenen dat deze zoon geen kind meer is, maar iemand van misschien een jaar of zeventien, achttien.

De verleiding tot en het begaan van hoererij is altijd een groot gevaar voor iedere man geweest en dat blijft het ook. Iedere andere vrouw dan de eigen vrouw moet in seksueel opzicht een ‘vreemde’ en ‘onbekende’ zijn. Als we denken aan ‘onze’ christelijke jeugd, dan is het gevaar niet in de eerste plaats het begaan van geweldsdelicten als moorden en roven. Maar het andere gevaar, dat van hoererij en overspel, is enorm. Het is in christelijke kringen steeds uitzonderlijker aan het worden dat een jong stel rein het huwelijk ingaat, dat wil zeggen dat ze nog niet met elkaar (of met iemand anders) naar bed zijn geweest. En wat te denken van het kijken naar pornografie op internet? Ook dat is een vorm van hoererij.

De wijsheid die in het hart is gekomen en de kennis waarin de ziel zich verheugt (vers 10), redden ook van de verleiding van de vreemde vrouw (vers 16). Evenals de verkeerde man begint ze met woorden. De slechte man gebruikt verderfelijke woorden, de slechte vrouw gebruikt vleiende woorden die uiteraard eveneens verderfelijk zijn. Vleien is niet communiceren, maar manipuleren. Zij biedt plezier aan en wel het plezier van gemakkelijke seks.

De vrouw is ontrouw aan “het verbond van haar God” met haar man. Haar man is “de leidsman van haar jeugd” met wie ze getrouwd is (vers 17; Ml 2:14{18}). Het huwelijk is een verbond voor Gods aangezicht, het is Zijn verbond. Hij heeft het verbond van het huwelijk ingesteld. Wie dat verbond met voeten treedt, veracht “wat God … heeft samengevoegd” (Mt 19:6). Wie het verbond van het huwelijk veracht, veracht de Gever ervan. De overspelige vrouw verlaat zowel God als haar man en zondigt zowel tegen God als tegen haar man door schaamteloos haar trouwbelofte te verbreken.

De vader houdt zijn zoon voor waarom hij zich niet door haar vleiende woorden moet laten meeslepen. Dat is omdat hij dan in haar huis komt en dat huis is “immers” een huis dat naar de dood overhelt (vers 18). Haar huis is een huis met uitzicht op de dood, het is een voorportaal van de dood. Hij speelt dan ook met zijn leven als hij zich met haar inlaat. Hij krijgt het tegenovergestelde van het gelukkige leven dat zij hem voorspiegelt. De sporen van het leven dat zij leidt, voeren naar de plaats waar “de gestorvenen” zijn.

Wie haar huis binnengaat en bij haar komt, is volledig in haar macht (vers 19). Zij speelt met hem haar duistere, demonische spel en laat hem niet meer gaan. Ieder die bij haar in huis komt, komt daar nooit meer uit. Hij zal misschien wel letterlijk weer de deur uitgaan, maar er is een strik om zijn ziel gespannen die hem met de dood verbindt. De paden van de levenden, dat zijn de paden die naar het leven leiden en waarop het leven wordt genoten, zijn voor hem afgesneden en door hem niet meer te bereiken. Dit gruwelijke einde kan alleen worden voorkomen wanneer de zoon zich op zijn levensweg laat begeleiden door de twee schildwachten van vers 11 die de naam ‘bedachtzaamheid’ en ‘inzicht’ dragen.

De zonde van overspel en hoererij wordt hier in zijn uiterste consequentie voorgesteld. Het is de wet van oogsten wat je zaait (Gl 6:7-8). Wie deze weg gaat, moet daarop rekenen. Er wordt hier niet gesproken over de genade van God. Het is goed daar toch ook even op te wijzen. God kan in Zijn genade tussenbeide komen als iemand zijn zonden belijdt en nalaat. God is een God van genade en in staat om te verlossen uit de diepste duisternis. Daar mag ieder die met oprecht berouw over zijn of haar zonden tot God gaat, vast op rekenen. Daarbij moet er wel rekening mee worden gehouden dat God niet altijd alle gevolgen wegneemt. Als er ‘gevolgschade’ van een verkeerde weg is, helpt Hij wel om die te dragen.

Sp 2:20-22 | Wijsheid brengt op de weg van wie goed zijn

20 Opdat je zult gaan op de weg van wie goed zijn,

en je de paden van de rechtvaardigen in acht zult nemen.

21 De vromen zullen immers de aarde bewonen,

en de oprechten zullen erop overblijven.

22 De goddelozen echter zullen van de aarde uitgeroeid worden,

trouwelozen zullen ervan weggerukt worden.

Wijsheid redt van de slechte man en de slechte vrouw, ze redt van de weg naar de dood en de gestorvenen. Maar daarbij moet het niet blijven. Na het afstand nemen van het kwaad moet toenadering worden gezocht tot het goede. Dat is wat de Wijsheid vervolgens doet. Zij voert naar de weg van goede en rechtvaardige mensen (vers 20).

Over deze beide kanten, die van afwijzen van het kwaad en aansluiten bij het goede, lezen we ook in het Nieuwe Testament. Eerst klinkt tot ieder die de Naam van de Heer aanroept de oproep om zich te onttrekken aan de ongerechtigheid; daarna volgt de aansporing om zich aan te sluiten bij allen die dat al hebben gedaan (2Tm 2:19-22). Zo moet de zoon niet alleen de verkeerde mensen uit handen blijven, maar ook met de goede mensen gaan optrekken.

Als de zoon zich voegt bij het gezelschap “van wie goed zijn” en “van de rechtvaardigen”, is hij ook een van “de vromen” die “de aarde bewonen” zullen (vers 21). Hier wijst de vader op een zekere, toekomstige, zegen (“immers”). We hebben hier een profetische uitspraak met betrekking tot het vrederijk. In die tijd van zegen onder de heerschappij van de Messias bewonen de vromen, dat zijn de Godvrezenden, de aarde. Dan is het vrederijk aangebroken en is de aarde hun thuis, waar ze in vrede en gerechtigheid wonen (vgl. Mt 5:5{19}).

In vers 22 wordt als contrast – aangegeven door het woord “echter” – het deel van de goddelozen voorgesteld. Nu zijn zij nog de baas op aarde. Zij genieten nu nog van de zonde. Maar zij zullen geen deel hebben aan de zegen in het vrederijk. Als de Messias terugkomt naar de aarde om het vrederijk op te richten, zullen eerst “de goddelozen … van de aarde uitgeroeid worden”. Zij hebben nooit met God rekening gehouden en hebben geen deel aan het vrederijk.

Er wordt nog een categorie genoemd, die van de “trouwelozen”. Zij hebben uiterlijk met God in verbinding gestaan, maar zijn Hem ontrouw geworden, ze zijn van Hem afvallig geworden. Hun deel is dat zij van de aarde, die zij voor zichzelf geclaimd hebben, “weggerukt” zullen worden, wat erop wijst dat het met grote kracht gebeurt.

Dit laatste vers is een extra waarschuwing voor de zoon zich niet met goddeloze en ontrouwe mensen in te laten. Hij zal toch niet willen delen in hun lot en de zegen van de wijsheid willen missen?

Spreuken 3

Inleiding

Als we een voordeel opgeven, kan dat soms lijken alsof we een kans op vreugde weggooien. Maar Spreuken 3 verzekert ons dat dit niet het geval is. De weg van de wijsheid is de weg van het leven, zelfs wanneer de weg van de wijsheid met het gezonde verstand in strijd lijkt te zijn.

In de verzen 1-10 hebben we vijf raadgevingen van de vader aan zijn zoon, elke keer gevolgd door een belofte van zegen als hij de raad ter harte neemt.

1. In vers 1 de raad, in vers 2 de belofte van zegen.

2. In vers 3 de raad, in vers 4 de belofte van zegen.

3. In de verzen 5-6a de raad, in vers 6b de belofte van zegen.

4. In vers 7 de raad, in vers 8 de belofte van zegen.

5. In vers 9 de raad, in vers 10 de belofte van zegen.

Daarbij moeten we bedenken dat het hier gaat om beloften die zeker worden vervuld, maar niet altijd al tijdens het leven op aarde. Het is ook mogelijk dat ze in de toekomst worden vervuld. We mogen erop vertrouwen dat God op Zijn tijd en op Zijn manier Zijn beloften van zegen zal vervullen als wij vanuit ons hart doen wat Hij van ons vraagt, zelfs al gaat het in dit leven de goddeloze voor de wind en lijdt de rechtvaardige.

Sp 3:1-2 | Luisteren naar onderricht

1 Mijn zoon, vergeet mijn onderricht niet,

en laat je hart mijn geboden in acht nemen,

2 want lengte van dagen en jaren van leven

en vrede zullen ze voor jou vermeerderen.

De eerste raad die de vader aan zijn zoon geeft, is om zijn “onderricht” niet te vergeten (vers 1). ‘Onderricht’ is de vertaling van het woord thora. Dat woord wordt gebruikt voor de wet van God, maar het heeft meerdere betekenissen. Hier verwijst het naar wat we ‘thuisonderwijs’ zouden kunnen noemen. De vader heeft zijn kennis in het onderricht thuis overgedragen aan zijn zoon. Het is een aanwijzing voor vaders om hun kinderen thuis uit de Schrift te onderwijzen en dat niet over te laten aan anderen, bijvoorbeeld aan hen die bijbelles of bijbelstudie geven.

De vader wijst zijn zoon erop om niet te vergeten wat hij thuis, in de opvoeding, heeft geleerd. Vergeten is hier niet zozeer een zwakheid van geheugen, maar het bewust veronachtzamen en miskennen van het onderwijs van de vader. Voor ons zit hierin de waarschuwing dat we kunnen kwijtraken wat we in onze jonge jaren hebben geleerd uit het Woord van God. Het onderricht zal niet worden vergeten als de geboden in het hart in acht genomen worden. Iemand kan trouwens ook uiterlijk gehoorzamen aan geboden, dat wil zeggen zonder dat het hart erbij betrokken is. Dat is niet wat de vader wil en dat is ook niet wat God wil.

Het hart is de bergplaats voor de geboden, zoals de wet werd gelegd in de ark (Dt 10:6). In het vrederijk zal God Zijn wet in het hart van Zijn volk schrijven (Hb 8:10{20}). Het hart wijst op de gezindheid. Als de geboden in het hart in acht worden genomen, zullen de daden, die immers uit het hart voortkomen (Sp 4:23), daarmee in overeenstemming zijn. De daden zullen dan geen zondige daden zijn (Ps 119:11{21}). Vooral zal er dan niet dwangmatig, maar met vreugde worden gehoorzaamd.

De zegen die aan deze raad is verbonden, is een lang en goed leven (vers 2). “Lengte van dagen” (vgl. Ps 91:16) ziet op het bereiken van een hoge leeftijd na een ‘lange stoet van dagen’. “Jaren van leven en vrede” ziet meer op de inhoud (“leven”) en de kwaliteit (“vrede”). Het is een vol en rijk leven dat ten volle waard is om geleefd te worden. Het woord ‘vrede’ is de vertaling van het woord shalom en houdt meer in dan alleen de afwezigheid van oorlog. Het is overwinning, succes in wat wordt ondernomen, volkomen harmonie, voorspoed, gezondheid, geluk, redding, een lang leven.

In het vrederijk zullen het onderricht en de geboden niet worden vergeten, maar bewaard worden in het hart (Hb 8:10b). Daarom zullen in die tijd de jaren van het genieten van leven en vrede vermeerderd worden in plaats van op een zeker moment te worden weggenomen. Dat laatste is in de geschiedenis van Israël keer op keer gebeurd omdat het volk zich niet heeft gehouden aan het onderricht en de geboden van Gods Woord.

Het betekent niet dat iedereen die in deze tijd de geboden in zijn hart in acht neemt, ‘dus’ lang zal leven. Denk maar aan gelovigen die juist vanwege hun trouw aan Gods Woord zijn en worden vervolgd, gemarteld en gedood en dat vaak in de bloei van hun leven (Hb 11:36-38). Trouwe profeten die Gods Woord in hun hart hadden en het hebben gebracht, zijn omgebracht (Mt 23:34,37). En wat is er gebeurd met de Heer Jezus Die in alle opzichten naar Zijn Vader heeft geluisterd en volmaakt heeft voldaan aan de raadgeving van vers 1? Hij is in het midden van Zijn dagen gedood. Hoe zit het dan met de belofte van een lang leven en vrede?

De belofte van een lang leven en vrede wordt ten volle in de toekomst vervuld. Leven en vrede worden in hun volheid en lengte in het duizendjarig vrederijk genoten. God vervult al Zijn beloften, maar niet altijd hier-en-nu al. Dat we leven in het geloof dat de beloften worden vervuld, laten we zien door te blijven geloven ook al lijkt het erop dat de beloften niet worden vervuld. Dat geloof, dat geloofsvertrouwen, heeft alle gelovigen van het Oude Testament gekenmerkt. Dat vertrouwen op God was volmaakt bij de Heer Jezus aanwezig. Dat vertrouwen mag ook ons kenmerken.

Sp 3:3-4 | Goedertierenheid en trouw bewaren

3 Mogen goedertierenheid en trouw jou niet verlaten.

Bind ze om je hals, schrijf ze op de tafel van je hart,

4 vind gunst en goed verstand

in de ogen van God en mens.

Het niet vergeten van onderricht en het bewaren van de geboden in vers 1 is geen statische aangelegenheid. Onderricht en geboden werken iets uit, want ze vormen het karakter van de gelovige. Daarop sluit vers 3 aan. Door onderwijs en geboden worden de eigenschappen van het nieuwe leven gevormd. Twee ervan zijn “goedertierenheid en trouw”.

Het zijn twee van Gods vele indrukwekkende eigenschappen (Ps 117:2{22}). Ze zijn volmaakt in het leven van de Heer Jezus te zien. Het was een vreugde voor God die eigenschappen in Zijn Zoon op te merken. Het is ook een vreugde voor Zijn hart als Hij die in ons kan opmerken. God heeft goedertierenheid en trouw aan de gelovige bewezen en bewijst die nog steeds. Daarvan moet de gelovige onder de indruk blijven, dat mag hij nooit vergeten, de gedachte daaraan mag hem nooit verlaten. God heeft echter niet alleen goedertierenheid en trouw bewezen, Hij heeft ze ook aan de gelovige gegeven, want ze horen bij het nieuwe leven dat hij heeft ontvangen.

Wat bij de Heer Jezus niet kon, kan wel bij ons, en dat is dat we Gods goedertierenheid en trouw die Hij ons heeft bewezen, vergeten, dat ze ons verlaten. Het gevolg is dat deze eigenschappen niet in ons leven zichtbaar worden en dat ze ons ook in die zin verlaten. Daarom zegt de vader tegen zijn zoon – en tegen iedere gelovige – dat hij ervoor moet zorgen dat “goedertierenheid en trouw” hem “niet verlaten”.

De vader vertelt hem hoe hij dat moet doen. Hij moet ze om zijn hals binden als een sieraad. De hals duidt op de eigen wil. Een woord als ‘halsstarrig’ geeft dat aan. Als ‘goedertierenheid en trouw’ als een sieraad om de hals gebonden worden, wil dat zeggen dat de eigen wil niet wordt gevolgd, maar dat deze eigenschappen het leven besturen. Deze beide kenmerken moet hij ook op de tafel van zijn hart schrijven (vgl. Jr 31:33; 2Ko 3:3; Dt 6:8-9). Daardoor zullen ze de motieven zijn van waaruit hij handelt. Hij onderwerpt zich daardoor aan de wil van God.

“Goedertierenheid” is goedheid die aan een ander wordt betoond en alle vormen van zelfzucht en haat buitensluit. “Trouw”, of waarachtigheid, is het betrouwbaar zijn, van iemand op aan kunnen; het sluit alle huichelarij buiten. We kunnen dan ook zeggen dat goedertierenheid en trouw parallel lopen met genade en waarheid.

Dit paar, genade en waarheid, is in volkomen harmonie in Christus verenigd: “De genade en de waarheid is door Jezus Christus geworden” (Jh 1:17). Dit zien we bovenal op het kruis. Op grond van dit ‘paar’ heeft God ons kunnen aanvaarden. Het eeuwige leven dat ons deel is, laat dit paar in ons leven zien. Beide aspecten moeten in harmonie zijn. Er mag geen liefde zijn ten koste van de waarheid en er mag geen waarheid zonder liefde zijn (vgl. 2Jh 1:1-13; 3Jh 1:1-15). Dit wordt in de volgende verzen uitgewerkt: in de verzen 5-6 leven in de liefde van God en in de verzen 7-8 leven in de waarheid, wat afzondering van het kwaad inhoudt.

De eerste zegen van luisteren naar de wijsheid, zo hebben we gezien in vers 2, betreft het eigen leven van de Godvrezende. De tweede zegen heeft te maken met de relaties (vers 4). Als de raad van vers 3 wordt opgevolgd, zal de zoon “gunst en goed verstand” vinden “in de ogen van God en mens”. Dit zien we in het leven van de Heer Jezus. Hij heeft geleefd in goedertierenheid en trouw, en heeft gevonden wat hier staat (Lk 2:52{23}). We zien het ook in het leven van Samuel (1Sm 2:26; vgl. 2Ko 8:21).

“Gunst” is vrije goedheid, het is iets waarop geen aanspraak kan worden gemaakt. Wanneer we gunst vinden bij de mensen, is dat geen verdienste van onszelf; we kunnen het niet als een recht claimen, maar zullen het krijgen als we goedertierenheid en trouw bewijzen. Hoewel Jozef een gevangene was, vond hij gunst of genade in de ogen van Potifar (Gn 39:4). “Goed verstand” betekent ook wel ‘goed aanzien’. Wie goedertierenheid en trouw laat zien, valt in gunstige zin op. Er wordt aandacht aan gegeven, er wordt naar gekeken en er wordt waardering geuit, zowel door God als door mensen. Als wij naar de raad van deze vader luisteren, zullen wij dat ook ondervinden.

Sp 3:5-6 | Vertrouw op de HEERE

5 Vertrouw op de HEERE met heel je hart,

en steun op je [eigen] inzicht niet.

6 Ken Hem in al je wegen,

dan zal Híj je paden rechtmaken.

De derde raad is om met heel het hart op de HEERE te vertrouwen en niets van eigen inzicht te verwachten (vers 5). Vertrouwen met het hele hart is het richten van het hele innerlijke leven – heel de wil, het gevoel en het verstand – op God. Het gaat om een actief vertrouwen op Hem. Het geldt voor elke minuut van ons leven, waar we ook zijn – thuis, in de maatschappij, op school of op het werk, in de gemeente – en bij wat we ook doen.

Er moet geen steun worden gezocht bij een schepsel of iets van het bezit of de kundigheden van een schepsel, ook niet die van onszelf (vgl. 2Kr 14:11{24}). Het gaat hier niet om een tegenstelling tussen het hart enerzijds en het inzicht of het verstand anderzijds, maar tussen eigen inzicht of verstand en de Heer. We moeten op de Heer vertrouwen en niet op onszelf.

De vader adviseert zijn zoon ook om God in al zijn wegen te kennen (vers 6). “Al je wegen” betekent alles wat hij zich voorneemt, wat hij zegt, zijn hele doen en laten. Het slaat niet alleen op de crisismomenten, wanneer grote en belangrijke beslissingen moeten worden genomen. Als we Hem betrekken bij alle dagelijkse dingen, zullen we ook automatisch tot Hem gaan met de grote dingen. Hem in al onze wegen kennen wil zeggen dat wij alles met Hem beginnen, daarin met Hem onderweg gaan en het ook met Hem afronden. Dat vraagt gehoorzaamheid en overgave op elk terrein van ons leven.

Het betekent ook dat Hij ons niet Zijn gedachten en plannen dicteert en oplegt. Hij staat ons toe het initiatief te nemen en een route te plannen. Vervolgens nodigt Hij ons uit onze voornemens met Hem te bespreken, zodat we ervoor bewaard blijven een route uit te zetten die naar de dood leidt (vgl. Jk 4:15; Hd 18:21). Wij weten niet hoe de weg loopt. Dat hoeft ook niet als we Hem kennen, dat wil zeggen dat we leven in gemeenschap met Hem Die de weg kent.

Hem kennen betekent dat we Hem bij alles betrekken, altijd naar Hem kijken, Hem altijd voor onze aandacht hebben, aan Hem denken als Degene Die altijd bij ons is. Dat doen we door bij al onze plannen Zijn Woord te raadplegen en dat onze raadgever te laten zijn (Ps 119:24{25}). Daar hoort bij dat we door de Geest wandelen (Gl 5:16).

Het gaat om totale toewijding, heel ons hart en al onze wegen. Als wij met ons hele hart op Hem vertrouwen en Hem kennen in al onze wegen, dan belooft Hij dat Hij onze paden recht zal maken. Hij zal ons recht naar het doel leiden dat we in overleg met Hem hebben bepaald. Dat doel is uiteindelijk Hij Zelf. De rechte paden staan tegenover de kronkelwegen die de mens gaat zonder Hem daarin te kennen. Geen mens kan zijn eigen weg recht maken (Jr 10:23{26}).

Er staat niet dat de paden gemakkelijk en recht zijn in onze ogen. Vanuit ons perspectief kan het een kronkelig en moeilijk begaanbaar pad zijn. Maar we mogen weten dat alle kronkels daarin door de Heer zijn voorzien als deel van het proces van Zijn werk in ons. Zijn doel is dat wij een pad gaan dat uitloopt op onze gelijkvormigheid aan Christus. Dat is voor Hem, en daarom ook voor ons, het rechte pad.

Het gaat hier, net als bij zoveel andere spreuken in dit boek, om een algemene waarheid, niet om iets wat zonder uitzondering altijd waar is. Als we bijvoorbeeld het gezegde gebruiken ‘de haring in het land, de dokter aan de kant’, betekent dat niet dat we gezond blijven als we haring eten, maar dat haring gezond voedsel is. Het is geen spreuk die garandeert dat we nooit ziek zullen worden als we haring eten. Spreuken zijn stukjes uit het leven die laten zien hoe het leven gewoonlijk is, zonder te zeggen dat het altijd en overal zo is. Er kunnen namelijk factoren een rol spelen die een directe vervulling uitstellen. Die factoren zijn ons niet altijd bekend, maar God kent ze en gebruikt ze voor Zijn plan met ons leven.

Spreuken zijn geen beloften van God voor hier-en-nu waarop we kunnen gaan staan. Als we dat menen, trekken we verkeerde conclusies. Spreuken zijn uitspraken van waarnemingen die hun waarheid na verloop van tijd zullen bewijzen.

Sp 3:7-8 | Vrees de HEERE

7 Wees niet wijs in je [eigen] ogen:

vrees de HEERE en keer je af van het kwade.

8 Het zal een medicijn zijn voor je navel

en verfrissing voor je beenderen.

Het vierde advies is om niet wijs in eigen ogen te zijn (vers 7; Js 5:21{27}; Rm 12:16). Het is een waarschuwing tegen zelfvertrouwen. Het sluit aan op de gedachten die in de vorige verzen zijn geuit, alleen vanuit een ander gezichtspunt. In de vorige verzen wordt God gezien en voorgesteld als de Bron van wijsheid en leiding. Nu worden we gewaarschuwd voor een wijsheid die losstaat van God.

Onze harten zijn bedrieglijk. We zijn in staat om met slimme manipulatie onszelf te laten geloven dat we verstandige keuzes maken omdat we zo intelligent zijn of een bepaald karakter hebben. Het kan zo zijn, dat we God vertrouwen en er trots op worden dat we dat doen. De Heer Jezus veroordeelde de farizeeën en rabbijnen van Zijn tijd niet vanwege hun bidden tot God, maar omdat de motieven van hun gebeden niet deugden.

Ware wijsheid is niet het ontkennen van onze talenten, maar het herkennen van de bron ervan. We zijn wijs in onze eigen ogen als we de voorkeur geven aan ons eigen gevoel of oordeel boven dat van de Heer. Het is het handelen in onafhankelijkheid van Hem, het beter weten dan de Schrift. Wie wijs is, zal bedenken dat hij geen wijsheid in zichzelf heeft, maar dat hij zijn wijsheid van God krijgt.

De hogere bron van wijsheid is de vrees van de HEERE. Dat is de ware wijsheid. Als die vrees er is, is er als direct logisch gevolg dat het kwade de rug wordt toegekeerd. Het vrezen van de HEERE kan nooit samengaan met het doen van het kwade, maar brengt tot haten van het kwade (Ps 97:10).

“Een medicijn” maakt het lichaam gezond (vers 8; Sp 15:4; Pr 10:4). Die gezegende ofwel gezonde uitwerking heeft het luisteren naar de raad van vers 7. Door de “navel” krijgt het kind in de baarmoeder eten en groeit het. De navel is ook het centrum van het lichaam en vertegenwoordigt het hele lichaam. Door de “beenderen” kan het lichaam functioneren. Als de raad van vers 7 wordt opgevolgd, heeft dat een verfrissend effect op de beenderen. Ze doen er nieuwe kracht door op.

Het woord voor navel komt alleen nog voor in Ezechiël 16 (Ez 16:4). Er is geen beter voorbeeld van onze afhankelijkheid van God dan dat van de foetus in de baarmoeder die door de navelstreng zijn voedsel krijgt. Dat gebeurt zolang hij in de baarmoeder is. Daardoor groeit het kind tot het geboren wordt. Wat in vers 7 is gezegd, is daarom van wezenlijk belang voor de geestelijke groei van het leven uit God dat de gelovige bezit. Zonder vrees voor de HEERE enerzijds en afwijken van het kwaad anderzijds is het onmogelijk geestelijk gezond te groeien.

Sp 3:9-10 | Vereer de HEERE

9 Vereer de HEERE met je bezit,

met de eerstelingen van heel je opbrengst,

10 dan zullen je schuren gevuld worden met overvloed

en je perskuipen overlopen van nieuwe wijn.

Het vijfde advies heeft betrekking op het vereren van de HEERE door de zoon met wat hij bezit (vers 9). Er staat niet dat hij iets aan de HEERE moet geven, maar dat hij Hem moet vereren. Het gaat ook niet om iets van zijn bezit, het gaat erom dat hij het doet met zijn bezit. Het ziet op alles wat hij “bezit”, zijn hele kapitaal, alles wat hij heeft gekregen door het te verdienen of door het te erven. De “opbrengst” is wat hij heeft verkregen door ervoor te werken, de opbrengst uit arbeid.

Het geven van “de eerstelingen” van een oogst houdt de erkenning in dat heel de oogst van de HEERE is (Ex 23:19; Nm 28:26-27; Dt 18:4; 26:1-2). Tegen de zoon wordt gezegd dat hij voor het bepalen van de eerstelingen moet uitgaan van “heel“ zijn opbrengst. Hij mag niets vergeten of buiten de berekening laten. God vraagt dat we alles betrekken in onze beoordeling van wat van Hem is.

De ‘eersteling' wijst op een bijzondere wijze op Christus, de “Eersteling van hen die ontslapen zijn” (1Ko 15:20). Hij heeft Zich volkomen gegeven voor hen die van Hem zijn. Als wij de eerstelingen brengen, wordt God aan Hem herinnerd. We begrijpen een waarheid pas als we die hebben leren zien in verbinding met Christus. Dat maakt het hart ook gewillig om te beantwoorden aan de verlangens van God.

Geven staat niet op zichzelf. Geven als zodanig betekent niets. Geven heeft alleen waarde als het gebeurt om God erdoor te verheerlijken. We kunnen geven om er een goed gevoel door te krijgen, we verheerlijken onszelf erdoor. Zo gaven de farizeeën. We kunnen ook geven om er beter van te worden. Dan ‘investeren’ we in God, Hij wordt een ‘beleggingsobject’. Het gaat echter niet om ons, maar om Hem. We hebben ons bezit van Hem gekregen om Hem ermee te vereren. Ook van onze aardse bezittingen geldt dat het “uit Hem en door Hem en tot Hem” is (Rm 11:36).

We vereren God als we met vreugde voor Zijn werk geven. Dat doen we als we vanuit ons hart tegen Hem zeggen: ‘U bent de Bron van alles wat ik heb. Zonder U had ik niets kunnen verdienen en had ik niets om U mee te vereren. Door de eerste vruchten, de beste, ervan aan U te geven erken ik dat alles van U is’ (1Kr 29:14b{28}). Dat laten we zien door van alles wat we ontvangen Hem eerst een deel te geven, nog voordat we iets ervan voor onszelf hebben gebruikt.

Van het vereren met de eerstelingen wordt de zoon niet armer. Hij wordt er juist rijker door. Hij zal worden gezegend met een overvloed die schuren vult en perskuipen doet overlopen (vers 10; vgl. Ml 3:10{29}). Dit is wat God belooft als Hij wordt erkend in Zijn rechten op alle dingen van het leven. Hier geldt zeker wat bij de inleiding op dit hoofdstuk is opgemerkt, dat we moeten bedenken dat het hier gaat om beloften die zeker worden vervuld, maar niet altijd tijdens het leven op aarde. In elk geval zullen ze in de toekomst worden vervuld.

We passen dit vers verkeerd toe als we zeggen dat we, als we geld geven, veel meer geld terugkrijgen dan we hebben gegeven. Zo misbruiken bijvoorbeeld sommige televisiepredikers dit vers wel. Ze roepen hun gehoor op om geld te geven met de belofte dat ze veel meer krijgen dan ze hebben gegeven. Zij zeggen: ‘Stuur mij € 100,00 voor mijn dienst en ik garandeer u dat God uw gift met een gift van € 1000,00 zal zegenen!’ Een dergelijke oproep is niets anders dan manipulatie.

De bedoeling van dit vers is ook niet dat mensen zichzelf moeten gaan onderzoeken of er zonden in hun leven zijn die de zegen verhinderen als ze geld voor Gods werk geven en niet overvloedig met geld worden gezegend. Ze hoeven het ook niet nog eens te proberen om te zien of het dan wel werkt.

Als geven gebeurt vanuit de juiste gesteldheid van hart, geeft God meer dan wij Hem hebben gegeven. Het gaat daarbij om een zegen die groter is dan die van geld of aardse goederen. Dat zien we in de verzen 13-18 van dit hoofdstuk. Als we alles opgeven om de Heer te volgen, betekent dat niet dat we dan rijk worden aan aardse goederen. Wat we ervoor terugkrijgen, is een overvloedige gemeenschap met Hem met de blijdschap die daarmee samengaat. Dat gaat boven alle aardse bezit uit. Aards bezit kunnen we verliezen. Wat we in Hem bezitten, kunnen we nooit verliezen. Het kan alleen maar meer worden, dat wil zeggen het genot ervan. Wat we winnen door te geven, is altijd veel meer dan wat we geven (vgl. Mk 10:28-30{30}).

Sp 3:11-12 | Bestraffing door de HEERE

11 Mijn zoon, verwerp de vermaning van de HEERE niet

en heb geen afkeer van Zijn bestraffing.

12 Want de HEERE straft wie Hij liefheeft,

zoals een vader [doet] met de zoon die hij goedgezind is.

De verzen 11-12 vormen het tegenwicht van de verzen 9-10. Algemeen is het zo, dat God zegen geeft als wij Hem geven wat Hij van ons vraagt. Maar dat betekent niet dat Hij ons niet vermaant en tuchtigt of bestraft. Het staat niet tegenover elkaar, maar naast elkaar. Het toont de balans van Gods Woord.

We zien dat bij Job. Van Job staat tot drie keer toe dat hij vroom, oprecht en Godvrezend was en dat hij zich van het kwaad afkeerde (Jb 1:1,8; 2:3). Toch neemt God hem alles af (Jb 1:13-19; 2:4-8). Hoe onbegrijpelijk zoiets ook voor ons kan zijn, toch is het Gods liefde voor Job dat Hij zo met hem handelt. We moeten het hele boek lezen om daar iets van te gaan begrijpen. Dit gedicht van vier regels van de verzen 11-12 kan goed dienen als motto voor het boek Job. Vers 11 beschrijft het probleem dat daarin aan de orde komt, en vers 12 de oplossing ervan.

De vader spreekt hier weer tot “mijn zoon”, wat aangeeft dat hij spreekt vanuit de innige relatie die hij met hem heeft. Hij wijst hem erop de vermaning “van de HEERE” niet te verwerpen. Het is belangrijk eraan te denken dat de vermaning van Hem komt. Hetzelfde geldt voor de bestraffing. Het is Zijn bestraffing. Het motief voor de vermaning en bestraffing die God geeft, is dat “Hij liefheeft”. Als God tuchtigt, is dat omdat Hij ons liefheeft. Hij ziet wat er bij ons nog ontbreekt in de afhankelijkheid van Hem of waar gevaren dreigen dat we onafhankelijk van Hem worden. Om ons dat bewust te maken tuchtigt Hij ons.

De vraag is hoe wij op Gods tucht reageren. In vers 11 waarschuwt de vader zijn zoon om de vermaning of tucht van de HEERE niet te verwerpen en geen afkeer te hebben van Zijn bestraffing. De reden daarvan staat in vers 12. Daar lezen we dat Zijn vermaning en bestraffing bewijzen van Zijn liefde zijn (vgl. 2Sm 7:14{31}). Zulke uitingen van liefde vinden plaats in de vader-zoon relatie (vgl. Dt 8:5).

‘De vermaning verwerpen’ wil zeggen dat we die minachten, dat we doen alsof het niets voorstelt. Dan buigen we ons niet onder de tucht en mist die het bedoelde effect. ‘Een afkeer hebben van de bestraffing’ wil zeggen dat we die verafschuwen omdat het een ondraaglijke last is en dat we daarom onwillig zijn om tucht te aanvaarden. Dan bezwijken we onder de tucht en ook dan mist die het bedoelde effect. Het zijn twee tegenovergestelde reacties. Allebei geven ze aan dat de bedoeling van de tucht niet wordt begrepen en daarom niet wordt aanvaard.

De verzen 11-12 worden in de brief aan de Hebreeën geciteerd (Hb 12:5-11). Dat bewijst dat de spreuken een ruimere toepassing hebben dan alleen voor de zoon van Salomo. In de genoemde brief worden ze aan de gelovige Hebreeën voorgehouden van wie het geloof zwaar op de proef werd gesteld. De schrijver van die brief houdt hun deze verzen voor om hen eraan te herinneren dat verdrukkingen geen toevallige nare omstandigheden zijn, maar dat ze Gods bemoeienissen met hen laten zien. Dat waren ze vergeten en daaraan moesten ze worden herinnerd. Bij ons is dat ook vaak zo. Het is voor ons ook belangrijk dat we juist als we door een moeilijke periode heengaan, eraan herinnerd worden dat God Zich met ons bezighoudt.

De vermaning en tucht komen van een God Die met ons handelt “zoals een vader [doet] met de zoon die hij goedgezind is”. Dit geeft aan welke gezindheid God voor ons heeft. Hij is ons “goedgezind”. Hij heeft niets kwaads voor ons in de zin, maar alleen het goede. De satan heeft alleen kwaad in de zin en zoekt ons verderf (1Pt 5:8). Goddeloze personen haten ons en stoten ons uit (Lk 6:22). Maar God brengt lijden over ons omdat Hij ons liefheeft (Hb 12:6{32}; Op 3:19{33}; vgl. Sp 13:24). Omdat God in liefde tuchtigt, zal tucht of kastijding ons nooit beschadigen, hoewel de pijn wordt gevoeld.

Tucht is het bewijs van zoonschap. Het doel van de tucht van God is dat “wij aan Zijn heiligheid deel zouden krijgen” (Hb 12:10). Tucht gebeurt in liefde, door een Vader Die ons goedgezind is. In “de zoon die hij goedgezind is” zien we bovenal de liefde van de Vader voor Zijn Zoon. Er is wel een groot verschil tussen Christus als dé Zoon en ons als zonen. Wij hebben correctie nodig, Hij had die nooit nodig. Hij was altijd het welgevallen van de Vader. Hij deed altijd wat Hem welbehaaglijk was. Daarom vond de Vader Zijn volle vreugde in het leven dat de Zoon leefde. Het beantwoordde volmaakt aan Zijn wil. Daarom was er bij de Heer Jezus niets te vermanen of te bestraffen (Mt 3:17; 1Pt 2:22; 2Ko 5:21; 1Jh 3:5).

Sp 3:13-18 | Waarde van de wijsheid

13 Welzalig is de mens [die] wijsheid vindt,

de mens [die] inzicht verkrijgt,

14 want haar opbrengst is beter dan de opbrengst van zilver

en haar inkomen [beter] dan bewerkt goud,

15 zij is kostbaarder dan robijnen.

Al jouw wensen zijn met haar niet te vergelijken.

16 Lengte van dagen is in haar rechterhand,

in haar linkerhand zijn rijkdom en eer.

17 Haar wegen zijn lieflijke wegen,

al haar paden zijn vrede.

18 Zij is een boom des levens voor wie haar vastgrijpen:

wie haar vasthouden, zijn gelukkig te prijzen.

Om op de juiste wijze te reageren op de tucht waarover in de verzen 11-12 wordt gesproken, is wijsheid nodig. Tucht of beproeving en wijsheid worden ook door Jakobus met elkaar verbonden (Jk 1:2-5). Het kennen van de wijsheid voert tot geluk, ook als er beproevingen zijn. De wijsheid van de wereld geeft dat geluk niet (Pr 1:8). Over de wijsheid als de weg naar geluk gaat het in het gedeelte van de verzen 13-18. Dit gedeelte begint in vers 13 met “welzalig” en eindigt in vers 18 met “gelukkig te prijzen”. Tussen beide verzen vinden we een serie oorzaken die voor dit geluk zorgen die allemaal met wijsheid te maken hebben.

“Wijsheid” moet gevonden worden (vers 13), niet door toeval, maar door ernaar te zoeken als naar een schat die ergens begraven ligt. Zoeken betekent in dit geval luisteren naar vermaning, want dan word je wijs (Sp 8:33). Het houdt in dat er om wijs te worden naar het Woord van God moet worden geluisterd.

“Inzicht” moet verkregen of verworven worden. Daarvoor is inspanning nodig. Het gaat om inzicht in de manier waarop God het leven bestuurt, vooral als er beproevingen in het leven zijn. Dat inzicht wordt verkregen door te zien op Christus in de Schrift. In Hem zijn “al de schatten van de wijsheid en kennis verborgen” (Ko 2:3).

Als iemand haar (dat wil zeggen Christus) vindt, is de opbrengst daarvan groter dan wat ooit met de handel aan zilver kan worden verdiend (vers 14). Het gaat hier niet om een ongelovige die Christus vindt, maar om een gelovige die Hem ontdekt als Degene Die met wijsheid zijn leven leidt. Daarom is wijsheid het allerbelangrijkste en is haar “inkomen [beter] dan bewerkt goud” (Sp 8:11; 20:15; 31:10).

Als de waarde van de wijsheid wordt vergeleken met de waarde van zilver of goud, blijkt dat de wijsheid van onschatbare waarde is. Het levert zoveel meer op dan het bezit van de edelste metalen. Dat besef je als je ernstig ziek bent. Je kunt alle zilver en goud van de wereld bezitten, maar je kunt je gezondheid er niet mee betalen. Maar wat een rust kun je in je hart krijgen, als je beseft dat Góds wijsheid achter de ziekte zit.

De wijsheid “is kostbaarder dan robijnen” (vers 15). Ook de kostbaarheid van de duurste edelstenen verdwijnt in het niet als die wordt vergeleken met de wijsheid. Je kunt van alles wensen, maar los van de wijsheid geeft een vervulling van die wensen slechts een tijdelijk en beperkt gevoel van geluk. Salomo heeft, toen hij bij het begin van zijn regering zijn wensen bij God mocht bekendmaken, het beste gewenst door wijsheid te vragen. God beantwoordde deze wens door hem een wijs hart te geven (1Kn 3:5-13).

Wijsheid, Christus, is de bron van een lang en weldadig leven (vers 16). De wijsheid strekt als het ware beide handen uit om aan te bieden wat ze heeft. Je mag het uit beide handen aannemen. In haar rechterhand heeft ze “lengte van dagen”. Wie wijsheid verkiest boven de rijkdommen van de wereld, kiest voor eeuwig leven. In haar linkerhand heeft ze “rijkdom en eer”. Wie wijsheid verkiest boven het kostbaarste, maar vergankelijke, bezit op aarde, kiest voor onvergankelijke geestelijke rijkdom en eer. Dit is wat Christus aanbiedt en geeft aan ieder die Hem toebehoort.

Niet alleen wat ze in haar handen heeft, is van de grootste waarde en zo heel anders dan wat de wereld aanbiedt. Ook haar wegen en paden zijn zo heel anders dan de wegen en paden van de wereld (vers 17). Haar wegen worden gekenmerkt door ‘lieflijkheid’. En “al haar wegen”, niet één uitgezonderd, “zijn vrede”. Herkennen we hierin niet de wegen en paden van de Heer Jezus op aarde? Als we wijsheid vinden, zullen we Hem in deze wegen en paden kunnen navolgen. Wat een getuigenis zal dat zijn!

De wijsheid is ook “een boom des levens voor wie haar vastgrijpen” (vers 18; Gn 2:9; 3:24; Sp 11:30; 13:12; 15:4; Op 2:7; 22:2,14). In het woord “vastgrijpen” ligt kracht besloten. Wie die boom krachtig vastgrijpt, geeft blijk van de kracht van het geloof (vgl. Hb 6:18{34}). Het vastgrijpen van de boom betekent dat er geloof is dat de boom leven geeft. En daar kan het niet bij blijven, want haar vastgrijpen moet worden gevolgd door “haar vasthouden” (vgl. Hl 3:4). Wie eenmaal leven heeft, moet dat leven ook voeden. De wijsheid geeft wat nodig is voor het leven van elke dag.

We vinden deze beide aspecten in wat de Heer Jezus zegt over het eten van Zijn vlees en het drinken van Zijn bloed in Johannes 6. Om leven te ontvangen moet iemand Zijn vlees eten en Zijn bloed drinken, dat is geloven in Zijn dood, dat Zijn dood nodig was om hem eeuwig leven te geven (Jh 6:53). Daarna is het voortdurend nodig Zijn vlees te eten en Zijn bloed te drinken omdat het leven in Hem is. Dat betekent dat we elke dag met Hem bezig zijn door Zijn Woord te lezen, dat is geestelijk van Hem te eten. Dan blijven we bij wat ons is geleerd (2Tm 3:14).

De weg naar de boom des levens is de weg terug naar het punt waar de geschiedenis van de mensheid verkeerd liep. De weg naar de boom des levens was door de zonde afgesloten. Adam en Eva kozen de verkeerde boom om van te eten. Wij hebben de keus om weer van de goede boom te eten door voor de wijsheid te kiezen. Dat die boom “de boom des levens” is, wil zeggen dat hij voortdurende vitaliteit geeft en een vol, eeuwig leven (vgl. Gn 3:22-24). Dat is het deel voor ieder die zo de wijsheid vastgrijpt en vasthoudt.

Wijsheid is het kennen van God in Christus. Christus is de boom des levens. Door Hem vast te grijpen krijgen we het eeuwige leven. Dat is meer dan we in Adam zijn kwijtgeraakt. Het kruis van Christus is voor ons de boom des levens geworden. Het kruis van Christus is het dwaze van God dat wijzer is dan de mensen (1Ko 1:25). Wie dat gelooft, is “gelukkig te prijzen”, want die heeft het eeuwige leven.

Sp 3:19-20 | Wijsheid bij en in de schepping

19 De HEERE heeft de aarde met wijsheid gegrondvest,

de hemel met inzicht gevestigd.

20 Door Zijn kennis hebben de diepe wateren zich een weg gebaand,

en druipen de wolken van dauw.

De wijsheid die het leven leidt (vers 18), is dezelfde wijsheid die het universum geschapen heeft (vers 19; Ps 104:24{35}; Jr 10:12). We zien hier dat de HEERE – dat is de Heer Jezus, want Hij is de Schepper (Jh 1:1-3; Ko 1:16; Hb 1:2) – Zelf wijsheid heeft gebruikt in het tot stand brengen van de schepping. Uit Genesis 1 weten we dat God de hemel en de aarde in zes dagen heeft geschapen door op elk van die zes dagen door Zijn Woord iets tot stand te brengen (Ex 20:11). Er is wijsheid nodig om het werk van de wijsheid te herkennen.

De schepping is geen proces, maar een scheppingsdaad. Dat zien we hier, waar staat dat God als de grote Architect de aarde met “wijsheid” heeft “gegrondvest” en de hemel met “inzicht” heeft “gevestigd”. Het wordt hier beschreven alsof het om een gebouw gaat. Hij heeft de aarde vastgelegd in het heelal en de hemel daarboven gevestigd als een overkoepeling met een schitterende versiering van zon, maan en sterren.

Met “Zijn kennis”, de kennis die Hem eigen is, heeft Hij de diepe wateren zich een weg laten banen op aarde (vers 20). Daardoor kunnen mensen, dieren en planten leven en verkwikt worden. Daartoe dienen ook de wateren in de lucht, die Hij als dauw op de aarde geeft overal waar dat nodig is. Alleen God heeft de kennis om een dergelijk systeem van bewatering aan te leggen en te beheren.

Sp 3:21-26 | Wijsheid geeft rust

21 Mijn zoon, laat ze niet wijken van je ogen:

neem wijsheid en bedachtzaamheid in acht.

22 Zij zullen leven zijn voor je ziel,

een sieraad voor je hals.

23 Dan zul je je weg onbezorgd gaan

en je voet niet stoten.

24 Als je neerligt, zul je niet angstig zijn,

je zult neerliggen en je slaap zal aangenaam zijn.

25 Wees niet bevreesd voor plotselinge angst

of voor verwoesting [door] goddelozen, als die komt,

26 want de HEERE is je hoop,

Hij zal je voet bewaren voor gevangenschap.

In dit gedeelte (verzen 21-26) klinkt de vermaning om op de weg van de wijsheid te blijven, met daarbij de beloften die ons deel zijn als we naar de vermaning luisteren. Maar dan mogen we de wijsheid ook geen moment uit het oog verliezen (vers 21).

Er is een verbinding tussen vers 21 en de verzen 19-20. Na het tonen van Gods wijsheid in de schepping wordt aan de zoon voorgehouden dat hij die wijsheid niet mag laten wijken uit zijn ogen. De wijsheid die God in de schepping tentoonspreidt, is de wijsheid die nodig is om ons leven te leven tot eer van God. Wij bewonderen niet alleen de wijsheid, maar hebben die ook ontvangen (1Ko 2:6-7). De Heer Jezus is de wijsheid van God in elk opzicht. Hij is ons leven en in Hem hebben we die wijsheid ontvangen.

Hij mag niet wijken van onze ogen. We moeten Hem voortdurend in het oog houden. Dan zullen we “wijsheid en bedachtzaamheid” in acht nemen. We zullen er steeds op bedacht zijn bij wat er op ons afkomt. Als medescholieren of collega’s of een broeder of zuster ons vragen ergens aan mee te doen, of ergens heen te gaan, zullen we ons door wijsheid en bedachtzaamheid laten leiden. We zullen kijken naar de Heer Jezus, hoe Hij op die vraag zou reageren.

Als ons oog voortdurend op Hem is gericht en we zien hoe Hij wijsheid en bedachtzaamheid in acht heeft genomen, zal dat “leven” voor onze “ziel” betekenen (vers 22). Het ware leven is het leven van Christus dat ons deel is. Dat wordt dan ook gezien in onze praktijk. Voor Paulus was dat zo. Hij kon zeggen dat het leven voor hem Christus was, hij leefde alleen voor Hem (Fp 1:21).

Een dergelijk leven is “een sieraad voor je hals”, zo zegt de vader tegen zijn zoon en tegen ons (vgl. Sp 1:9; 3:3). Wijsheid en bedachtzaamheid zijn echte ‘sieraden’. Wij zeggen ook wel eens tegen iemand dat hem of haar een bepaalde eigenschap of daad ‘siert’. Het ‘siert’ iemand als hij bijvoorbeeld een ander helpt of trouw is in zijn studie of in zijn werk. Tot deze dingen wordt hij gebracht door wijsheid en bedachtzaamheid.

Het leven wordt in de volgende verzen (verzen 23-26) voorgesteld als een reis, als een pad dat moet worden bewandeld. We gaan allemaal een pad dat we nog nooit gegaan zijn, waarvan we niet weten hoe het loopt. We worden daarbij niet geleid door onze kennis van de toekomst, want die hebben we niet, maar door Hem van Wie de toekomst is. Hij is machtig ons voor struikelen te bewaren en ons “onberispelijk voor Zijn heerlijkheid te stellen met vreugdegejuich” (Jd 1:24). Dat is de levensverzekering die we nodig hebben, waarvan de voorwaarden in de verzen 21-22 staan.

Als wij de wijsheid en de bedachtzaamheid niet uit het oog verliezen, maar steeds in acht nemen, zullen we onze “weg onbezorgd gaan” en onze “voet niet stoten” waardoor we ten val zouden komen (vers 23). We wandelen dan met God. Omdat Hij ons de weg wijst, zal Hij ons ook beschermen op onze weg. Als we zo in vertrouwen op Hem onze weg gaan, zal Zijn vrede in ons zijn (Fp 4:7) en zal Zijn beschermende kracht om ons heen zijn (1Pt 1:5).

Dat heeft de Heer Jezus laten zien. Hij wandelde met God en ging onbezorgd Zijn weg en werd ervoor bewaard Zijn voet te stoten. Hij werd door de satan verzocht om God uit te dagen de waarheid van dit woord, dat Hij Zijn voet niet zou stoten, waar te maken (Mt 4:5-7). Omdat Hij Zich liet leiden door wijsheid en bedachtzaamheid, wist Hij hoe Hij de satan moest weerstaan. Daarom stootte Hij Zijn voet niet en kwam niet ten val.

Wijsheid en bedachtzaamheid bewaren niet alleen overdag, maar ook ’s nachts (vers 24). Zij waken niet alleen over ons als we onderweg zijn, maar ook als we slapen (Ps 121:4). Wie met zijn God wandelt, kan rustig slapen, hoe het ook mag stormen in zijn leven. Daarom sliep de Heer Jezus in een storm (Mt 8:24). We zien dat ook Petrus, in navolging van de Heer, niet angstig was toen hij in de gevangenis zat en voor zijn leven moest vrezen. Hij was gaan liggen, geketend aan twee soldaten, en had een aangename slaap (Hd 12:6; vgl. Lv 26:6; Ps 4:8; 23:2).

Dat wijsheid en bedachtzaamheid rust en veiligheid geven, betekent niet dat er niets in ons leven kan gebeuren wat ons leven volledig op zijn kop zet. Dat heeft Job ervaren en we kennen ook wel voorbeelden uit ons eigen leven of uit onze omgeving. De Heer garandeert ons niet dat geen kwaad ons zal treffen. Hij geeft wel de garantie dat Hij erbij is. Hier zegt de vader tegen zijn zoon dat hij niet bevreesd moet zijn voor wat er eventueel kan gebeuren (vers 25; vgl. Ps 112:7{36}).

Er is een gezegde: ‘Een mens lijdt dikwijls het meest door het lijden dat hij vreest en nooit komt opdagen.’ Voor wie dat geldt, heeft meer te dragen dan God te dragen geeft. Vrees of angst voor wat misschien kan gebeuren, verlamt ons in ons geloofsleven. De mensen in de wereld zijn bang voor alles wat er gebeurt en nog kan gaan gebeuren, zowel in hun eigen leven als in de wereld. Wij weten uit Gods Woord dat er inderdaad heel wat in de wereld gaat gebeuren. Als we dat serieus nemen, zullen we ook de geruststelling van de Heer Jezus serieus nemen als Hij zegt dat we ons door de aangekondigde gebeurtenissen niet van slag moeten laten brengen (Mt 24:6{37}).

De gelovige leeft te midden van “goddelozen”, die altijd uit zijn op de verwoesting van hen die trouw naar Gods Woord willen leven. De vrees voor hen is reëler dan voor iets onbestemds, want “ook allen die Godvruchtig willen leven in Christus Jezus zullen vervolgd worden” (2Tm 3:12). Maar luister naar wat de Heer Jezus zegt: “En weest niet bang voor hen die het lichaam doden maar de ziel niet kunnen doden, maar weest veeleer bang voor Hem Die zowel ziel als lichaam kan verderven in [de] hel” (Mt 10:28).

De vader vertelt zijn zoon hoe hij vrij kan zijn van gedachten over wat hem aan “plotselinge angst” of “verwoesting” zou kunnen overkomen. Hij wijst hem op de HEERE als zijn “hoop” (vers 26). Als hij naar Hem kijkt, stijgt hij uit boven de dreigingen van angstwekkende mogelijke gebeurtenissen waarvan het leven vol is. Er is geen krachtiger middel om ons van angsten te bevrijden en er ons vrij van te houden dan Christus als onze hoop voor ons te hebben. Hoop is geen onzekerheid, maar een absolute zekerheid. Als de Heer Jezus onze hoop is, wil dat zeggen dat Hij onze onwrikbare steun en toeverlaat is.

Als we onze hoop, onze verwachting, op Hem stellen, zal Hij onze “voet bewaren voor gevangenschap”. We zullen dan niet in een van de vele strikken van de zonde lopen die overal om ons heen door de satan zijn gespannen om onze voet te vangen waardoor we struikelen. De zonde kan ons eenvoudig omstrikken als we niet voortdurend ons oog op de Heer Jezus gericht houden (Hb 12:1-2; vgl. 2Tm 2:26). De Heer is ook hierin ons voorbeeld. Toen Hij op aarde was, keek Hij voortdurend naar Zijn God. Daardoor zette Hij Zijn voet nooit op een plaats waar een strik verborgen was (Ps 16:8{38}).

Sp 3:27-30 | De naaste geen kwaad doen

27 Onthoud het goede niet aan wie er recht op hebben

als het binnen je macht ligt [dat] te doen.

28 Zeg niet tegen je naaste: Ga heen en kom [nog eens] terug

en morgen zal ik [het] geven, terwijl het bij jou is.

29 Smeed geen kwaad tegen je naaste,

terwijl hij onbezorgd bij jou woont.

30 Klaag een mens niet zonder reden aan

als hij jou geen kwaad heeft gedaan.

De wijsheid is van belang voor onze relatie met God. Daarover heeft de vader zijn zoon – en ons – in de vorige verzen onderwezen. Maar dat is niet het enige. De wijsheid is ook van belang voor onze relatie met onze naaste. Daarover spreekt de vader met zijn zoon in de verzen die we nu voor ons hebben. Hij waarschuwt zijn zoon daarin niet egoïstisch, zelfzuchtig, te zijn. Relaties kunnen op die manier misbruikt worden.

Wij moeten leren dat de naaste er niet is voor ons, maar dat wij er zijn voor de naaste. We zien dat in de geschiedenis die de Heer Jezus over de barmhartige Samaritaan vertelt (Lk 10:30-37). De les is niet dat ik moet leren wie mijn naaste is, wat ik beter van hem kan worden, maar hoe ik de naaste van de ander kan zijn, wat ik voor de ander kan betekenen.

De verzen 27-30 beginnen allemaal met de raad om iets niet te doen. Dat de vader zijn zoon deze raad geeft, betekent dat hij zijn zoon ertoe in staat acht te doen wat hij hem afraadt. Dat is een belangrijke les voor ouders. Er zijn ouders die geen kwaad over hun kinderen kunnen horen. Ze reageren verbaasd, om niet te zeggen verontwaardigd, als er wordt verondersteld dat hun kind iets heeft gedaan wat niet door de beugel kan. ‘Mijn kind doet zoiets niet’, is dan vaak de afwijzende reactie. Het bewijst een groot gebrek aan zelfkennis en een ongezonde kijk op hun ‘lieverdje’. Zo naïef of hoogmoedig praat Salomo hier niet over zijn zoon.

De verzen 27-28 gaan over de verhouding tot de naaste en dan speciaal dat hem moet worden gegeven wat hem toekomt. Het wordt echter op een negatieve wijze door de vader voorgesteld. Hij beveelt zijn zoon niet om iets te doen, maar zegt tegen hem dat hij iets niet moet doen. Zijn zoon mag het goede niet onthouden aan wie er recht op hebben, terwijl hij de middelen heeft om het te geven (vers 27). Het gaat om de rechten van de naasten en niet om het bewijzen van liefdadigheid.

We kunnen in de toepassing denken aan het eerlijk betalen van belasting, want daar heeft de overheid recht op (Rm 13:7). Ook het voldoen van een schuld die is ontstaan door een lening of een aankoop is de ander geven waar hij recht op heeft. In meer algemene zin roept de vader zijn zoon op om de naaste goed te doen met de mogelijkheden die hij tot zijn beschikking heeft. Wij zijn geen eigenaar van onze goederen, maar rentmeesters. “Wie dan weet goed te doen en het niet doet, voor die is het zonde” (Jk 4:17).

We kunnen het doen van het goede, of meer nog het onthouden van het goede aan wie er recht op hebben, ook toepassen op het evangelie en de waarheid van God. De mensen om ons heen hebben er recht op dat wij hun het evangelie verkondigen. Hoe zullen ze ervan horen als wij het hun niet vertellen? Wij zijn het aan hen verplicht, want ze dreigen voor eeuwig verloren te gaan. Hetzelfde geldt voor het onderwijs van de waarheid. De medegelovigen hebben er recht op dat wij hen dienen met Gods Woord (Sp 11:26a). Als wij navolgers van het goede, of beter van de Goede, zijn geworden, hebben we de plicht om over Hem te vertellen.

Misschien dat de zoon iemand het goede niet wil onthouden, maar dat hij het uitstelt tot “morgen” (vers 28). De vader onderkent dat gevaar en waarschuwt hem ervoor ook dat niet te doen. ‘Morgen’ is een uitdrukking die aangeeft dat iets oneindig wordt uitgesteld, het wordt elke volgende dag doorgeschoven naar ‘morgen’. Zo mag “het arbeidsloon van de dagloner … niet de nacht bij u overblijven tot de [volgende] morgen” (Lv 19:13b; Dt 24:15). Het gaat niet om een liefdadigheid, maar om het voldoen van een schuld. Als dat wordt nagelaten, is dat kwaad in de ogen van God (Jk 5:4).

Het gebod om de naaste het goede niet te onthouden wordt gevolgd door het gebod om geen kwaad tegen de naaste te smeden (vers 29). Kwaad smeden betekent kwaad bedenken, voorbereiden. Kwaad bedenken tegen de naaste, je erop voorbereiden om hem kwaad te doen, is een misdaad. Het is nog erger als dat gebeurt terwijl de naaste denkt dat hij niets van je te vrezen heeft, dat hij zich veilig bij je voelt. Het is een grove vorm van misbruik van vertrouwen. Het is de misdaad die Judas tegen de Heer Jezus beging (Ps 41:10; Jh 13:18). Als wij zo door iemand zijn behandeld, mogen we weten dat de Heer Jezus hierin met ons kan mee lijden (Hb 4:15).

De vader acht zijn zoon niet te goed voor het begaan van dit kwaad. Wij moeten onszelf er ook niet te goed voor achten. Het is mogelijk dat wij iemand die ons vertrouwt, die bij ons woont, iemand die ons dagelijks meemaakt, misbruiken voor iets wat ons voordeel oplevert.

Er is niet alleen gevaar voor het stiekem smeden van kwaad, maar ook voor het openlijk iemand aanklagen, en dat zonder reden, zonder dat de ander jou kwaad heeft gedaan (vers 30). De vader waarschuwt zijn zoon ook voor die vorm van kwaad. Het gaat hier om het openbaren van een ruziemakende geest. Het kan ook slaan op het aanspannen van een proces voor de rechter. En dat alles zonder enige aanleiding. Iemand is er gewoon op uit een ander te beschadigen. Het kwaad doen kan geestelijk, lichamelijk, financieel, of zelfs seksueel, zijn.

Ook hierin is de Heer Jezus weer het Voorbeeld. Hij is aangeklaagd zonder reden, want Hij heeft nooit iemand kwaad gedaan. Integendeel, Hij heeft altijd alleen maar goed gedaan. Hij heeft Zich er niet tegen verdedigd, Hij heeft niet Zijn eigen recht gezocht, maar alles overgegeven aan “Hem Die rechtvaardig oordeelt” (1Pt 2:21-23).

Sp 3:31-35 | Niet jaloers zijn op de goddeloze

31 Wees niet jaloers op een man van geweld

en verkies geen van zijn wegen,

32 want wie afwijkt [van de rechte weg] is voor de HEERE een gruwel,

maar met de oprechten gaat Hij vertrouwelijk om.

33 De vloek van de HEERE [rust] op het huis van de goddeloze,

maar de woning van de rechtvaardigen zal Hij zegenen.

34 De spotters zal Híj wel bespotten,

maar zachtmoedigen zal Hij genade geven.

35 Wijzen zullen eer ontvangen,

maar dwazen laden schande op zich.

Een volgend kwaad waar de vader zijn zoon voor waarschuwt, is voor “jaloers” zijn “op een man van geweld” (vers 31; vgl. Ps 73:3-5). De man van geweld is de man die gewelddadig is, die een onrechtmatig gebruik van macht maakt. In Spreuken 1 komt de man van geweld op de zoon af. Hier ziet de zoon wat de man van geweld zich allemaal kan veroorloven, bijvoorbeeld dure dingen aanschaffen en het gemakkelijke leventje dat hij lijkt te leiden. De man van geweld oefent invloed uit op anderen, zowel op zijn vrienden als op mensen die hem zien, zoals de zoon. Dan is het belangrijk niet onder zijn invloed te komen. De vader houdt zijn zoon voor “niet jaloers” op die man te zijn en “geen van zijn wegen” te verkiezen.

Om dit verbod te onderstrepen stelt de vader zijn zoon voor wat de gevolgen zijn als hij deze man in diens levenswijze volgt en wat de gevolgen zijn als hij daar ver vandaan blijft. Dat gebeurt in de vorm van contrasten. De zoon moet de man van geweld niet benijden, “want die man is voor de HEERE een gruwel” (vers 32). Hij moet zich dat goed realiseren als hij door het leven van die man wordt aangetrokken en ook zo wil gaan leven.

Een gruwel, iets walgelijks, moet je zo ver mogelijk van je vandaan houden. Daartegenover staat zo dicht mogelijk bij de HEERE zijn. Dat is het deel van de oprechten met wie Hij “vertrouwelijk” omgaat (Ps 25:14{39}). De vertrouwelijke omgang blijkt uit de mededelingen die Hij doet. Zo is Hij vertrouwelijk met Abraham omgegaan en heeft hem bekendgemaakt wat Hij ging doen (Gn 18:17-19). Ook met Zijn knechten, de profeten, gaat Hij vertrouwelijk om (Am 3:7).

In de verzen 33-35 zien we enerzijds het deel van de rechtvaardigen (vers 33b), zachtmoedigen (vers 34b) en wijzen (vers 35a) en anderzijds dat van de goddeloze (vers 33a), de spotters (vers 34a) en de dwazen (vers 35b). De goddeloze trekt zich niets van God aan, de spotters verachten God, de dwazen verwerpen God. Op de laatsten moeten we niet jaloers zijn, want zij liggen onder de vloek (vers 33a), de bespotting (vers 34a) en de schande (vers 35b). De oprechten, met wie God vertrouwelijk omgaat, krijgen zegen (vers 33b), genade (vers 34b) en eer (vers 35a).

Wie afwijkt van de HEERE (vers 32), bewijst een “goddeloze” (vers 33) te zijn. Op het huis van zo iemand rust “de vloek van de HEERE” (Ml 2:2). We zien hier dat afwijken niet alleen gevolgen voor onszelf heeft, maar ook voor allen die tot ons huis behoren. Het omgekeerde geldt voor de oprechten. Hun woning wordt door de HEERE gezegend (2Sm 6:11). Als gevolg van de houding van de hoofdbewoner lijden de kinderen van de goddeloze en die van de oprechte verblijden zich. We zijn voor ons gezin kanalen van zegen of van vloek.

De vloek die op het huis van de goddeloze rust, is niet zozeer de beroving van allerlei dingen die het leven aangenaam maken. De zegen is ook niet zozeer het bezit van alles wat het hart begeert. Het centrale punt van de vloek ligt in een voortdurende onrust van het geweten, een voortdurend gevoel van onveiligheid, met als eindresultaat dat het huis zal instorten. Het centrale punt van de zegen ligt in het voortdurende bewustzijn dat God bij ons is, in de rust en vrede van het hart dat verzekerd is van de genade en goedheid van God. Dat huis blijft vast staan.

Spotters krijgen met de spot van God te maken (vers 34). Spotters zijn mensen voor wie niets heilig is. Zij spotten met God en Zijn waarheid, ze lachen Hem uit en maken Zijn waarheid belachelijk (2Pt 3:3-4). Het offer van Christus honen ze. Ze verheffen zichzelf en verachten en vernederen anderen en vooral God en Zijn Christus. Zulke mensen zondigen op een gruwelijke wijze. Er komt een moment dat de rollen omgedraaid zullen zijn. Dan zal Hij de spot met hen drijven en hen vernederen (Ps 2:4; 59:9).

Tegenover de spotters staan de “zachtmoedigen”. Zij zijn de nederigen, zij hebben zich vernederd en de juiste plaats voor God ingenomen. Ze erkennen Hem in alles wat Hij over hen zegt, hetzij in oordeel, hetzij in zegen. Met hen drijft Hij niet de spot, maar hun geeft Hij genade. Dat geeft hun de kracht om onder de spot van de spotters zachtmoedig te blijven en zich niet te verzetten.

Zachtmoedigheid is een eigenschap van de Heer Jezus die Hem kenmerkte in Zijn leven op aarde. Hij geeft die eigenschap aan allen die Zijn juk van gehoorzaamheid op zich nemen en van Hem willen leren (Mt 11:29). Zij hebben zich vernederd onder de krachtige hand van God (Jk 4:6; 1Pt 5:5), terwijl de zondaars zullen worden gedwongen zich te vernederen als Christus komt om te regeren.

Als Christus komt, zullen de wijzen eer ontvangen (vers 35). De wijzen zijn dezelfde personen als de rechtvaardigen en de zachtmoedigen van de vorige verzen. Dat geeft aan dat dit niet de wijzen van de wereld zijn, maar zij die het in Gods oog zijn. De eer die zij krijgen, is niet tijdelijk en niet die van de wereld, maar een eeuwigdurende eer die God geeft. Die eer is dat zij zullen delen in de regering van de Heer Jezus.

De dwazen daarentegen krijgen niets anders dan wat ze zelf hebben gedaan. Zij “laden schande op zich”. Ze hebben zich nooit iets van Gods geboden aangetrokken en Hem zelfs bespot. Daardoor hebben ze de lachers op hun hand gekregen en de eer van mensen ontvangen die net zo zijn als zij. Tegelijkertijd hebben ze zichzelf buiten de zegen en onder de schande geplaatst en dat voor eeuwig. Hun dwaasheid zal voor iedereen zichtbaar zijn, zij zullen “tot smaad, tot eeuwig afgrijzen” zijn (Dn 12:2).

Spreuken 4

Sp 4:1-4 | Een goede les gaat de generaties door

1 Luister, kinderen, naar de vermaning van [je] vader

en sla er acht op om inzicht te leren kennen,

2 want ik geef jullie een goede les:

verlaat mijn onderricht niet!

3 Want ik was een zoon voor mijn vader,

onervaren en een enig [kind] voor mijn moeder.

4 Hij onderwees mij en zei tegen mij:

Laat je hart mijn woorden vasthouden:

neem mijn geboden in acht en leef.

De vader roept zijn kinderen op om naar zijn vermaning te luisteren en daar ook acht op te slaan met het doel “inzicht te leren kennen” (vers 1). Een vader zoekt het beste voor zijn kinderen en geeft alleen wat nuttig voor hen is. Hij zal hun geen verkeerde dingen geven (Lk 11:11-12). Het beste wat hij kan geven, is iets wat dient tot vermeerdering van inzicht in Gods gedachten over hoe het leven geleefd moet worden.

De vader is ervan overtuigd dat hij zijn kinderen “een goede les” geeft (vers 2). Het betreft de gezonde leer; hij geeft gezond onderwijs dat daarom ook een gezonde uitwerking heeft. Dat is wat anders dan wat valse profeten en valse leraren doen, die het volk naar de mond praten (Js 30:10; Jr 5:31; Ez 33:31-32; Gl 1:6-7; 2Tm 4:3-4). Zij vertellen verhaaltjes die er goed bij het godsdienstige volk ingaan, maar waardoor zij het naar het verderf voeren. Zo spreekt de vader niet tot zijn zonen. Hij onderwijst hun Gods Woord en gebiedt hun zijn onderricht niet te verlaten en zich niet te laten meeslepen door de mooi weer predikers.

In vers 3 onderstreept de vader wat hij in de verzen 1-2 heeft gezegd. Het redengevende woord “want” geeft dat aan. Hij spreekt tot zijn zonen als iemand die weet wat het is om “een zoon” voor zijn vader te zijn, want dat is hij zelf ook geweest. Als hij aan die periode terugdenkt, ziet hij hoe “onervaren” hij was (1Kr 22:5; 29:1). Hij heeft zich toen als “een enig [kind]” voor zijn moeder gevoeld, verzekerd van haar liefdevolle aandacht en zorg.

Het is een zegen als wij ook zo kunnen terugdenken aan onze ouders in de tijd dat zij nog voor ons zorgden. Steeds meer kinderen kunnen dat niet. Wat die kinderen wel kunnen, is ervoor zorgen dat hun kinderen zo aan hen zullen terugdenken.

We hebben hier weer het gezin als de sfeer waarin vorming en onderwijs plaatsvinden (Dt 6:6-9). We zien hier opnieuw (Sp 1:8) dat het onderwijs dat door vader en moeder wordt gegeven, niet wordt gegeven op formele, academische, schoolse wijze, maar vanuit persoonlijke betrokkenheid, met warmte en liefde. Dit is ongetwijfeld de beste manier van onderwijs.

De vader geeft aan zijn kinderen door wat zijn vader hem heeft verteld (vers 4). Wat hij hun vertelt, verzint hij niet, maar heeft hij zelf ook weer van zijn vader gehoord. Ook zijn vader nam de tijd om hem, zijn zoon, te onderrichten. Dat doet een vader als hij zich zijn verantwoordelijkheid bewust is om zijn kinderen te helpen goede keuzes in het leven te maken. Vaders moeten hun kinderen opvoeden “in [de] tucht en vermaning van de Heer” (Ef 6:4).

We horen de stem van de ervaring doorklinken in de generaties (vgl. Dt 6:2{40}; 2Tm 1:5{41}; vgl. Jb 8:8-10). Dat maakt het onderwijs over wijsheid tot een waardevolle traditie door de generaties heen. Het is ook een bemoediging voor de zonen, want zij weten daardoor dat de ervaringen die zij doormaken, ook de ervaringen van hun vader zijn. Het is gedeelde ervaring en geen opgelegd gedrag. Dit maakt het onderwijs aantrekkelijk. Foto’s en anekdotes kunnen jongeren laten zien dat hun vader ook jong en onervaren is geweest en dat hij tegenover zijn vader de plaats heeft ingenomen die zij nu tegenover hem innemen.

Persoonlijke gemeenschap met God kan niet worden overgedragen, maar wel worden getoond en aantrekkelijk gemaakt, waardoor het verlangen wordt gewekt dat ook te bezitten. Salomo heeft de intimiteit gezien die zijn vader David met God had en dat heeft hem jaloers gemaakt. Salomo heeft zeker ook de zonden van zijn vader gezien. Maar dit is geen verhindering voor onderwijs aan zijn zonen, omdat hij bij zijn vader ook de verslagenheid over de zonde heeft gezien.

Dat geldt in geestelijk opzicht ook in de gemeente. Zo houdt Paulus het aan Timotheüs voor als hij tegen hem zegt: “Maar jij, blijf in wat je geleerd hebt en waarvan je volkomen overtuigd bent, daar je weet van wie je het hebt geleerd” (2Tm 3:14). Het is een groot voorrecht als we een ‘geestelijke stamboom’ hebben, als wij leren van de vorige generaties en dat doorgeven aan hen die na ons komen (2Tm 2:2{42}). Dat zullen we doen als we er volkomen van overtuigd zijn dat wat we hebben geleerd, in overeenstemming is met de Schrift.

In vers 4b laat de vader zijn vader, de grootvader van de zonen, aan het woord. Opa spreekt en hij heeft wat te vertellen. Het lijkt erop dat hij tot Spreuken 5:6 aan het woord is, want in Spreuken 5:7 horen we weer hoe de vader zijn “kinderen” aanspreekt. De kleinzonen zullen er goed aan doen goed te luisteren naar wat hun opa tegen hun vader zei. Hun vader geeft dat aan hen door, opdat zij daar hun winst mee zullen doen. Die winst is niets minder dan leven.

Dat de vader dit doet, bewijst dat hij vol overgave bezig is zijn zonen te overtuigen van wat hij zegt, om hen de weg van de wijsheid te laten gaan en hun leven te behoeden voor het verderf. Dit zou de gedrevenheid moeten zijn van alle ouders voor ieder kind dat hun is toevertrouwd. Het is het voornemen van het hart, dat zegt: ‘Voor zover het van mij afhangt, zullen mijn kinderen niet verloren gaan, maar trouwe dienaren van de Heer worden.’ Dat genade dit moet bewerken, verandert niets aan de inzet die van de ouders wordt gevraagd.

Om die winst te hebben moet hij, de zoon, allereerst met zijn hart de woorden vasthouden die zijn vader tot hem heeft gesproken. Het gaat om het hart, niet om het verstand, hoewel dat er natuurlijk niet los van staat. Als het hart de woorden vasthoudt, zullen die woorden als “geboden” in acht worden genomen, er zal naar worden gehandeld in de praktijk van het leven. Dan wordt het leven geleefd zoals God het heeft bedoeld; het wordt beleefd met al de zegeningen die een leven in gehoorzaamheid aan God in zich bergt.

Sp 4:5-9 | Verwerf wijsheid, verwerf inzicht!

5 Verwerf wijsheid, verwerf inzicht,

vergeet niet [een] van de woorden van mijn mond en wijk er niet van af.

6 Verlaat [de wijsheid] niet en zij zal je bewaren,

heb haar lief en zij zal je beschermen.

7 Het beginsel van wijsheid is: verwerf wijsheid,

en bij alles wat je verwerft: verwerf inzicht!

8 Houd haar hoog en zij zal je verheffen.

Zij zal jou vereren, als je haar omhelst.

9 Zij zal je hoofd een bevallige krans geven,

jou een sierlijke kroon schenken.

De vader dringt er bij zijn zoon op aan om tegen elke prijs “wijsheid” en “inzicht” te verwerven, welke inspanning daarvoor ook maar geleverd moet worden (vers 5). Hij moet daar alles aan doen en er alles voor over hebben. Salomo was al wijs, maar wijsheid kan en moet toenemen. Wie wijs is, zal in wijsheid willen toenemen. Wijsheid en inzicht komen ons niet aanwaaien, ze moeten verworven worden. Je kunt van alles willen, maar denk er wel aan dat wijsheid en inzicht verwerven het belangrijkste is.

Wijsheid verwerven betekent Christus beter leren kennen. Daar gaat het om in het leven, alleen daarom. De zoon moet de woorden die de vader heeft gesproken, niet vergeten. Hij moet daarover nadenken, mediteren, en ze in gedachten houden. Daardoor blijft de herinnering levendig aan wat Gods Woord zegt. Hij mag er niet van afwijken.

In vers 6 wordt de wijsheid voorgesteld als een persoon die bewaring en bescherming geeft. De voorwaarde om die bewaring en bescherming te ervaren is dat de zoon de wijsheid niet verlaat (negatief), maar haar liefheeft (positief). De wijsheid – of Christus – verlaten is een groot kwaad, met kwalijke gevolgen. Dan is hij overgeleverd aan alle slechte elementen in de wereld. Het is belangrijk de wijsheid, dat is Christus, lief te hebben. Dat is de zekerste bescherming tegen alle verzoekingen tot zonde.

De eerste stap, het begin, om wijsheid te verwerven is het nemen van het besluit om die te verwerven (vers 7). Hier wordt ons de sleutel aangereikt om wijsheid te krijgen. Wijsheid verwerven kost tijd, geld, inspanning. Het gaat niet om ons intellect of om de gelegenheid die we wel of niet hebben, maar om beslistheid, of we het willen. Wie de superieure waarde van de wijsheid ziet, zal die tegen elke prijs willen verwerven.

Hetzelfde geldt voor het inzicht, dat is het doorgronden en onderscheiden van de aard van dingen of mensen, of ze goed of kwaad zijn, of ze het goed of kwaad bedoelen. Wijsheid en inzicht horen bij elkaar. Wijsheid blijkt uit inzicht. Wie inzicht heeft, doorziet bepaalde situaties en weet hoe hij moet handelen; hij weet ook hoe hij bepaalde mensen moet benaderen of inschatten.

Een van de hoofdverschillen tussen de wijze en de dwaas is het besef dat ieder van zijn nood heeft. Zij die geloven dat ze geen probleem hebben, hebben het grootste probleem. Als we ons realiseren wat ons grootste probleem is, zullen we alles op alles zetten om dat op te lossen. Hier gaat het om ons gebrek aan wijsheid. Als we ons het gebrek daaraan bewust zijn, zullen we alles op alles zetten en elk middel inzetten om die te krijgen. We kunnen daarbij bijvoorbeeld denken aan tijd voor bijbelstudie, tijd om te bidden, tijd voor het bezoeken van de samenkomsten van de gemeente, tijd voor samenkomsten waar Gods Woord wordt uitgelegd, spreken met of lezen van boeken van gelovigen die een ruime ervaring met de Heer hebben opgedaan om van hen te leren.

Paulus spreekt over het ‘winnen’ van Christus (Fp 3:8{43}). Dat wijst op inzet, alsof het om het winnen van een prijs in een wedstrijd gaat. Hij wilde Hem leren kennen. Natuurlijk was Christus in hem en natuurlijk kende hij Hem. Maar in plaats van daarmee genoegen te nemen zette Paulus dat juist ertoe aan ‘Hem te winnen’, dat wil zeggen meer en meer aan Hem gelijkvormig te worden, Hem steeds beter te leren kennen.

De wijsheid moet worden hooggehouden, zoals een vaandel omhoog wordt gehouden (vers 8). We moeten hoge gedachten van de wijsheid hebben. Er mag niets zijn wat een hogere plaats in ons denken heeft. Het gevolg is dat zij ons verheft. Iemand die de wijsheid hooghoudt, is in aanzien bij anderen. De wijsheid wordt vergeleken met de vrouw van wie je houdt en die je omhelst. Dit staat tegenover het omhelzen van de vreemde vrouw. De onervaren jongeling mag zijn volle toewijding en liefde aan de wijsheid geven.

We kunnen dit ook weer betrekken op Christus, de wijsheid van God. Het gaat er in ons leven om Hem te verhogen en te vereren. Hem omhelzen betekent dat we heel dicht bij Hem zijn en Hem onze liefde laten voelen. Dat doen we als Hij voor ons boven alles en iedereen uitsteekt. We vereren Hem als we Hem vertellen welke eigenschappen we in Hem hebben ontdekt en Hem daarvoor prijzen. Dan zullen die eigenschappen ook in ons zichtbaar worden, wat waardering vindt bij God. Hij zegt: “Wie Mij eren, zal Ik eren” (1Sm 2:30).

De eer die de wijsheid verleent aan wie haar liefhebben, wordt vergeleken met “een bevallige krans” en “een sierlijke kroon” op het hoofd (vers 9). Een krans en een kroon worden als een duidelijk zichtbaar bewijs geschonken als blijk van waardering voor de keus voor de wijsheid. Ze zijn het huldebetoon aan een overwinnaar. Liefde voor de wijsheid vraagt offers. Wie die offers brengt, wordt daarvoor door de wijsheid (Christus) beloond (vgl. 1Ko 9:25; 2Tm 4:8; Jk 1:12; 1Pt 5:4; Op 2:10).

Sp 4:10-13 | De weg van de wijsheid

10 Luister, mijn zoon, en neem mijn woorden aan:

de jaren van je leven zullen talrijk worden.

11 Ik onderwijs je in de weg van de wijsheid

en laat je in de rechte sporen treden.

12 Als je gaat, zullen je voetstappen niet belemmerd worden

en als je rent, zul je niet struikelen.

13 Houd vast aan de vermaning, laat niet los,

neem haar in acht, want zij is je leven.

In de verzen 10-19 worden weer twee paden voor de jonge mens geschilderd: de weg van de wijsheid (verzen 10-13) en de weg van de goddelozen en kwaaddoeners (verzen 14-19). De ene weg is die naar de volle zon, de andere naar de duisternis van de nacht. Het is de keus tussen de smalle en de brede weg. De zoon wordt als het ware opnieuw voor de keus tussen de twee bomen in het paradijs gesteld. De keus is uiteindelijk de keus tussen wel of niet gehoorzaam zijn, waarmee het de keus tussen leven of dood is.

De vader herhaalt zijn vermaning om te luisteren en zijn woorden aan te nemen (vers 10; vgl. vers 1). Hij verbindt daaraan de belofte van talrijke levensjaren. Dat betreft niet alleen het aantal jaren, maar ook het genieten van blijdschap in het leven. Het gaat om de kwaliteit van het leven, een vol leven, en dat omvat meer dan de aardse duur ervan. Het gaat ten diepste om het genot van het leven van het vrederijk, het leven tot in eeuwigheid.

De woorden van de vader bevatten onderwijs in het gaan van de weg van de wijsheid, woorden die tevens de weg tonen die naar de wijsheid voert (vers 11). Hij leidt hem op de weg daarheen. Het is de smalle weg “die naar het leven leidt” (Mt 7:13). Als hij zich door de wijze woorden van zijn vader laat leiden, zal hij “in de rechte sporen treden” en geen kronkelwegen gaan. Zijn gedrag zal rechtuit zijn, rechtvaardig, heilig en in waarheid.

De weg van de wijsheid is vrij van belemmeringen, obstakels, en vrij van vijanden en gevaren, waardoor de voortgang zeker is (vers 12). Er is vrijheid van beweging. Hoewel de gelovige op de smalle weg wandelt, wandelt hij in de vrijheid van Gods Woord. Wie leeft bij het onderwijs van Gods Woord, zal door niets in zijn vooruitgang worden gehinderd. Zelfs als er wordt gerend in de wedloop, als er haast wordt gemaakt met het doen van Gods wil, is er geen gevaar om te struikelen en ten val te komen doordat men verstrikt raakt in de zonde (Hb 12:1-2). We zien het gaan van de weg van de wijsheid in volmaaktheid bij de Heer Jezus.

De vermaning om vast te houden aan de vermaning en die niet los te laten (vers 13) betekent dat er tegengestelde krachten werkzaam zijn. Die krachten zijn erop uit ons ertoe te brengen het onderwijs prijs te geven dat we hebben gekregen. ‘Niet loslaten’ houdt in dat de tegenstander eraan trekt om het van ons af te nemen. We houden de vermaning alleen vast als we de waarde ervan met ons hart kennen. Wijsheid is niet alleen het middel om vooruit te komen in het leven, zij is zelf het leven. Iets wat zo wezenlijk is, moet met kracht en enthousiasme worden vastgehouden.

Het is te vergelijken met een touw dat iemand wordt toegeworpen die in het water ligt en niet kan zwemmen. Er wordt tegen hem geroepen dat hij dat touw moet vastpakken en vasthouden. Als hij het loslaat, verdrinkt hij. Dat touw is zijn leven. Zo moeten wij de vermaning, het onderwijs dat wij krijgen, vastpakken en vasthouden.

Sp 4:14-19 | De weg van kwaaddoeners

14 Kom niet op het pad van goddelozen,

en begeef je niet op de weg van kwaaddoeners.

15 Verwerp die, ga die niet op,

wijk daarvan af en ga voorbij!

16 Zij slapen immers niet als zij geen kwaad hebben gedaan,

zij worden van hun slaap beroofd als zij niet [iemand] hebben laten struikelen.

17 Want zij eten brood van goddeloosheid

en drinken wijn van gewelddaden,

18 maar het pad van rechtvaardigen is als een schijnend licht,

dat gaandeweg [helderder] gaat schijnen tot het volledig dag is geworden.

19 De weg van goddelozen is als de donkerheid.

Zij weten niet waarover zij struikelen zullen.

De jonge mens wordt gewaarschuwd de weg van slechte mensen te vermijden door zelfs niet één stap op die weg te zetten (vers 14). Als er geen eerste stap op die weg wordt gezet, zal hij nooit verkeerd eindigen. Deze waarschuwing sluit aan op de vermaning om vast te houden. Wie op het pad van goddelozen gaat, verliest zijn vaste greep op het gezonde onderwijs, hij houdt er niet langer stevig aan vast en zal loslaten.

In vers 15 wordt in vier korte zinnen in de gebiedende wijs de noodzaak van het vermijden van de weg van de kwaaddoeners aan de jongeling voorgehouden. Die weg kiezen betekent de weg van de dood kiezen. De vader is heel beslist:

1. Eerst is er de innerlijke houding van het verwerpen van die weg.
2. Daaraan is de duidelijke beslissing verbonden die weg niet op te gaan.
3. Het is zelfs zo, dat hij er niet eens bij in de buurt moet willen komen; hij moet ervan afwijken
4. en eraan voorbijgaan, er geen voet op zetten.

Als hij er dichtbij komt, kan de zuigkracht hem toch ineens te machtig worden waardoor hij op die weg belandt. Hij moet er met een bocht omheen lopen en doorlopen. Hij moet er niet bij stilstaan en er ook niet, al is het op een afstand, naar kijken. Die weg moet hij geen aandacht waardig keuren, maar die totaal negeren.

Voor de praktijk van het leven houdt het in dat we ons niet moeten laten beïnvloeden door het gedachtegoed dat de weg van de wereld bepaalt. Als we er geen opdracht van de Heer voor hebben, moeten we ons er niet mee inlaten en er ver vandaan blijven. We moeten niet willen weten wat er op die weg allemaal te beleven is.

Dina, de dochter van Jakob, wilde wel eens weten wat er op die weg te beleven viel. Ze heeft het geweten. We zien in wat ze beleeft, waar het negeren van deze opdracht toe leidt (Gn 34:1-2{44}). Zij is een waarschuwend voorbeeld. Het is misschien aantrekkelijk om allerlei roddels in tijdschriften en op internet te lezen. We kunnen dat willen doen met de smoes dat we toch moeten weten wat er in de wereld te koop is. Maar we moeten die gedachte verwerpen. We moeten niet alleen niet meedoen aan roddelen, maar er ook geen kennis van nemen. We moeten ervan afwijken en eraan voorbijgaan.

De reden om de slechte weg te mijden is de verslavende werking ervan (vers 16). De goddelozen en kwaaddoeners zijn verslaafd aan het kwaad (Ps 36:5{45}). Als ze hun dagelijkse portie kwaad niet hebben kunnen doen, zijn ze van slag, zoals een drugsgebruiker van slag raakt als hij zijn dagelijkse portie drugs niet krijgt. Ze worden hoe langer hoe onrustiger, ze kunnen er niet van slapen als ze niet iets kwaads hebben gedaan of iemand hebben laten struikelen. Zij zijn echte kinderen van hun vader, de duivel.

Ze zijn niet eens meer uit op geld of macht. Het gaat hun om het kwaad zelf. Er is liefde voor het kwaad. Kwaad doen is hun “brood” en “wijn”, dat wil zeggen hun eten en drinken (vers 17). Dit zijn de middelen waarmee Melchizedek bij de vermoeide Abraham kwam om hem te versterken (Gn 14:18). Deze mensen nemen dit eten en drinken echter niet aan uit de hand van God, maar halen het uit “goddeloosheid” en “gewelddaden”. Daar eten ze van, daar leven ze van, daar vinden ze hun plezier in. Bij mensen die deze weg gaan, ontbreekt elke vorm van medemenselijkheid.

Vers 18, dat begint met het woord “maar”, toont het contrast met vers 17 en maakt duidelijk hoe gevaarlijk de weg en het leven van de goddelozen zijn. Het is het contrast tussen duisternis en licht. Het pad van de rechtvaardigen is een licht dat in hun leven is opgegaan na een leven in de duisternis (vgl. 1Pt 2:9). Het ademt de frisheid van de morgen en werpt de schoonheid van de opgaande zon om hen heen.

Het pad zelf is een licht omdat daarop waarheid, gerechtigheid en heiligheid worden gezien. Christus wordt gezien en Hij is het licht. De rechtvaardigen worden ook het licht van de wereld genoemd, die hun licht laten schijnen voor de mensen (Mt 5:14,16; Fp 2:15). Hoe verder de rechtvaardigen op dat pad vorderen, hoe helderder het licht zal gaan schijnen, tot zij in het volle licht eindigen. Dan is het volop dag geworden. Dat is de dag van het vrederijk.

De weg van de goddelozen is de diepe donkerheid van de zonde en het ongeloof midden in de nacht (vers 19; vgl. Ex 10:22) waardoor zij zullen struikelen en vallen. Ze hebben er geen idee van waarover ze struikelen, want ze zien niets. Struikelen is ook een gevolg van verkeerd onderricht in de wet (Ml 2:8{46}). Er is duisternis om hen heen en in hen. Wie in het licht wandelt, struikelt niet; wie in de duisternis wandelt, struikelt (Jh 11:9-10). Wie in de duisternis wandelt, eindigt in de eeuwige duisternis, waar het licht van God is veranderd in eeuwig vuur.

Sp 4:20-27 | Waken over hart, lippen, ogen, voet

20 Mijn zoon, sla acht op mijn woorden,

neig je oor tot wat ik zeg.

21 Laat ze niet wijken van je ogen,

bewaar ze in het binnenste van je hart.

22 Ze zijn immers leven voor wie ze vinden,

en genezing voor heel hun vlees.

23 Bescherm je hart boven alles wat te behoeden is,

want daaruit zijn de uitingen van het leven.

24 Doe weg van jou valsheid van mond

en houd bedrog van lippen ver van je verwijderd.

25 Laten je ogen recht vooruitkijken

en je oogleden zich recht vóór je houden.

26 Baan het spoor voor je voet,

en laten al je wegen vaststaan.

27 Wijk niet af naar rechts of naar links,

keer je voet af van het kwade!

Het gedeelte van de verzen 20-27 gaat over leven. Er volgt een soort ‘medische keuring’ van het hart, de mond, de ogen en de voeten om te zien in welke conditie ze zijn, om de zoon te leren ze goed te gebruiken. Het hele uiterlijke leven komt voort uit wat in het hart is (verzen 21,23). Met het hart wordt het centrum van het bestaan bedoeld, het geheel van wie iemand is als mens, met zijn verstand, zijn wil en zijn gevoel. In dat centrum moet het Woord van God zijn plaats gegeven worden.

Het hart moet worden bewaakt, we moeten erop toezien wat erin komt. Als het goede erin komt, komt het goede eruit. Wat eruit komt, komt naar buiten via mond en lippen (vers 24), ogen en oogleden (vers 25), voet en wegen (vers 26). Als het met het hart in orde is, weet de mond wat hij moet zeggen, de ogen waar ze moeten kijken, de voeten waar ze moeten gaan. Dat kan als het hart gevuld is met de vreze des HEEREN.

Opnieuw roept de vader zijn zoon op om acht te slaan op zijn woorden (vers 20). Een dergelijke oproep komt keer op keer terug in dit boek, omdat Godsvrucht voor een groot deel ligt in het vasthouden aan bekende waarheden. De zoon moet zijn oor neigen tot wat zijn vader zegt. Hij moet een gewillig en goed luisteraar zijn, want het gaat om woorden die van het grootste belang zijn.

Ook moet hij die woorden niet laten wijken uit zijn ogen, hij moet er steeds zijn ogen op gevestigd houden (vers 21). Hij kan dat heel letterlijk doen door ze op te schrijven (vgl. Dt 17:18{47}). Het zal hem helpen ze “in het binnenste” van zijn hart te bewaren. Door zijn oor, zijn ogen en zijn hart te gebruiken zal zijn hele persoon door de woorden van zijn vader worden bestuurd.

Het gevolg is leven en genezing (vers 22). De woorden van de Schrift, de woorden van Christus, “zijn geest en zijn leven” (Jh 6:63). Ze bevrijden van kwade dingen die pijn veroorzaken en het leven van het ware leven hinderen. Het horen naar en gehoor geven aan het onderwijs bevordert het welzijn van de hele mens. De zonde verwoest het lichaam. Enkele voorbeelden zijn aids als gevolg van zondige seksuele contacten en anorexia als gevolg van een ongezonde controlegeest. Wie terugkeert met belijdenis van zonden naar de weg van de wijsheid, kan genezing vinden.

Na in vers 21 de vermaning om de wijsheid in het hart te bewaren volgt in vers 23 de vermaning om het hart te beschermen. Dat betekent dat er gevaar is voor het binnendringen van verkeerde elementen die de controle willen overnemen. Dat gebeurt via het verstand of het gedachteleven, de wil en het gevoel. Het hart kan worden beschermd door voortdurend gebed, het luisteren naar Gods Woord en de heiliging door Gods Geest. Het hart is het startpunt van de activiteiten van het leven en bepaalt de loop van het leven. Het omvat wat een mens zegt (vers 24), ziet (vers 25) en doet (verzen 26-27).

Wat er in het hart aanwezig is, blijkt het eerst en het meest duidelijk uit de woorden die uit de mond en over de lippen komen (vers 24; vgl. Lk 6:45c{48}; Mt 12:34-35; 15:18-19). Uit onze woorden moet worden verwijderd wat niet voortkomt uit een hart dat door de wijsheid wordt bestuurd. Er moet een radicale breuk komen tussen de jongeling en valsheid in zijn woorden (vgl. Ef 4:29{49}).

De “ogen” moeten recht vooruitkijken, dat wil zeggen dat de ogen eenvoudig zijn, gericht op één doel (vers 25). Dat doel is hier het verkrijgen van wijsheid, dat is Christus, om Hem te winnen. We kunnen ook zeggen dat het erom gaat dat de zoon “zijn blik richt op [de] volmaakte wet, die van de vrijheid, en daarbij blijft, niet een vergeetachtig hoorder geworden maar een dader van [het] werk” (Jk 1:25). Hij moet voortdurend kijken naar de voorschriften van Gods Woord die zijn vader hem voorhoudt. Daarin ziet hij beloften en ook voorbeelden die hem bemoedigen om recht vooruit te kijken naar het doel.

De “oogleden” moet hij recht vóór zich houden. De concentratie op het doel moet zo intens zijn, dat hij niet eens met zijn ogen knippert. Als het oog doelloos en overspelig gaat dwalen, volgen overspelige daden. De Heer Jezus spreekt over het recht vooruitkijken als Hij zegt: “Als dan uw oog eenvoudig is, zal uw hele lichaam verlicht zijn” (Mt 6:22). Daarmee zegt Hij dat het hele lichaam weet wat het moet doen als het oog op het ene doel is gericht.

De opdracht om recht vooruit te kijken heeft een direct effect op de “voet” van de jongeling (vers 26). Hij moet het spoor voor zijn voet banen (vgl. Hb 12:13{50}). Hij moet zijn pad begaanbaar maken, het vrijmaken van kuilen en het effenen door het te zuiveren van struikelblokken. Dan kunnen al zijn “wegen vaststaan”, dat wil zeggen dat hij een betrouwbare weg kan gaan die constant rechttoe rechtaan naar het doel leidt.

Er is een duidelijk verband tussen waarnaar onze ogen kijken en waar we onze voeten plaatsen. Iedereen die een auto bestuurt, weet dat recht vooruitkijken de enige manier is om de auto recht op de weg te houden. Hetzelfde geldt voor de boer die ploegt. Hij kijkt ook naar het einde van het veld om rechte voren te trekken. Als de vrouw van Lot recht voor zich uit had gekeken en niet had omgekeken, was ze niet veranderd in een zoutpilaar (Gn 19:17,26). Niet recht vooruitkijken is fataal. De Heer Jezus zegt daarom: “Denkt aan de vrouw van Lot” (Lk 17:32).

Het principe is duidelijk dat onze voeten de neiging hebben om onze ogen te volgen. We bepalen de koers van onze weg door waar we onze ogen op richten. De schrijver van de brief aan de Hebreeën spreekt over een wedloop. Hij benadrukt dat het erom gaat dat we van alle andere dingen afzien, terwijl we ons oog uitsluitend op één voorwerp, Christus in de heerlijkheid, gericht houden (Hb 12:1-2).

De vermaning in het laatste vers (vers 27) sluit aan op het voorgaande vers. De zoon moet de weg die de vader hem wijst niet verlaten door naar rechts of naar links te gaan (Dt 5:32; 28:13-14; Jz 1:7). Daarvoor moet hij luisteren naar de stem van God (Js 30:21{51}). Afwijken naar rechts betekent voor ons dat we niet moeten vervallen in wetticisme en orthodoxie, en afwijken naar links betekent dat we niet moeten vervallen in liberalisme en afgoderij.

Ook moeten bedreigingen hem niet tot afwijken van de weg brengen, net zomin als vleierijen. Hetzelfde geldt voor tegenspoed en voorspoed. Hij moet rechtdoor gaan op de aangewezen weg. Door zijn voet af te keren van het kwade zal hij afstand scheppen tussen zichzelf en het kwaad.

Spreuken 5

Inleiding

In dit hoofdstuk komt Salomo meer in bijzonderheden terug op het verdorven hart dat een man ertoe brengt om de vrouw van zijn jeugd te verlaten voor een andere (Sp 2:16-20). Hij toont aan dat die weg de hele mens demoraliseert. Het is een waarschuwing van man tot man om elke seksuele verbinding met een vreemde vrouw – dat is iedere vrouw buiten de ene, eigen, wettige vrouw – te vermijden.

Sp 5:1-2 | Bedachtzaamheid en kennis

1 Mijn zoon, sla acht op mijn wijsheid,

neig je oor tot mijn inzicht,

2 zodat je bedachtzaamheid in acht neemt,

en je lippen kennis bewaren.

Als we ervan uitgaan dat in de verzen 1-6 de grootvader nog tot de vader spreekt, zien we dat David over dit kwaad van de vreemde vrouw tot zijn zoon Salomo heeft gesproken. Het is hoe dan ook een zaak waarmee elke generatie te maken heeft. De seksuele begeerte houdt na het bereiken van een bepaalde leeftijd niet op. Wie zich door de vreemde vrouw laat verleiden, is van de weg van het leven afgeweken en gaat de weg van de dood. Het eindstation van de weg met de vreemde vrouw is de dood. Velen ontkennen dit. Zij willen, om zo te zeggen, het leven bereiken via de weg van de dood. Daarbij heeft het leven voor hen wel een andere betekenis dan voor God. Het is onmogelijk het ware leven via die weg te leven.

De vader begint weer met zijn zoon aan te sporen om acht te slaan op zijn “wijsheid” en goed te luisteren naar zijn “inzicht” (vers 1). De “wijsheid” is Gods wijsheid, wat God heeft geopenbaard; het “inzicht” is wat hij verworven heeft door ervaring en waarneming. Hij heeft vaker opgeroepen naar hem te luisteren (Sp 2:1; 3:1,2; 4:1,10,20), maar hier doet hij dat in het bijzonder met het oog op de verleiding waarmee een vreemde vrouw op hem afkomt.

Als zijn zoon inderdaad luistert, zal hij “bedachtzaamheid in acht nemen” (vers 2). Hij zal dan nadenken voordat hij iets doet en zorgvuldig en gedisciplineerd leven. Dat zal hem voor overhaaste, verkeerde keuzes bewaren. Zijn lippen zullen “kennis bewaren”, wat betekent dat hij zal spreken wat hij van zijn vader heeft geleerd. Die kennis is kennis van God, kennis die brengt tot eerbied voor Hem en gehoorzaamheid aan Zijn geboden. Die kennis zal uit zijn woorden (“je lippen”) blijken. ‘Bedachtzaamheid’ en ‘kennis’ zijn de basis van het vermijden van de verleiding om de rampzalige dwaasheid van overspel te begaan.

Deze verzen zijn de inleiding op het onderwijs van de vader aan zijn zoon over seksualiteit. Alleen door naar zijn wijze woorden te luisteren zal hij ervoor bewaard blijven op een verkeerde manier aan zijn seksuele begeerten te voldoen. De verkeerde manier is buiten het huwelijk. De vader vertelt hem ook dat hij er binnen het huwelijk optimaal van kan genieten. Daarom roept hij zijn zoon op om te luisteren naar zijn wijsheid en zijn inzicht (Sp 6:20-24; 7:1-5).

Sp 5:3-6 | De lippen en voeten van de vreemde vrouw

3 Want de lippen van een vreemde [vrouw] druipen van honingzeem,

haar gehemelte is gladder dan olie,

4 maar het laatste van haar is bitter als alsem,

scherp als een tweesnijdend zwaard.

5 Haar voeten dalen af naar de dood,

haar voetstappen sturen aan op het graf;

6 opdat je het pad ten leven niet zou inslaan,

zwalken haar sporen zonder dat je het beseft.

Vers 3 begint met het redengevende woord “want”, wat betekent dat nu volgt waarom de vader tegen zijn zoon zegt dat hij bedachtzaamheid in acht moet nemen (vers 2). Zonder enige verdere inleiding vertelt hij hem dat hij te maken krijgt met “een vreemde [vrouw]”. Hij veronderstelt het niet als een mogelijkheid, maar stelt het als feit. Dit gaat gebeuren.

De vreemde vrouw is de verboden vrouw, de onbevoegde vrouw. Ten eerste gaat het hier om een andere dan de eigen vrouw. Vervolgens betreft het een vrouw die er doelbewust op uit is om te verleiden. De vader heeft al eerder iets over haar gezegd (Sp 2:16-19), maar nu gaat hij zijn zoon uitvoerig over haar informeren.

Ze is een overspelige vrouw, dat wil zeggen een vrouw die aan haar eigen man ontrouw is. De zonde van ontrouw is de eerste grote zonde die bij overspel begaan wordt. De vader vertelt zijn zoon hoe zij te werk gaat om hem tot overspel te verleiden. Die ontrouwe vrouw komt tot hem met woorden die honingzoet en nog gladder dan olie zijn (vgl. Hl 4:11a{52}). Ze spreekt vleiende, aangename woorden die gemakkelijk in zijn oor en in zijn hart glijden.

Haar “lippen” vormen een groot contrast met die van de jongeling die kennis bewaren (vers 2). Wie erin getraind is om met zijn lippen gezonde woorden te spreken, wiens lippen de kennis bewaren, wie gewend is aan geloofsopbouwende conversatie, zal direct opmerken dat haar taal verdorven is. Gezond taalgebruik krijgen we alleen als we naar Gods Woord en onderwijs daaruit luisteren.

De (groot)vader ontmaskert het verderf dat achter de verleidende taal schuilgaat (vers 4; vgl. Ps 55:22{53}). Hij gaat direct van de verleiding over naar de gevolgen, “het laatste van haar”. Daarmee bedoelt hij waar het op uitloopt, wat haar doel is, wat het resultaat is van haar verderfelijke optreden. Wat ze zegt, lijkt zo zoet en zo aangenaam. Maar waartoe omgang met haar leidt, is o zo bitter, “bitter als alsem”. Haar tong is “scherp als een tweesnijdend zwaard”, letterlijk ‘een zwaard met meer dan één mond’, waardoor pijn en vernietiging worden veroorzaakt. Het zwaard stelt een verslindend monster voor (2Sm 2:26; Js 1:20). De verleidster vergiftigt en doodt (vgl. Pr 7:26a{54}).

De vader schildert de gevolgen van een overspelig leven (vers 5). Zijn zoon moet erop bedacht zijn dat hij via het bed van deze vrouw, het bed van de zonde, terechtkomt op de weg naar beneden, naar de dood. Haar voetstappen gaan in de richting van het graf. Daar stuurt ze op aan. Voordat we weten of we met iemand meegaan, moeten we weten waarheen de ander op weg is. Zonde leidt altijd tot de dood: “Want het loon van de zonde is [de] dood” (Rm 6:23; Jk 1:15).

Ze is er bewust op uit de jongeling ervan te weerhouden “het pad ten leven” in te slaan (vers 6). Het is vandaag ook herkenbaar in de talloze verleidingen in advertenties, op billboards en op pornosites. Hoe meer iemand daarnaar kijkt en daardoor in zich opneemt, des te meer stompt het geweten af en wordt de weg van de dood gevolgd. Deze vrouw zwalkt van de ene naar de andere doodsweg, er is niets stabiel in haar leven, er is geen peil op te trekken. Doelloos, ongecontroleerd en wispelturig beweegt ze zich voort. Dat zie je aan haar sporen, die grillig van links naar rechts en weer terug lopen. Ze loopt zoals iemand die dronken is. Er is geen rust en geen richting in te bekennen. Als de jongeling zich door haar laat verleiden, zal hij niet beseffen dat hij net zo zwalkt als zij. Hij ziet alleen haar en let niet op de weg die zij gaat.

Met de vreemde vrouw wordt in de eerste plaats een letterlijk gevaar bedoeld. Maar zij wijst in de toepassing ook op een geestelijk gevaar. We kunnen namelijk in de vreemde vrouw ‘vrouw Dwaasheid’ zien die tegenover ‘vrouw Wijsheid’ staat (Sp 9:1-5,13-18). De verzoeking die van vrouw Dwaasheid uitgaat, is om ons van de vreze des HEEREN weg te trekken. Zij vindt haar volle toepassing in “het grote Babylon, de moeder van de hoeren” (Op 17:5), een beeld van de rooms-katholieke kerk.

Sp 5:7-14 | De prijs van ontrouw

7 Nu dan, kinderen, luister naar mij

en wijk niet af van de woorden van mijn mond.

8 Houd je weg ver bij haar vandaan

en kom niet in de nabijheid van de deur van haar huis,

9 opdat je je waardigheid niet aan anderen geeft

en je jaren aan een meedogenloze,

10 opdat vreemden zich niet verzadigen met jouw kracht,

en je zwoegen [ten goede komt] aan het huis van een onbekende,

11 zodat je uiteindelijk kermt,

als het gedaan is met je vlees en je lichaam,

12 en je zegt: Hoe heb ik vermaning kunnen haten,

en heeft mijn hart bestraffing kunnen verwerpen,

13 en heb ik niet geluisterd naar de stem van mijn leraren,

mijn oren niet geneigd tot mijn leermeesters!

14 In bijna alle kwaad heb ik verkeerd,

in het midden van de gemeente en de gemeenschap!

Vanaf vers 7 gaat de vader (Salomo) verder met het onderwijs over het gevaar van de vreemde vrouw dat hij van zijn vader (David) heeft gekregen. Dat onderwijs loopt door tot het eind van Spreuken 7, met een onderbreking in Spreuken 6:1-19. De vader spreekt uitvoerig over dit gevaar tot zijn kinderen, dat, zoals gezegd, een gevaar voor elke generatie is. De aangesprokene is mogelijk een getrouwde zoon (verzen 15-19), maar het is voor het onderwijs niet noodzakelijk. De gevaren gelden zowel de getrouwde als de ongetrouwde zoon en blijven aanwezig zolang hij leeft.

De vader leidt zijn onderwijs over het gevaar van de vreemde vrouw in met de oproep tot zijn kinderen om naar hem te luisteren en niet af te wijken van de woorden van zijn mond (vers 7). Hij heeft dat ook in de verzen 1-2 gedaan. Dat hij het opnieuw doet, is omdat hij wil dat ze hun aandacht bij zijn onderwijs houden en wel zolang zij leven. Afwijken naar een vreemde vrouw is afwijken van het onderwijs van de vader.

Hij begint met de simpele redenering dat de zoon zo ver mogelijk van de plaats van de verleiding vandaan blijft en niet in de nabijheid van de deur van haar huis komt (vers 8). Als hij bij haar in de buurt komt, komt hij onder het gehoor van haar vleiende stem. Hij moet omlopen, zodat hij haar niet hoort en niet ziet. We kunnen en moeten wel bidden “en leid ons niet in verzoeking” (Mt 6:13), maar dat kunnen we alleen in oprechtheid doen als we de verzoeking zelf niet opzoeken.

Vanaf vers 9 volgt de motivatie om zover mogelijk uit haar buurt te blijven. Dat wordt aangegeven door het woord “opdat” in de verzen 9-10. Als hij namelijk onder haar invloed komt en zich met haar inlaat, zal hij zijn “waardigheid”, zijn goede naam en eer, verliezen (vers 9). Hij heeft de bloei van zijn leven vergooid en die “aan anderen”, zoals de vreemde vrouw, gegeven om daarvan te ‘genieten’. Zelf is hij elk genot ervan kwijt. Hij zal nooit meer kunnen genieten van zijn eigen vrouw, zijn eigen kinderen, zijn eigen gezin. Hij heeft zichzelf in de grootste ellende gedompeld.

Ook zal hij zich de beste jaren van zijn leven en ook daarna uitleveren aan “een meedogenloze”. De meedogenloze is de vrouw. Zij heeft hem in haar macht en stelt hem harde eisen. Hierbij kunnen we ook denken aan chantage, een niet ongebruikelijk verschijnsel bij huwelijksontrouw.

Wat daarmee samenhangt, is dat anderen zich van zijn kracht meester zullen maken en dat hij alles wat hij met werken verdient, inlevert bij de “onbekende” (vers 10). In de “onbekende” kunnen we ook het best de meedogenloze vrouw van het vorige vers zien, de verleidster, de overspeelster. We zien hier dat verbinding met de vreemde vrouw in financiële problemen brengt. Iemand die in de macht van zo’n ‘onbekende’ is, moet vaak schulden maken om aan haar eisen te voldoen. Dit wordt in Spreuken 6:1-19 uitvoerig toegelicht.

Het eindresultaat is kermen en door uitputting lichamelijk een wrak zijn (vers 11). Dat kan bijvoorbeeld gebeuren door een geslachtsziekte en aids, ziekten die het lichaam slopen. Het lichaam is vroegtijdig vervallen en opgebruikt. Het is duidelijk dat de prijs van ontrouw vanwege “een tijdelijke genieting van de zonde” (Hb 11:25) enorm hoog is. Wie deze ontrouw begaat, laadt een onbetaalbare schuld op zich. Het pad van de dood voert naar verlies van eer, tijd, geld, kracht en gezondheid en naar pijn, spijt en eeuwige kwelling aan het einde van het leven.

Dan komt de gedwongen erkenning, die zich uit in wanhopige wroeging en uitzichtloos zelfverwijt (vers 12). ‘Hoe heb ik zoiets kunnen doen? Hoe heb ik vermaning kunnen haten en heeft mijn hart bestraffing kunnen verwerpen?’ Er is hem duidelijk en streng gezegd dat hij ver van de overspeelster moest blijven, maar hij heeft niet geluisterd en is eigenwillig die weg gegaan. “Haten” wil zeggen er een afkeer van hebben. Hij heeft met afkeer op de vermaning gereageerd.

Innerlijk, in zijn “hart”, heeft hij de “bestraffing” verworpen. Hij heeft zich ertegen verzet in plaats van zich ervoor te buigen en die te aanvaarden. Hij hoorde de vermaning en bestraffing wel, maar wilde er niet aan gehoorzamen. Nu veroordeelt zijn geweten hem, terwijl hij te laat beseft dat hij het onderwijs en de vermaning heeft genegeerd. De hel zal vol zijn van mensen die keer op keer vol wroeging zeggen: ‘Had ik maar …’

Hij moet dan erkennen dat het zijn eigen schuld is, omdat hij niet heeft geluisterd naar “mijn leraren” en “mijn leermeesters” (vers 13). Deze mensen, met wie vooral zijn vader en zijn moeder zullen worden bedoeld – de zoon spreekt twee keer over “mijn” –, hebben hem privéonderwijs gegeven. Ze zijn intensief met hem bezig geweest om hem te leren hoe hij de juiste keuzes kon maken. Daarin hebben ze hem geoefend en hem daaraan gewend. En toch heeft hij hun onderwijs verworpen en is hij ongehoorzaam geweest aan de geboden die zij hem hebben voorgehouden. Hij vond zichzelf wijzer dan zij, hij was wijs in zijn eigen ogen (Sp 3:7). Dit maakt zijn zonde extra groot.

De vader zegt dit allemaal tegen zijn zoon als een indringende oproep om naar zijn waarschuwingen te luisteren. Dan zal hem de volslagen ondergang en de eindeloze wroeging als gevolg van een verkeerde keuze bespaard blijven.

De zonde van overspel voert tot een menigte van andere zonden. De jongeman moet tot zijn schande bekennen dat hij “in bijna alle kwaad” heeft verkeerd (vers 14). Tevens zal hij zich bewust worden dat zijn hoererij niet alleen een persoonlijke zonde is, maar dat ook de hele gemeente door hem is bezoedeld (vgl. 1Ko 5:1-13). In het Oude Testament is voor deze zonde geen plaatsvervangend offer, maar volgt de doodstraf (Lv 20:10; Dt 22:22). In het Nieuwe Testament volgt op het begaan van deze zonde de tucht van de gemeente, wat betekent dat zo iemand als een boze uit het midden van de gemeente wordt weggedaan (1Ko 5:13).

Sp 5:15-23 | De vreugde van trouw in het huwelijk

15 Drink water uit je [eigen] bak,

stromend [water] uit je [eigen] put.

16 Laten je bronnen zich naar buiten toe verspreiden,

de waterbeken op de pleinen.

17 Laten ze van jou alleen zijn

en van geen vreemde met jou.

18 Moge je [levens]bron gezegend zijn

en verblijd je over de vrouw van je jeugd:

19 een zeer lieflijke hinde, een bevallig steengeitje.

Laten haar borsten jou te allen tijde dronken maken,

dool voortdurend rond in haar liefde.

20 Waarom zou je, mijn zoon, ronddolen bij een vreemde vrouw,

de boezem van die onbekende omarmen?

21 Want de wegen van een man zijn vóór de ogen van de HEERE,

Hij weegt al zijn sporen.

22 Zijn ongerechtigheden nemen de goddeloze gevangen:

met de banden van zijn zonde wordt hij vastgehouden.

23 Híj zal sterven omdat er geen vermaning was,

door zijn grote dwaasheid zal hij verdwalen.

Het alternatief om te ontkomen aan de verleiding van de vreemde vrouw is niet een verplichte algehele onthouding of celibaat (1Tm 4:3). De vader wijst zijn zoon op diens eigen vrouw. Het verlangen naar verboden genot komt voort uit ontevredenheid met zegeningen die iemand bezit. Hij zegt hem dat hij aan zijn eigen vrouw genoeg moet hebben (vers 15). In zijn eigen huis heeft hij een bron die zijn dorst kan lessen. Daarmee bedoelt hij zijn vrouw. Zo kan bij hem “het huwelijk … in ere zijn en het huwelijksleven onbezoedeld, want hoereerders en overspelers zal God oordelen” (Hb 13:4).

Zij voldoet aan zijn seksuele verlangens, net zoals water voldoet bij iemand die dorst heeft. Hij hoeft niemand anders te zoeken voor de bevrediging van die verlangens (1Ko 7:2-5{55}). De vergelijking met een waterbak en een waterput wijst op de verkwikking die seksualiteit geeft. In het droge Israël is het beschikken over water een waardevolle voorziening die grote vreugde geeft.

Dat is een andere voorstelling van seksualiteit dan wel eens wordt gegeven dat alle seksuele beleving beteugeld moet worden en alleen moet gebeuren met het oog op de voortplanting. Seksuele verlangens, zo wordt dan beweerd, zijn veel te gevaarlijk, die stromende wateren zijn veel te krachtig. Maar dat is niet de taal van de Bijbel. God heeft het verlangen naar seksualiteit in de mens gelegd als iets goeds. Seksueel verkeer kan en mag in de band van het huwelijk worden genoten tot Zijn eer.

God heeft het beleven ervan in het huwelijk als een bron van diepe vreugde gegeven (Dt 24:5; Pr 9:9; Gn 24:67). Dat zien we in deze verzen. Wij mogen daarbij in het licht van het Nieuwe Testament zien dat het gaat om een verborgenheid die spreekt van Christus en de gemeente (Ef 5:25-33). Het is duidelijk een beleving die wordt geheiligd door Gods Woord.

De seksuele verlangens mogen ontwikkeld worden en wel voor en samen met de eigen vrouw. Is het nodig daarop te wijzen? Ja, dat is nodig, ook als we al wat langer of al een lange tijd getrouwd zijn. We moeten elk verlangen naar een andere dan de eigen vrouw vermijden en alle verlangens als het ware ‘kanaliseren’ naar onze eigen vrouw. Het gaat om één richting, die van de eigen vrouw. Dat geldt ook voor de vrouw ten opzichte van haar man.

Het gezag of recht op elkaars lichaam (1Ko 7:4) mag niet worden misbruikt. Dat zal niet gebeuren als de man eraan denkt dat hij zijn vrouw moet liefhebben zoals Christus de gemeente heeft liefgehad en nog liefheeft (Ef 5:25). Het is belangrijk dat de man verstand krijgt van zijn vrouw (1Pt 3:7). Daarom moeten man en vrouw elkaar leren kennen door met elkaar te communiceren. Het is ook belangrijk elkaar te kunnen aanraken zonder seksuele opwinding, een aanraking die ook in het bijzijn van anderen plaatsvindt. Dan zal ook de seksuele aanraking een uiting van liefde zijn en geen misbruik van het lichaam van de ander.

Vers 16 is een moeilijk te vertalen vers, waardoor ook de uitleg niet eenvoudig is. De beste manier lijkt te zijn dit vers als een vraag te lezen: “Moeten je bronnen zich naar buiten toe verspreiden, de waterbeken op de pleinen?” Een verklaring die past in het kader van het vers ervoor en het vers erna, is als volgt. Als de man zijn huis en zijn vrouw verlaat om naar een vreemde vrouw te gaan, gaat hij “naar buiten toe”, naar “de waterbeken op de pleinen”. De bronnen die buiten zijn, de vrouw die hem verleidt, zijn voor iedereen beschikbaar, hoezeer de vrouw hem er ook van wil overtuigen dat zij er alleen voor hem is (Sp 7:15).

In vers 17 komt het antwoord op de vraag van vers 16. De bron van verkwikking moet alleen zijn eigen vrouw zijn. Het mag geen optie zijn dat zijn liefde ook naar een vreemde vrouw uitgaat.

Een geestelijke toepassing is dat we aan de Heer en alleen aan Hem genoeg hebben. Hij heeft ons onvoorwaardelijk en exclusief lief en rekent ook op onze onvoorwaardelijke, exclusieve liefde (2Ko 11:2{56}). Ware bevrediging van elk verlangen dat wij hebben, is alleen in Christus’ liefde te vinden. Als we ouder worden, zal onze liefde voor onze vrouw niet verminderen, maar juist toenemen, net zoals onze liefde voor Christus.

De vader wenst dat zijn zoon in de omgang met zijn vrouw in het huwelijk gezegend zal zijn (vers 18). Hieruit blijkt dat de seksuele vreugde in het huwelijk door God is gegeven en dat hij daarvan mag genieten. De jongeman wordt opgeroepen “verblijd” te zijn “over de vrouw van je jeugd”. Het is een blijdschap die altijd moet blijven, tot in de ouderdom toe (Pr 9:9a{57}). Het is totale dwaasheid als een man en zijn vrouw zeggen dat ze op elkaar zijn ‘uitgekeken’ en daarom maar een relatie met ‘een vreemde vrouw’ beginnen. Het is een leugen en een ongehoorzaamheid, want God roept op tot blijdschap over de eigen vrouw, net zoals Hij oproept dat de man zijn vrouw moet liefhebben.

In de vertrouwelijke omgang van de vader met zijn zoon zegt hij hem bij zijn eigen vrouw de bevrediging van zijn verlangens te vinden (vers 19). Hij wijst zijn zoon op het gedrag van de geliefde vrouw, dat hij vergelijkt met “een zeer lieflijke hinde, een bevallig steengeitje”. Deze dieren bewegen zich sierlijk en gracieus. Zo mag hij naar zijn vrouw kijken. Haar borsten mogen hem in vervoering brengen, hij mag er dronken van worden, er bedwelmd door raken.

Onophoudelijk mag hij in haar liefde ronddolen, dat wil zeggen dat hij zich erdoor mag laten ‘vangen’ en er in de ban van mag raken. Hij mag voortdurend over haar in verrukking komen, weg van haar zijn. Het is een oproep en tevens een vermaning om zich alleen op de eigen vrouw te richten voor de vervulling van de seksuele verlangens.

In vers 20 stelt de vader enkele retorische vragen. Als de zoon bij zijn verstand is, zal hij niet “ronddolen bij een vreemde vrouw” voor een kortstondige verbinding met een tijdelijke genieting van de zonde. Hier wordt hetzelfde woord ‘ronddolen’ gebruikt als in het vorige vers, maar daar is het een voortdurend en geoorloofd ronddolen. Bij een vreemde vrouw is geen plaats en geen tijd voor intimiteit. Intimiteit vereist een levenslange verbintenis met de vrouw van iemands jeugd.

De zonde van overspel vindt altijd in het geheim plaats, het is een werk van de duisternis (Jb 24:15-16{58}). Maar voor God is niets verborgen (vers 21; 2Kr 16:9; Jb 31:4; 34:21; Sp 15:3 Jr 16:17; 32:19). Hij is niet een menselijke inspecteur die af en toe eens langskomt om iets of iemand te controleren. Hij ziet en weegt al de sporen die een overspelige man nalaat.

Het woord “sporen” laat zien dat het gaat om een gedrag dat een ingesleten gewoonte is geworden. De weg naar de vreemde vrouw is een platgetreden pad geworden. We kunnen ook nog denken aan de sporen van ellende die worden achtergelaten zoals de gevolgen die een dergelijk gedrag voor de kinderen en andere familieleden hebben.

Behalve dat God alles ziet, is Hij ook rechtvaardig. Hij kent het gewicht, de ernst, van overspel en zal de overspeler daarvoor oordelen (Hb 13:4). ‘Wegen’ wil zeggen toetsen, wat Hij zal doen aan de hand van Zijn maatstaf, de wet, in het bijzonder met verwijzing naar het zevende gebod: “U zult niet echtbreken” (Ex 20:14).

Het besef dat er geen geheimen voor God zijn, zal ons helpen om niets te doen wat het daglicht niet kan verdragen. Een open en intieme verhouding met God is een belangrijk middel om onze menselijke relaties zuiver en rein te houden. De sleutel tot zelfbeheersing is het besef dat we nooit alleen zijn, maar dat God ons overal ziet.

Door gebrek aan zelfbeheersing op het gebied van seksuele bevrediging wordt de goddeloze een gevangene van zijn ongerechtigheden (vers 22). Veel mensen denken dat ze na verloop van tijd wel met een bepaalde zonde kunnen stoppen. Ze hebben er echter geen besef van dat een zonde die regelmatig wordt herhaald, verslavend werkt en elke weerstand wegneemt om ermee te breken.

We zien daarvan een voorbeeld bij Simson (hoewel die geen goddeloze was) die door Delila gevangen wordt gehouden (Ri 16:19-21). Hij is verstrikt in de zonde en wordt erin vastgehouden en kan zich er niet uit bevrijden. Zo wordt hij naar het verderf gevoerd. Als de jongeman niet wordt ‘geboeid’ door zijn eigen vrouw, maar in de ban raakt van een vreemde vrouw, zullen zijn eigen ongerechtigheden hem boeien en zal hij naar de ondergang worden geleid.

De weg van de overspeler eindigt in de dood (vers 23). Hij sterft “omdat er geen vermaning was”, wat wil zeggen dat er geen vermaning was waar hij naar luisterde. Het kan ook betekenen dat hij zonder zelftucht, zelfdiscipline, was. Wie niet luistert naar vermaning om zich ver van een overspeelster te houden, begaat een “grote dwaasheid”. Het is dus niet zomaar een dwaasheid, maar een grote dwaasheid.

Voor de gelovige is hoererij of overspel niet zomaar een zonde, maar een speciale zonde: “Elke zonde die een mens doet, gaat buiten het lichaam om, maar wie hoereert, zondigt tegen zijn eigen lichaam. Of weet u niet, dat uw lichaam [de] tempel is van [de] Heilige Geest Die in u is, Die u van God hebt, en dat u niet van uzelf bent?” (1Ko 6:18-19). Wie de “grote dwaasheid” van hoererij of overspel begaat, verlaat de rechte weg en zal hopeloos verdwalen en omkomen.

Spreuken 6

Inleiding

De verzen 1-19 van dit hoofdstuk vormen een onderbreking in het betoog van de vader tot zijn zoon over de vreemde vrouw. Toch staan de onderwerpen die hij in deze verzen aansnijdt ermee in verband: het gaat over zonden die evenals overspel tot diepe armoede leiden (Sp 5:9-11).

Sp 6:1-5 | Sta nooit borg

1 Mijn zoon, als je borg staat voor je naaste,

[en] je [iets] met handslag aan een vreemde bevestigt,

2 ben je verstrikt in de woorden van je [eigen] mond,

ben je in de woorden van je [eigen] mond gevangen.

3 Doe dan dit, mijn zoon, en red je,

want je bent in de greep van je naaste gekomen,

ga, onderwerp je en dring bij je naaste aan.

4 Geef je ogen geen slaap,

en je oogleden geen sluimer.

5 Red je als een gazelle uit de hand [van de jager],

en als een vogel uit de hand van de vogelvanger.

Een goede vader heeft ook zorg over de financiële positie van zijn zoon. Daarover spreekt hij in de verzen 1-5, waarin hij speciaal waarschuwt voor het borg staan voor iemand (vers 1). De zoon is naïef als hij borg wordt en dat “met handslag … bevestigt”. De vader is niet zo naïef dat hij zijn zoon daartoe niet in staat acht. Hij gaat ervan uit dat zijn zoon zich kan laten verleiden om borg te staan.

Niemand is verplicht borg te staan. Borg staan voor een ander is iets heel anders dan de gebruikelijke en toegestane manier van hulp verlenen door geld te lenen aan iemand die in financiële nood is (Mt 5:42). Borg staan betekent dat hij ervoor tekent – wat hier symbolisch gebeurt door de bevestiging met “handslag” – dat hij de verantwoordelijkheid op zich neemt om de schuld van een ander te voldoen als deze in gebreke blijft om te betalen. Daarvoor stelt hij zich garant.

Het is wijsheid om een dergelijke verantwoordelijkheid niet op zich te nemen. Voor dit gevaar wordt vaker in Spreuken gewaarschuwd (Sp 11:15; 17:18; 22:26). Het is een verkeerd gebruik van het geld waarover God de beschikking heeft gegeven om dat voor Hem te gebruiken.

Wie een ander zover krijgt om borg voor hem te staan, heeft die ander in diens woorden verstrikt en hem tot een gevangene van die woorden gemaakt (vers 2). Het is dom om borg te worden, want dan ben je door eigen toedoen een slaaf van een ander geworden. De persoon voor wie je borg bent geworden, zal jouw borg misbruiken. De goedgelovigheid en misplaatste vrijgevigheid kunnen tot gevolg hebben dat de zoon levenslang slaaf is van degene voor wie hij borg is geworden.

Wie borg staat, is “in de greep” van zijn naaste gekomen (vers 3). Daarom klinkt het dringende advies van de vader zich daarvan tegen elke prijs te bevrijden. Hoe dringend het is, klinkt door in het nog eens expliciet aanspreken van zijn zoon als “mijn zoon”. Hij moet ervoor zorgen dat hij onmiddellijk uit de greep van de persoon vrijkomt voor wie hij borg is geworden. Hij moet zich eruit redden, want anders komt hij om. Zo dodelijk is het gevaar.

Dat zal betekenen dat hij er alles aan doet dat de ander zijn verplichtingen nakomt. Hij moet naar de naaste toegaan voor wie hij borg is geworden. Het kan betekenen dat hij zich voor hem moet vernederen. Maar alles is beter dan omkomen. Laat hij zijn trots inslikken en laat de ander hem maar vertrappen, als hij zich maar bevrijdt uit de greep van zijn naaste. Hij moet zijn nachtrust ervoor opofferen (vers 4; vgl. Ps 132:4-5), want uitstel is fataal. Daarom moet hij het doen met de snelheid van een gazelle die vlucht voor de jager en van een vogel die uit de hand van de vogelvanger wil blijven (vers 5). Die dieren zien het gevaar en verliezen geen tijd om uit de gevarenzone te komen.

Er is één goede borg en dat is God Zelf (Ps 119:122; Jb 17:3). De Heer Jezus is Borg van het nieuwe verbond (Hb 7:22). Hij is de vervulling daarvan. Wij konden de voorwaarden niet vervullen. De Heer kon het, Hij nam de voorwaarden op Zich en voldeed eraan. Hij heeft onze verplichtingen op Zich genomen, waardoor wij aan de zegeningen van het nieuwe verbond deelhebben{59}.

Sp 6:6-11 | De luiaard

6 Ga naar de mier, luiaard,

zie zijn wegen en word wijs.

7 Hoewel hij geen aanvoerder heeft,

[geen] leidinggevende of heerser,

8 maakt hij zijn eten gereed in de zomer,

verzamelt hij zijn voedsel in de oogst[tijd].

9 Hoelang, luiaard, blijft u liggen?

Wanneer staat u op uit uw slaap?

10 Een beetje slapen, een beetje sluimeren,

een beetje liggen met gevouwen handen!

11 Zo komt uw armoede [over u] als een wandelaar

en uw gebrek als een gewapend man.

Luiheid (verzen 6-11) is evenals borg staan (verzen 1-5) een weg tot armoede (Sp 24:30-34). Borg staan heeft onnodig geldverlies tot gevolg; luiheid levert helemaal geen geld op. De vader waarschuwt de zoon er indringend voor. Het lijkt erop dat hij op een bepaald moment zag dat zijn zoon lui was. Daarom roept hij hem op naar “de mier” te gaan, dat wil zeggen dat zijn zoon eens goed naar dat diertje moet kijken (vers 6). Evenals hij van de gazelle en de vogel in vers 5 kan leren, kan hij van de mier leren (Jb 12:7{60}). Laat hij eens zien hoe zijn wegen zijn, hoe hij bezig is, wat zijn gewoonten zijn. Daardoor zal hij wijs kunnen worden.

De mieren hebben geen stimulans, geen stok achter de deur, nodig om te werken. Er is geen “aanvoerder” die hen in hun werk voorgaat en die ze kunnen volgen om te zien hoe hij het doet (vers 7). Ze hebben ook geen “leidinggevende” die op hen let en hen corrigeert. Een “heerser” waaraan zij gehoorzaam moeten zijn, is er ook niet. Mensen hebben daarentegen ‘het oog van de meester’ nodig, want anders lopen ze de kantjes ervan af. Maar mieren werken zonder enige aansporing ijverig en goed samen en verzetten veel werk zonder dat iemand hen daartoe aanzet. Er is ook geen mier die niets doet.

Het gaat in het voorbeeld van de mier speciaal om de ijver waarmee hij werkt. Daarbij komt ook dat hij werkt voor de toekomst. Hij maakt op de geschikte tijd, dat is “in de oogst[tijd]” (vers 8), in de zomer, als het nog warm is, eten gereed en “verzamelt” voedsel als er veel voedsel te verzamelen is. Daardoor heeft hij voedsel in voorraad voor de tijd dat het koud is en hij nergens voedsel kan vinden. Jozef is een voorbeeld van iemand die zo heeft gehandeld (Gn 41:28-36,46-49,53-57).

Na de les van de mier komt in vers 9 de toepassing. De vader roept zijn zoon tot de orde door hem bestraffend met zijn luiheid te confronteren. Die jongen ligt maar te liggen. Hij verzaakt zijn plicht, want hij behoort aan het werk te zijn. Het enige waarmee hij bezig is, is zijn rust. Dat alleen telt. Aan de toekomst denkt hij niet, daarover bekommert hij zich niet.

Hoelang zal hij nog zo inactief blijven? Je weet van een echte luiaard nooit wanneer hij uit zijn slaap opstaat. Als je denkt dat hij wakker wordt, draait hij zich toch weer om. Wat is het toch heerlijk, zo horen we de luiaard mompelen, om “een beetje” te slapen en te sluimeren en te liggen met gevouwen handen (vers 10).

Er is een toename in onwilligheid om op te staan en aan het werk te gaan. Als “een beetje slapen” niet meer lukt, dan is “een beetje sluimeren” toch zo heerlijk. En als dat niet meer lukt en je bent helemaal wakker, dan is “een beetje liggen met gevouwen handen” achter je hoofd of op je borst toch ook zo lekker. Wie weet, als ze je met rust laten, kun je toch weer ‘een beetje gaan sluimeren’ en misschien lukt het zelfs wel om weer ‘een beetje te gaan slapen’.

Al deze ‘beetjes’ leveren wel veel op, namelijk veel armoede. De handen zijn niet gevouwen om te bidden, maar maken duidelijk dat hij niet van plan is ze uit de mouwen te steken en ze te gebruiken (Pr 4:5{61}). Hij wil zijn handen niet laten wapperen.

We verontschuldigen of vergoelijken een verkeerde daad of een verkeerde leefwijze vaak door te zeggen dat het maar om “een beetje” gaat. Moet je over zo’n kleinigheidje vallen? Wat doen die paar minuten te laat komen er nu toe, die paar centen die te veel zijn gerekend, dat kleine leugentje? Maar er is voor God niet zoiets als ‘een kleine’ afwijking van de weg van gehoorzaamheid. Ongehoorzaamheid is ongehoorzaamheid.

De zoon moet wel beseffen dat er door zijn luiheid “armoede” over hem komt “als een wandelaar” (vers 11). Een wandelaar heeft geen haast, maar gaat wel gestaag door naar zijn doel. Die armoede veroorzaakt “gebrek” dat over hem komt “als een gewapend man”. Een gewapend man is een bandiet die erop uit is zich meester van hem te maken.

Elke generatie moet deze woorden over de luiaard opnieuw horen. Dat geldt zeker voor de huidige generatie. Steeds meer jongeren zakken weg in doelloosheid, hangen en niets doen. Luiheid wordt een gewoonte. We zien het in de maatschappij, maar we zien het ook in het koninkrijk van God. Er zijn luie christenen. Elke vrije avond is voor henzelf. Ze vinden dat ze er recht op hebben om eens lekker lui te zijn en lekker niets te doen. De Heer Jezus zegt tegen een slaaf aan wie Hij ook wat te doen had gegeven, maar die niet voor Hem aan het werk is gegaan, dat hij een “boze en luie” slaaf is (Mt 25:26). Er is genoeg werk in het koninkrijk van God. Hiervoor zullen we oog hebben als we met God leven.

Sp 6:12-15 | Een verdorven mens

12 Een verdorven mens, een man van onrecht,

gaat rond met valsheid van mond,

13 knipoogt [heimelijk], geeft een teken met zijn voeten

en wijst met zijn vingers.

14 In zijn hart zijn verderfelijke dingen, hij smeedt te allen tijde kwaad

en hij brengt twisten teweeg.

15 Daarom zal plotseling zijn ondergang komen,

opeens zal hij gebroken worden, zonder dat er genezing [voor] is.

Het derde gevaar, na borg staan en luiheid, waarvoor de vader zijn zoon waarschuwt, is “een verdorven mens, een man van onrecht” (vers 12). Het is een Belialsmens, zoals het ook vertaald kan worden, dat is een boos en tegelijk nietswaardig, nutteloos mens. Belial is een eigennaam voor de satan (2Ko 6:15). Een Belialsmens is een zoon van de duivel. Hij is verbonden aan luiheid en boosheid en is in de macht van de duivel. Hij is een man van onrecht, dat is zijn leefstijl. Uit de mond van zo iemand kan alleen valsheid komen. Hij is een professionele bedrieger.

Behalve de verdorven taal die uit zijn mond komt, spreekt hij ook een duistere lichaamstaal (vers 13). Dat blijkt uit wat hij doet met zijn ogen, zijn voeten en zijn vingers. Stiekem knipogen doe je naar iemand met wie je een complot smeedt om iemand anders ertussen te nemen. Het gaat hier echter niet om een onschuldig grapje, maar om iemand te benadelen en pijn te doen (Sp 10:10; Ps 35:19). Hetzelfde geldt voor het geven van “een teken met zijn voeten”. Hij kan zijn metgezel in het kwaad onder de tafel met zijn voeten aanstoten om iets wel of niet te zeggen. Ook door een gebaar “met zijn vingers” kan hij een signaal geven. Zijn blik en gebaren zijn insinuerend en erop gericht iemand te misleiden.

Het is de geheimtaal van de duisternis die alleen wordt begrepen door de ingewijden. Het is de taal van de mens van de zonde, de antichrist, die het prototype is van “een verdorven mens, een man van onrecht”. De antichrist is “de mens van de zonde … de zoon van het verderf”, die zich bedient van “allerlei bedrog van [de] ongerechtigheid” (2Th 2:3,10). Deze mens is door en door verdorven.

Het hart van de verdorven mens, het centrum van zijn wezen, is een smederij van het kwaad (vers 14; Mt 15:19). Hij is voortdurend bezig plannen te beramen en middelen te bedenken om angst en ellende onder de mensen te zaaien. Hij is “vol van alle bedrog en alle schurkerij”, een “zoon van de duivel” en een “vijand van alle gerechtigheid” (Hd 13:10). Wat er uit zijn hart naar buiten komt, “brengt twisten teweeg” (vgl. vers 19b) in de meest intieme relaties. “Twisten” zijn de boodschappers die hij uitstuurt. Waar twist wordt gevonden, is hij aanwezig en aan het werk. Twist, ruzie, is het tegenovergestelde van de harmonie en de eensgezindheid die er onder de gelovigen behoren te zijn.

Deze onruststoker en twistveroorzaker, die op de val van anderen uit is, zal plotseling, zonder voorafgaande waarschuwing, door het verderf worden overvallen (vers 15). Zo zal de antichrist plotseling door het oordeel van Christus worden getroffen, evenals allen die hem volgen (1Th 5:3). Hij zal totaal geruïneerd worden, waarbij een kans op herstel uitgesloten is (vgl. 2Kr 36:16; Sp 29:1; Jr 19:11).

Sp 6:16-19 | Wat de HEERE haat

16 Deze zes haat de HEERE,

ja, zeven zijn een gruwel voor Zijn ziel:

17 hoogmoedige ogen, een valse tong

en handen die onschuldig bloed vergieten,

18 een hart dat zondige plannen smeedt,

voeten die zich haasten om naar het kwade te rennen,

19 een valse getuige [die] leugens blaast,

en die tussen broeders twisten teweegbrengt.

Deze verzen sluiten aan op de vorige verzen over de verdorven mens en vooral op vers 14. Om enkele ondeugden van die mens aan zijn zoon voor te houden gebruikt de vader voor zijn onderwijs de vorm van een getalsspreuk, “zes … ja, zeven” (vers 16; Sp 30:15,18,21,24,29; Jb 5:19; Pr 11:2; Am 1:6,9,13; 2:1,4,6; Mi 5:5). Dat betekent dat de ondeugden die hij noemt, geen uitputtende opsomming ervan is. Seksuele zonden en stelen worden bijvoorbeeld niet genoemd. Wat de HEERE “haat”, wat “een gruwel voor Zijn ziel” is, zijn dingen die totaal vreemd zijn aan Wie Hij is.

De zeven dingen die de HEERE haat, en die wij daarom ook moeten haten, zijn specifieke persoonlijke houdingen en gedragingen.

1. “Hoogmoedige ogen” (vers 17) zijn ogen met een trotse blik die arrogante ambitie verraadt. Het is een “hooghartige oogopslag” (Js 10:12-14).

2. “Een valse tong” is een misleidende tong, een tong die woorden spreekt waardoor bij de luisteraar een verkeerde indruk wordt gewekt, waardoor hij op het verkeerde been wordt gezet. Dit zien we bij de valse profeten, die Gods volk misleiden (Jr 14:14). Een valse tong veroorzaakt verwondingen (Sp 26:28), maar hij zal een keer verstommen (Sp 12:19).

3. “Handen die onschuldig bloed vergieten”, zijn moordenaarshanden die een onschuldige hebben omgebracht. Koning Manasse “vergoot … heel veel onschuldig bloed, totdat hij Jeruzalem [daarmee] vervuld had” (2Kn 21:16; 24:3-4).

In deze drie kenmerken – trots, leugen en moord – zien we de hoofdzonden van de satan die in hoogmoed viel en daardoor “een mensenmoordenaar van [het] begin af” en “een leugenaar” is (Jh 8:44).

4. “Een hart dat zondige plannen smeedt” (vers 18), is een volgende gruwel voor God. In het hart vinden de overleggingen plaats. Andere mensen zien die niet, maar God wel. Hij gruwt ervan wanneer mensen in hun hart zonden bedenken.

5. “Voeten die zich haasten om naar het kwade te rennen” (Js 59:7; Rm 3:15), getuigen van een duister enthousiasme en een duivelse snelheid om het beraamde kwaad uit te voeren en bij anderen leed te veroorzaken.

6. “Een valse getuige [die] leugens blaast” (vers 19), kunnen we verbinden met de eerder genoemde valse tong (zie 2.). Er worden nu geen lichaamsdelen meer gebruikt om personen mee aan te duiden, maar het betreft de hele persoon. Hier gaat het om overtreding van het negende gebod: “U zult geen vals getuigenis spreken tegen uw naaste” (Ex 20:16).

7. “Die tussen broeders twisten teweegbrengt”, is een algemene beschrijving van iemand die verdeeldheid en ruzie veroorzaakt en aanwakkert (vgl. Rm 16:17-18{62}). Mogelijk is dit een dieptepunt in de dingen die de HEERE haat.

In vers 16 kunnen we in de uitdrukking “ja, zeven” de speciale nadruk zien die op dit zevende kwaad wordt gelegd. Twisten tussen broeders is het resultaat van het voorgaande. De gruwelen 1-6 lopen hierop uit.

De tegenhangers van deze zeven hatelijke gruwelen zijn (1) nederigheid, (2) het spreken van waarheid, (3) het behoud van het leven, (4) zuivere gedachten, (5) ijverig zijn om goede dingen te doen, (6) eerlijke getuigen en (7) vreedzame harmonie.

Sp 6:20-24 | Wat bewaart voor een slechte vrouw

20 Mijn zoon, neem het gebod van je vader in acht

en veronachtzaam het onderricht van je moeder niet.

21 Bind ze voortdurend op je hart,

hang ze om je hals.

22 Als je [op weg] gaat, zal het je leiden,

als je neerligt, over je waken,

als je ontwaakt, zal dat tot je spreken.

23 Want een gebod is een lamp, en onderricht is een licht,

bestraffingen [en] vermaning zijn de weg van het leven,

24 om je te bewaren voor een slechte vrouw,

voor het gevlei van de tong van een onbekende.

Na het onderwijs over verschillende onderwerpen in de verzen 1-19 gaat de vader vanaf vers 20 door met onderwijs over de zonde van hoererij waarmee hij in Spreuken 5 is begonnen. Dit onderwijs loopt door tot en met Spreuken 7. Hij beschrijft twee nieuwe aspecten van die zonde. In Spreuken 2 spreekt hij over de verhouding tussen de hoer en haar man en in Spreuken 5 belicht hij de verhouding tussen de overspelige man en diens eigen vrouw. In de nu volgende verzen stelt hij de verhouding aan de kaak tussen de man van de overspelige vrouw en zijn zoon als hij met de overspelige vrouw overspel pleegt. Zijn zoon zal in geval van overspel met die man te maken krijgen.

De vader is heel praktisch. Overspel is niet alleen een zaak waarover de gemeente tucht moet uitoefenen. Dat is een belangrijk aspect, maar er zijn meer aspecten aan deze zonde verbonden. Zoals we eerder hebben gezien, spreekt de vader over de financiële gevolgen van overspel. Een ander praktisch aspect is dat de zoon met de man van die vrouw te maken zal krijgen. Daarover gaat hij nu spreken.

Voordat hij dat doet, stelt hij de zoon eerst het belang en de schoonheid van het gebod van de vader en het onderricht van de moeder voor (vers 20). Dit onderstreept opnieuw het belang van het onderwijs dat thuis door vader en moeder wordt gegeven. Vader en moeder voeden samen de kinderen op. Als de kinderen naar hun onderwijs luisteren, zal hen dat bewaren voor een immoreel leven.

Om deze reden dringt de vader erop aan dat zijn zoon het gebod en het onderricht “voortdurend” op zijn “hart” bindt (vers 21). Als het hart de bewaarplaats is van het onderwijs van de ouders, zal dat zijn beschermende functie kunnen uitoefenen op de handelingen en wegen van de jonge mens. Hij moet ze ook om zijn hals hangen (vgl. Sp 3:3; 7:3). Dat zal hem ervoor bewaren zijn hoofd te draaien naar een mooie, slechte vrouw om haar aandacht te geven.

Het totale leven van de jonge mens zal erdoor worden bestuurd (vers 22). Het leidt hem als hij “[op weg] gaat”, het waakt over hem als hij “neerligt” en het spreekt tot hem als hij “ontwaakt”. Het is een samenvatting van alles wat hij doet (Dt 6:7{63}; 11:19{64}). ´Op weg gaan´ is de dagelijkse activiteit. ‘Neerliggen’ doet hij na zijn dagelijkse activiteiten. Nadat hij zich heeft neergelegd, ‘ontwaakt’ hij om weer ‘op weg te gaan’. Maar voordat hij gaat, is het belangrijk om raad te vragen voor de komende dag en het gebod tot zijn hart te laten spreken. We kunnen dit toepassen op het houden van ‘stille tijd’ voor het lezen van Gods Woord.

Het “gebod” van de vader (vers 20a) en het “onderricht” van de moeder (vers 20b) werken als “een lamp” en “een licht” (vers 23; Ps 19:9b; 119:130). Het maakt dingen duidelijk en openbaar, het laat zien wat goed en wat verkeerd is, zodat we weten wat we moeten doen. De “bestraffingen [en] vermaningen” die bij de opvoeding horen, zijn een weg die naar het “leven” leidt. Wie de terechtwijzingen opvolgt, bereikt het leven.

Licht en leven horen bij elkaar. Ze worden in het Nieuwe Testament verdiept (Jh 1:4-5). Het Woord van God is een lamp en een licht (Ps 119:105{65}). Een lamp verlicht de volgende stap; het licht schijnt ver vooruit, over de hele weg. De lamp en het licht corrigeren wat verkeerd is en voeden op in wat juist is. Als we de Heer Jezus volgen, zullen we niet in de duisternis wandelen, maar zullen we het licht van het leven hebben (Jh 8:12).

Het Woord geeft leiding en bescherming. Hier gaat het er vooral om dat het Woord de zoon zal bewaren voor en beschermen tegen de slechte, overspelige vrouw als hij luistert naar het gebod en het onderricht (vers 24). De jongeling zal zich dan niet door de gladde en vleiende tong van deze slechte vrouw laten misleiden en verleiden (Sp 2:16). Zij is “een onbekende”, iemand die niet van of voor hem is, maar aan een ander toebehoort.

Sp 6:25-29 | Neem geen vuur in je boezem

25 Begeer haar schoonheid niet in je hart

en laat ze je niet vangen met haar oogleden,

26 want door een vrouw [die] een hoer is, [komt men] tot een homp brood,

en de vrouw van een [getrouwde] man jaagt op een kostbare ziel.

27 [Als] iemand vuur in zijn boezem neemt,

zullen dan zijn kleren niet in brand vliegen?

28 Als iemand op [gloeiende] kolen loopt,

zullen dan zijn voeten niet verbranden?

29 Zo ook wie naar de vrouw van zijn naaste gaat:

al wie haar aanraakt, zal niet voor onschuldig gehouden worden.

De eerste waarschuwing voor de slechte, onbekende vrouw betreft het hart van de jongeman (vers 25), “want daaruit zijn de uitingen van het leven” (Sp 4:23). In het hart wordt de verzoeking geboren (Jk 1:14-15). Hij mag niet toelaten dat in zijn hart de begeerte postvat vanwege de schoonheid van die vrouw. Immoreel handelen begint met een begerige blik (2Sm 11:2; 13:1-14).

Zodra een dergelijke begeerte de kop wil opsteken, moet die direct worden geoordeeld. Wie de begeerte koestert, zondigt en begaat de daad van overspel (Mt 5:28{66}). Daarom moet hij niet naar haar ogen kijken, want die werken als touwen waarmee hij gebonden kan worden. Voor het begaan van de zonde van overspel moet een hoge prijs worden betaald (vers 26). Het brengt tot de diepste armoede, “een homp brood”, en zelfs tot doodsgevaar: er wordt gejaagd op zijn “kostbare ziel”.

Er is hier sprake van twee soorten slechte vrouwen. Er is “een vrouw die een hoer is”, dat is iemand die haar verdorven ‘diensten’ aanbiedt om het geld. Wie zich met haar inlaat, verarmt erdoor. Er is ook “de vrouw van een [getrouwde] man”. Zij is uitgekeken op haar man en zoekt iemand anders voor seksuele bevrediging. Zich met haar inlaten is nog gevaarlijker dan zich inlaten met een hoer, want wie zich met haar inlaat, is zijn leven niet meer zeker. Hij is volledig in haar macht. Daarbij komt dat de jaloerse echtgenoot op zijn “kostbare ziel” zal jagen om hem te doden. De vrouw zal hem met een stalen gezicht aan haar jaloerse echtgenoot overleveren (vgl. Gn 39:16-20).

De vreemde vrouw moet worden gemeden als vuur (verzen 27-28). De kleren van wie zich toch met haar inlaat, zullen in brand vliegen (vers 27). Toegepast wil dat zeggen dat het gedrag van de hoereerder en overspeler, zijn aanzien en waardigheid, waarvan de kleren spreken, verachtelijk wordt (Gn 38:13-18). Er hangt niet alleen een ‘brandlucht’ aan, wat soms even zo lijkt, maar zijn hele gedrag en waardigheid zijn verdwenen. Hij wordt veracht.

Iemand zal niet zo dom zijn om op gloeiende kolen te lopen en dan te denken dat zijn voeten niet verbranden (vers 28). ‘Lopen’ wijst op een herhaaldelijk gebeuren; het gaat niet om iets wat incidenteel gebeurt. Het ziet op doorgaand seksueel contact, op iemand die een hoerenloper is. Het is onmogelijk zoiets te doen zonder zichzelf te beschadigen. Dit past de vader toe op wat er gebeurt als zijn zoon zich inlaat met de vrouw van een andere man. Hij moet dan de gevolgen dragen. Daaraan valt niet te ontkomen. Het zijn de ‘natuurwetten’ van hoererij. Aan het einde wacht het verderf.

In vers 29 geeft de vader de slotsom. Het naar de vrouw van zijn naaste gaan heeft de betekenis van seksuele omgang met haar hebben. Dezelfde betekenis heeft het aanraken van haar. Wie zo intiem met de vrouw van een ander is, wie overspel pleegt met de vrouw van zijn naaste, blijft niet ongestraft. De straf voor de overspeler is onvermijdelijk.

Sp 6:30-35 | Er is geen losgeld voor overspel

30 Men veracht een dief niet als hij steelt

om zijn mond te vullen, als hij honger heeft.

31 Als hij gevonden wordt, vergoedt hij het zevenvoudig:

al het bezit van zijn huis moet hij geven.

32 Wie met een vrouw overspel pleegt, is zonder verstand.

Wie dat doet, richt zijn ziel te gronde.

33 Plaag en schande zal hij vinden

en zijn smaad zal niet uitgewist worden,

34 want jaloersheid is [de] woede van een man

en hij zal geen medelijden hebben op de dag van de wraak.

35 Hij zal geen enkel losgeld aannemen,

en er niet in bewilligen, al vergroot men het geschenk.

In de verzen 30-31 wordt de zonde van overspel vergeleken met de zonde van stelen. Als een dief steelt om zijn honger te stillen, is daar begrip voor, hoewel het verkeerd is wat hij doet (vers 30). Als ze hem te pakken krijgen, moet hij zwaar boeten voor zijn misdaad (vers 31; Ex 22:1; Lk 19:8). Het kan hem zijn hele bezit kosten. Maar als hij zijn schuld heeft voldaan, is hij weer een vrij man.

Bij iemand die overspel pleegt, ligt het totaal anders (vers 32). Voor iemand die steelt omdat hij honger heeft, is begrip, maar voor iemand die de vrouw van een ander ‘steelt’, is nooit begrip. De jongeman had bij ‘honger’ naar zijn eigen vrouw kunnen gaan. Hij zit niet zonder brood, maar “zonder verstand”, of zoals er letterlijk staat, hem ontbreekt het hart, hij heeft gebrek aan hart. Wat hij doet, lijkt op genot, maar het is zelfmoord. Hij “richt zijn ziel te gronde”.

Overspel verschaft hem een kortstondig ‘plezier’, maar wat hij vindt, is “plaag en schande” en een “smaad” die niet uitgewist kan worden (vers 33). Het is onmogelijk ongestraft te blijven. Er blijft alleen wraak over. Er is niets wat die smaad kan wegnemen. Het is een hatelijke zonde voor God en er zijn ook afschuwelijke gevolgen voor de betrokkenen. Zo praktisch is de vader, zo praktisch is de Schrift.

Het woord dat in vers 29 is vertaald met “aanraakt”, is in dit vers vertaald met “plaag”. We zien hier dat de relatie tussen de zonde en de straf wordt getoond door een Hebreeuwse woordspeling. Wie een overspelige vrouw liefkozend aanraakt, zal hard aangeraakt worden door de plagen die over hem zullen komen.

Hij krijgt te maken met een in jaloersheid ontstoken man die woedend op hem is (vers 34). Het medelijden dat er kan zijn voor een dief die uit honger steelt, ontbreekt volledig voor een echtbreker bij de man met wiens vrouw hij overspel heeft gepleegd. Op de dag van de wraak, dat is de dag dat hij het overspel ontdekt, is wraak het enige waarin hij genoegdoening kan vinden. De man die met zijn vrouw overspel heeft gepleegd, moet geoordeeld worden.

In tegenstelling tot de dief kan de overspeler of echtbreker niets vergoeden voor zijn zonde (vers 35). De jaloerse echtgenoot accepteert geen enkele compensatie. Hoe groot het bedrag ook zou zijn, deze zaak is niet met geld af te kopen. De overspeler kan niets doen om goed te maken wat hij heeft gedaan. Hij kan zijn zonde niet terugdraaien. Hij moet de rest van zijn leven met die zonde leven, als hij tenminste in leven blijft en niet door de jaloerse man wordt gedood.

Spreuken 7

Inleiding

De noodzaak van seksuele zelfbeheersing, de noodzaak om ‘nee’ te zeggen tegen aanbiedingen van lichamelijke intimiteit buiten het huwelijk, is het overheersende thema in de toespraken van de wijsheid in Spreuken 1-9.

In dit hoofdstuk spreekt de vader daarover opnieuw tot zijn zoon (Sp 2:16-19; 5:1-23; 6:20-35). Hij doet dat in de vorm van een verhaal. Het is een opvoedkundig verhaal dat de vader vertelt om de zoon ernstig te waarschuwen voor de verleiding door de vreemde vrouw. In Spreuken 6 gaat het om een man die zo dwaas is, dat hij niet genoeg heeft aan zijn eigen bron en naar de vrouw van zijn naaste gaat. In Spreuken 7 gaat het om een jonge, onervaren man die zich in zijn domheid laat verleiden.

In de verzen 1-5 houdt de vader eerst weer als inleiding de waarde en schoonheid van het gebod aan zijn zoon voor. Daarna vertelt hij in de verzen 6-23 vanuit zijn ervaring wat hij heeft gezien. Hij beschrijft een jongeman die niet per ongeluk in de buurt van de verleidster komt, maar de gevarenzone opzoekt. De jongen komt, tegen een eerdere waarschuwing in (Sp 5:8), in de buurt van haar huis. Hij wilde niet hoereren, maar doet het toch. In de verzen 24-27 houdt de vader zijn kinderen voor wat de gevolgen zijn als zij in hun hart afwijken naar de wegen van de hoer.

Sp 7:1-5 | Waarschuwing tegen de vreemde vrouw

1 Mijn zoon, neem mijn woorden in acht,

berg mijn geboden bij jou op.

2 Neem mijn geboden in acht en leef,

en [neem] mijn onderricht [in acht] als je oogappel.

3 Bind ze aan je vingers,

schrijf ze op de tafel van je hart.

4 Zeg tegen de wijsheid: Jij bent mijn zuster,

en noem het inzicht [je] bloedverwant,

5 opdat zij je bewaren voor de vreemde vrouw,

voor de onbekende die [jou] met haar woorden vleit.

Dit gedeelte begint er weer mee dat de vader zijn zoon wijst op zijn “woorden” om die in acht te nemen en op zijn “geboden” om die bij zich op te bergen (vers 1). Als hij dat doet, zal hij leven (vers 2). Dat staat tegenover de dood die het resultaat is van het niet luisteren ernaar (verzen 24-27). Het leven in de ware zin van het woord wordt bedreigd als er niet wordt geluisterd. Het gaat om een zaak van leven of dood.

Daarom moet de zoon het onderricht van zijn vader in acht nemen als zijn “oogappel”. Dit houdt in dat gehoorzaamheid aan het onderricht van vitaal belang voor hem is, dat hij dat met de grootste zorgvuldigheid moet bewaren om het goede zicht op deze dingen te kunnen houden. Er is geen gevoeliger lichaamsdeel dan de oogappel (Dt 32:10; Ps 17:8; Zc 2:8).

In vers 3 worden de geboden verbonden aan de vingers. Alles wat hij met zijn vingers doet, moet door de geboden worden aangestuurd. Ook moet hij ze schrijven op ‘de tafel van zijn hart’. Het hart is het centrum van de persoon. Als de geboden daar geschreven zijn, zal alles wat hij doet, overal waar hij gaat en kijkt en alles wat hij zegt en denkt, door de geboden worden bestuurd.

“De wijsheid” moet voor hem zijn als zijn “zuster” en “het inzicht” moet hem als het ware in het bloed zitten (vers 4). De verhouding broer-zus geeft in het Oude Testament een nauwe band van genegenheid weer. “Zuster” wordt ook wel gebruikt voor de echtgenote of geliefde (Hl 4:9-10). Als hij de wijsheid als zijn zuster omhelst, zal de vreemde vrouw geen kans krijgen hem te omhelzen (vers 13). De mens moet een voorwerp hebben waarover hij verrukt is. Als dat niet de wijsheid is, zal de leegte met verkeerde begeerten worden gevuld. Liefde voor Gods Woord zal de macht van het kwaad verdrijven.

Deze instructies worden allemaal gegeven met het oog op de vreemde vrouw (vers 5). Hij zal alleen uit de strik van de verleiding blijven als hij naar dit onderwijs van zijn vader luistert. Wie de woorden en geboden van de vader bewaart, dat wil zeggen wie het Woord van God bewaart, wordt daardoor zelf bewaard. Kort gezegd: Wie bewaart, wordt bewaard.

Sp 7:6-9 | Het slachtoffer

6 Want door het venster van mijn huis,

door mijn traliewerk, zag ik neer.

7 Ik zag bij de onverstandigen,

ik merkte onder de jongeren een jongen zonder verstand op

8 die de straat overstak bij haar hoek

en voortschreed in de richting van haar huis,

9 in de schemering, in de avond van de dag,

te middernacht en [in] het donker.

In de verzen 6-23 geeft de vader een van de levendigste beschrijvingen van de verleiding tot zonde die we in de Schrift hebben. Hij geeft een ooggetuigenverslag, niet als een gluurder, maar als een leraar. Zijn verslag stelt de zonde niet als aantrekkelijk voor, maar bevat een ernstige waarschuwing om de zonde te ontwijken en te ontvluchten.

We vinden er de elementen in waarvoor hij eerder heeft gewaarschuwd:
1. verkeerd gezelschap (Sp 1:10-19),
2. doelloos rondhangen (Sp 6:6-10),
3. plaatsen waar de verleiding loert (Sp 5:8) en
4. vooral het niet luisteren naar de woorden en geboden van de ouders (Sp 4:1,10; 5:1,7; 6:20-22).

Het scenario van de ramp is als zo vaak een combinatie van het verkeerde gezelschap op de verkeerde plaats op de verkeerde tijd. Deze combinatie geldt alleen voor hen die zich niet laten waarschuwen door de Wijsheid.

In het ooggetuigenverslag vinden we
1. het slachtoffer in de verzen 5-9,
2. de verleidster in de verzen 10-12,
3. de verleiding in de verzen 13-20 en
4. de capitulatie van het slachtoffer in de verzen 21-23.

De vader begint zijn verhaal met te zeggen dat hij thuis was en door het getraliede venster naar buiten keek (vers 6). Vervolgens gaat hij beschrijven wat hij zag toen hij naar beneden keek. Hij zag een groep “onverstandigen”, een groep argeloze, onervaren jongeren, die langs de weg slenterde (vers 7). Onder die jongeren viel zijn aandacht op “een jongen zonder verstand”, letterlijk ‘een jongen zonder hart’ of ‘een jongen die het ontbreekt aan gezond verstand’, een leeghoofd, een domkop.

Al slenterend stak deze jongen doelbewust de straat “bij haar hoek” over en ging langzaam “in de richting van haar huis” (vers 8). Het is een actie die plaatsvindt onder dekking van de duisternis (vers 9). Er worden maar liefst vier verschillende woorden gebruikt om de duisternis te beschrijven. Het is in de schemering op de avond van de dag, na zonsondergang, waardoor het in het oosten heel snel middernacht lijkt, gezien de direct invallende donkerheid.

Zowel zijn doelloosheid als de donkerheid ontneemt hem het geestelijke inzicht om het gevaar te zien waaraan hij zich blootstelt. Daarom is hij niet in staat om te doen wat Jozef deed en dat is de hoererij ontvluchten (Gn 39:7,10-12; 1Ko 6:18). Het is niet mogelijk, voor wie dan ook, om in een dergelijke situatie stand te houden. De enige optie is vluchten.

Sp 7:10-12 | De verleidster

10 En zie, een vrouw kwam hem tegemoet,

uitgedost als een hoer en arglistig van hart.

11 Zij was onrustig en opstandig,

haar voeten bleven niet thuis.

12 Nu eens op straat, dan weer op de pleinen,

zij loerde bij alle hoeken.

In vers 10 verschijnt de verleidster op het toneel. Ze komt uit haar huis en loopt de jongen tegemoet. Er kan geen onzekerheid bestaan over wat zij wil. Ze laat dit zien in haar kleding. Ze is “uitgedost als een hoer” (vgl. Gn 38:14-15). De jongeman weet wie hij voor zich heeft. Zij is een geslepen, sluwe vrouw. Ze is “arglistig van hart”, wat haar diepgaande onoprechtheid aangeeft, vastbesloten om de jongen te verleiden. Wat ze voorgeeft voor de jongen te voelen, ontbreekt totaal.

Deze vrouw is “onrustig” (vers 11). Ze is vol onrust, luidruchtig en opgewonden. Ze is ook “opstandig” wat betreft Gods bedoeling met het huwelijk. Het huwelijk is voor haar een drukkend en knellend juk dat ze afwerpt. Thuis kan ze het niet uithouden. Haar onreine begeerten jagen haar op, de straat op. Rusteloos zwerft ze buitenshuis (vers 12). Ze ligt als een vijand op de loer, in een hinderlaag, om een argeloze jongen die haar weg kruist te verleiden tot de zonde van overspel.

Sp 7:13-20 | De verleiding

13 Zij greep hem vast en kuste hem.

Zij trok een stalen gezicht en zei tegen hem:

14 Ik moet dankoffers brengen,

ik ben vandaag mijn geloften nagekomen.

15 Daarom ben ik naar buiten gegaan, jou tegemoet

om je ijverig te zoeken en – [daar] vond ik je!

16 Ik heb mijn rustbank opgemaakt met dekens,

kleurige spreien van Egyptisch linnen.

17 Mijn slaapplaats heb ik besprenkeld

met mirre, aloë en kaneel.

18 Kom, laten we dronken worden van liefde, tot de morgen toe,

laten we samen genieten van grote liefde.

19 Want mijn man is niet thuis,

hij is voor een verre reis vertrokken.

20 Hij heeft de geldbuidel in zijn hand meegenomen,

op de dag van de volle maan zal hij thuiskomen.

De etappes in de verleiding zijn door haar zorgvuldig voorbereid. Ze weet precies wat ze wanneer moet doen en wat ze wanneer moet zeggen. Wanneer de jongen vlak bij haar is, overrompelt ze hem (vers 13). Ze grijpt hem vast en kust hem. Ze heeft hem in haar macht. Zonder een spier te vertrekken begint ze hem verder in te palmen, zodat ook het laatste restje innerlijke weerstand bij de jongen afgebroken wordt.

Het eerste wat ze zegt, heeft te maken met de dienst aan God (vers 14). Hieruit kunnen we opmaken dat we met een vrouw uit het volk van God te doen hebben. Deze verdorven vrouw schrikt er niet voor terug een godsdienstig sausje over haar verwerpelijke voornemen te gieten en zo de indruk te wekken dat God aan haar kant staat. Ze had God beloofd, zo zegt ze, dat ze Hem dank- of vredeoffers zou brengen. Die had ze Hem gebracht, beweert ze. Het dank- of vredeoffer is een maaltijdoffer (Lv 7:11-21). De gedachte is dat ze het vlees van het dank- of vredeoffer bij zich heeft dat de offeraar mag eten. Nu zoekt ze iemand om dat samen met haar te eten. Dat moet wel snel gebeuren, vandaag nog, want anders bederft het.

Laat deze jongen nu toch op haar weg komen. Hij is precies de jongen voor wie ze naar buiten is gekomen om hem tegemoet te gaan (vers 15). Wat heeft ze haar best ervoor gedaan om hem te zoeken. En kijk eens, nu heeft ze hem gevonden. Als dat geen leiding van God is … Ze doet alsof ze alleen aan hem heeft gedacht, dat hij en hij alleen haar enige liefde is. Zo geeft ze hem het gevoel dat hij heel speciaal voor haar is.

Maar wat een wereld vol leugen en bedrog vertegenwoordigt zij. Zo gaat een overspelige altijd te werk, met leugen en bedrog. Er is voor haar niets speciaals aan haar prooi. In een overspelige verhouding ben je niet geliefd, ben je niet speciaal. Integendeel, je wordt bedrogen, gebruikt, verkracht. Het pad van de dood is niet aangenaam, maar veroorzaakt eindeloze kwelling.

De handeling van overspel is volkomen onpersoonlijk. Iemand die met een hoer gemeenschap heeft, is één lichaam met haar en niet één vlees. In het huwelijk zijn man en vrouw één vlees, dat is een totale eenheid van geest, ziel en lichaam. Bij hoererij gaat het alleen om het lichaam. Het lichaam is speelgoed, je bent zelf niets, niets meer dan een onpersoonlijk speeltje.

Van de eetkamer, waarheen ze hem uitnodigt om daar samen te eten, verplaatst ze ineens de aandacht naar haar slaapkamer. Ze beschrijft het beddengoed en de geur die zij heeft aangebracht (verzen 16-17). Zo visualiseert ze haar zondig bedrijf en prikkelt ze zijn begeerte. Daar en in die atmosfeer moet de liefde worden ‘bedreven’. Dit is nog eens extase, daar is niets mee te vergelijken. Ze heeft alles zorgvuldig en ‘met smaak’ voorbereid.

Dan komt onomwonden de uitnodiging om bij haar te komen (vers 18). Ze biedt hem een hele nacht lichamelijk plezier aan. Kom bij mij en laten we dronken worden van liefde, de hele nacht door. Dit is het grote genieten, dit is pas liefde! Dit is puur genot, de echte, complete en diepe verzadiging van liefde.

Over haar man hoeft de jongen zich niet druk te maken (vers 19). Letterlijk staat er niet ‘mijn’ man, maar ‘de’ man. Door zich zo over hem uit te laten toont ze dat ze hem heeft opgegeven als haar man. Ook zou het spreken over ‘mijn man’ de jongeling er alsnog van kunnen weerhouden met haar mee te gaan. Ze verzekert hem dat hij niet bang hoeft te zijn dat ‘de man’ plotseling zal thuiskomen. Hij is niet thuis en zal voorlopig ook niet thuiskomen, want “hij is voor een verre reis vertrokken”.

Ze onderstreept die leugen door te zeggen dat hij veel geld heeft meegenomen voor zijn levensonderhoud (vers 20). Dat hij pas op de dag van de volle maan zal thuiskomen, is een extra argument ter geruststelling. Als het volle maan is, kan het niet aardedonker zijn. Nu is het geen volle maan, maar aardedonker en kunnen zij gewoon hun gang gaan (vers 9).

Haar hele verhaal komt erop neer dat God tevreden is gesteld, dat de man buiten beeld is en dat haar volgen het enige is wat de jongen hoeft te doen. Al de leugens die zij gebruikt, zijn keer op keer en door de eeuwen heen herhaald:
1. Overspel is een ‘geheiligde’ actie.
2. De verleidster doet alsof de ander heel veel voor haar betekent, ze doet alsof ze alleen van hem houdt.
3. Wat er te genieten valt, is het toppunt van liefde en daarvoor is de ander gemaakt.
4. Degene die verleid wordt, hoeft niet bang te zijn, want het wordt geheimgehouden.

De meeste van deze leugens worden gebruikt in elke overspelige verhouding. Ze duiken op in een breed scala van seksuele zonden, ook in ‘privézonden’, zoals zelfbevrediging en het kijken naar pornografie. Maar het is duidelijk dat wie overspel pleegt, een leugenaar is, iemand die absoluut niet te vertrouwen is. Wie de intiemste band van vertrouwen breekt, de belofte van trouw, is in geen enkele andere relatie te vertrouwen. Hoe zou iemand trouw zijn aan welke belofte dan ook als hij niet trouw is aan de belofte van trouw aan zijn vrouw?

Sp 7:21-23 | De capitulatie van het slachtoffer

21 Zij haalde hem over door haar grote overredingskracht,

zij verleidde hem door het gevlei van haar lippen.

22 Meteen ging hij achter haar aan,

zoals een rund ter slachting gaat

en zoals een dwaas [in] een enkelboei als straf,

23 totdat een pijl zijn lever splijt,

zoals een vogel zich haast naar een strik,

en niet weet dat het tegen zijn leven gericht is.

De wijsheid en de oprechtheid van een Jozef zijn nodig om zich tegen een dergelijke redenering en vleierij te kunnen verzetten. “Haar grote overredingskracht” (vers 21) heeft alle kracht om ‘nee’ te zeggen uit hem verdreven. “Het gevlei van haar lippen” is bij hem binnengekomen en heeft alle weerstand bij hem weggesmolten. Ze heeft de jongeman overgehaald om haar te volgen.

De nederlaag is plotseling en onherroepelijk een feit (vers 22). Hij gaat meteen met haar mee. We zien hem achter haar aansjokken als een rund, echter niet als een rund dat naar een grazige weide gaat, maar “zoals een rund ter slachting gaat”. Hij gaat niet het plezier tegemoet, maar zijn dood. Een reclamecampagne tegen onverantwoord gebruik van vuurwerk heeft de slagzin: Je bent een rund als je met vuurwerk stunt. Een variant in verband met wat Salomo hier zegt, is: Je bent een rund als je met porno stunt.

Hij is “een dwaas” die met “een enkelboei als straf” naar de gevangenis wordt gebracht (vgl. Pr 7:26; Ri 16:16-19). Stompzinnige dieren zien geen verband tussen een valstrik en de dood. Evenzo zien stompzinnige mensen geen verband tussen hun zonde en de dood. Hij moet de prijs voor de zonde betalen, de dood: “Want het loon van de zonde is [de] dood” (Rm 6:23). Deze zonde kost hem zijn leven.

De uitdrukking “totdat een pijl zijn lever splijt”, verwijst mogelijk naar het knagen van een schuldig geweten, het besef dat hij geestelijke en lichamelijke verwoesting zal oogsten (vers 23). Hij is als een vogel die alleen maar oog heeft voor het aas, maar daarbij de strik niet ziet. Hij vliegt op het aas af omdat het zo aantrekkelijk is en omdat hij het nodig heeft om verder te kunnen leven. Maar hij beseft niet dat het tegenovergestelde het geval is. Het aas is tegen zijn leven gericht. Door erop af te vliegen, vliegt hij zijn dood tegemoet. De geur van het bed van de hoer verandert in een doodsgeur en de korte nacht van genot verandert in een eeuwige nacht van kwelling.

Sp 7:24-27 | Laat je hart niet afwijken naar haar wegen

24 Nu dan, kinderen, luister naar mij

en sla acht op de woorden van mijn mond.

25 Laat je hart niet afwijken naar haar wegen,

laat het niet afdwalen op haar paden.

26 Zij heeft immers vele dodelijk gewonden doen neervallen,

geweldig [veel] zijn allen die zij heeft gedood.

27 Haar huis is een weg naar het graf,

die afdaalt naar de binnenkamers van de dood.

In de verzen 24-27 hebben we de straat de rug toegekeerd en zijn we terug in de kamer van de onderwijzende vader. Daar schildert hij nog een keer in felle kleuren voor zijn kinderen wat de gevolgen van overspel zijn. Hij heeft het voorgaande verhaal niet verteld om zijn kinderen te vermaken, maar om hen te waarschuwen. Nu de les getrokken wordt, moeten ze goed bij de les blijven.

Met de woorden “nu dan” sluit hij aan op wat hij heeft laten zien als het resultaat van de zonde (vers 24). Hij roept zijn “kinderen” op naar hem te luisteren en acht te slaan op zijn woorden. Ze moeten zich in hun hart voornemen om niet naar de wegen van de hoer af te wijken en het hart niet te laten afdwalen naar haar paden (vers 25). Onder “haar wegen” en “haar paden” kunnen we bijvoorbeeld het koesteren van onreine gedachten, verderfelijke fantasieën, vuile conversatie, smerige lectuur en dwaas gezelschap verstaan. We moeten een eerste stap op die wegen en paden schuwen als de dood. Als we vertrouwd raken met de zonde, verzwakt de afschuw ervan. Van lieverlee zal er zelfs genegenheid voor de zonde ontstaan.

Omgang met een hoer leidt naar de dood (vers 26). Velen die op haar weg zijn gekomen, zijn in de dood terechtgekomen, onder wie vooraanstaande of “geweldige” mensen.

De weg naar het huis van de vreemde vrouw “is een weg naar het graf”. Het is de weg naar beneden, “naar de binnenkamers van de dood” (vers 27). Het einde van een overspelige relatie is niet ultiem plezier, maar verwoesting. Het geeft niet het speciale gevoel dat ware intimiteit wel geeft. De kinderen moeten zich niet vergissen: het pad van schijnbaar plezier is het pad van de dood. Het huis van de hoer staat in de ware zin van het woord op een doodlopende weg.

Spreuken 8

Sp 8:1-5 | Waar en tot wie de Wijsheid roept

1 Roept Wijsheid niet

en laat Inzicht Haar stem [niet] klinken?

2 Op de top van hoogten, langs de weg,

[op] een kruispunt van paden, staat Zij.

3 Terzijde van de poorten, voor aan de stad,

[bij] de ingang van de deuren, roept Zij luid:

4 Tot u, mannen, roep Ik

en Mijn stem [klinkt] tot de mensenkinderen.

5 Onverstandigen, begrijp [met] schranderheid

en dwazen, begrijp [met] verstand.

Nadat de verleidende en misleidende vreemde vrouw aan het woord is geweest (Sp 7:6-23), verheft nu de “Wijsheid” Haar stem (vers 1; vgl. Sp 1:20-22). De Wijsheid wordt hier weer als een Goddelijk Persoon voorgesteld. De Wijsheid is Christus. Hetzelfde geldt voor “Inzicht”. Ook dat is een personificatie van Christus. De verzen 1-21 wijzen op de Heer Jezus. Hij heeft in Zijn leven als de Wijsheid tot de mensen geroepen en als het Inzicht Zijn stem tot hen laten klinken. Nu Hij in de hemel is, doet Hij dat door Zijn dienaren.

De vragende vorm waarin vers 1 staat, benadrukt het feit dat niemand een geldig excuus heeft om de oproep van de Wijsheid of het Inzicht te negeren. Het antwoord op de vraag kan niet anders dan bevestigend zijn. Niemand kan zich aan Haar roepstem onttrekken, want die dringt tot iedereen door. Ze spreekt niet geheimzinnig, in het donker, zoals de overspelige vrouw in Spreuken 7, maar “roept” luid en “laat … Haar stem klinken”. ‘Roepen’ en ‘de stem laten klinken’ hebben beide de betekenis van de stem verheffen. We zien in dit vers weer het Hebreeuwse parallellisme, waarbij de tweede regel de eerste regel met andere woorden bevestigt.

De plaatsen waar Ze staat, zijn met zorg uitgekozen. Het zijn plaatsen waar Ze door iedereen gezien kan worden, “op de top van hoogten”, en waar veel mensen uit allerlei richtingen aanwezig zijn, “langs de weg” en “[op] een kruispunt van paden” (vers 2). Ze laat Haar stem ook horen “terzijde van de poorten, voor aan de stad” (vers 3). Dat zijn de plaatsen waar handel wordt gedreven en recht wordt gesproken, waar gewoonlijk daarom ook veel mensen zijn. Iedereen die de stad ingaat of uitgaat, hoort Haar. Ze staat ook “[bij] de ingangen van de deuren”, waarbij we kunnen denken aan de tempeldeuren of de deuren van de huizen. Ze is overal waar mensen zijn.

Ze roept tot de “mannen” en Haar stem klinkt “tot de mensenkinderen” (vers 4). Iedereen wordt aangesproken. De Wijsheid richt Zich niet slechts tot een uitverkoren groepje intellectuelen of godsdienstig ingewijden alsof Zij alleen ‘op niveau’ zou willen praten. Nee, Ze is voor iedereen beschikbaar en sluit niemand buiten. Het is ermee als met de zendingsopdracht om wereldwijd het evangelie te verkondigen en daarmee zonder uitzondering ieder mens te bereiken (vgl. Mk 16:15{67}).

Alle mensen weten wel wat goed en kwaad is. Ze doen echter niet het goede, maar het kwade. Dat houdt de Wijsheid alle mensen voor. Niemand die zich voor de rechterstoel van Christus moet verantwoorden, zal kunnen zeggen: ‘Ik wist het niet.’

De Wijsheid richt Zich te midden van alle mensen met een speciaal woord tot “onverstandigen … en dwazen” (vers 5). Zij hebben Haar het meest nodig en zijn het meest geneigd Haar te negeren. In Haar genade zegt Ze tot de onverstandigen, de dommeriken, dat zij toch “[met] schranderheid” zullen begrijpen waar het in het leven om gaat. Ze wil dat zij zich bekeren van hun domheid en Haar in hun leven toelaten. Dan zullen ze leven en niet omkomen.

Hetzelfde geldt voor de dwazen. De dwazen zijn al veel verder van de Wijsheid verwijderd dan de onverstandigen. Toch betrekt de Wijsheid ook hen in Haar oproep. Het is nog niet te laat om “[met] verstand” te gaan begrijpen, dat wil zeggen om hun dwaasheid in te zien en bij zinnen te komen. Als ze tot zichzelf komen, zullen ze inzien en er inzicht in krijgen dat ze het oordeel tegemoet lopen en zich bekeren.

Sp 8:6-9 | Wat de Wijsheid roept

6 Luister, want Ik zal vorstelijke dingen spreken,

het openen van Mijn lippen [brengt] wat billijk is.

7 Ja, Mijn gehemelte zal waarheid tot uiting brengen:

goddeloosheid is voor Mijn lippen een gruwel.

8 Alle woorden uit Mijn mond zijn in gerechtigheid [gesproken],

er is niets verdraaids of slinks in.

9 Ze zijn oprecht voor ieder die begrijpt,

juist voor hen die kennis willen vinden.

De Wijsheid roept alle mensen op om naar Haar te luisteren (vers 6). Zij is er voor iedereen. Er is geen bijzondere intelligentie nodig om te begrijpen wat Zij zegt, maar een gewillig hart. De inhoud van haar woorden is van de grootste zuiverheid en bijzonder waardevol. Wat Zij zegt, zijn “vorstelijke dingen”. Het zijn verheven dingen, dingen van uitstekende kwaliteit en van een edel, hoogstaand karakter. Als Ze Haar lippen opent, laat Ze horen “wat billijk is”, dat wil zeggen wat oprecht en terecht is.

Voorafgegaan door een bekrachtigend “ja” zegt Ze: “Mijn gehemelte zal waarheid tot uiting brengen” (vers 7). Ze spreekt de waarheid, dat wil zeggen Gods waarheid, over alle dingen. Als de hoer de jongeling voorhoudt hoe haar slaapkamer er uitziet en hoe het er ruikt (Sp 7:16-17), liegt ze hem niets voor, maar spreekt ze daarover de waarheid. Het is echter niet Gods waarheid. In het licht van Gods waarheid kunnen mensen weten hoe de dingen zijn, of ze goed of slecht zijn, en hoe ze verband met elkaar houden.

Tegenover de waarheid die de Wijsheid spreekt, staat dan ook niet de onwaarheid of de leugen, maar de “goddeloosheid”. “Goddeloosheid” betekent dat er zonder God wordt geleefd, dat er met Hem geen rekening wordt gehouden. Voor de lippen van de Wijsheid is het spreken van goddeloosheid daarom ook “een gruwel”.

Het is van het grootste belang om naar de waarheid uit de mond van de Wijsheid te luisteren. “Alle woorden” die Zij spreekt, “zijn in gerechtigheid [gesproken]” (vers 8). Je kunt elk van Haar woorden absoluut vertrouwen. Het zijn woorden die aan ieder mens en elke zaak recht doen en mensen op de rechte weg leiden. In Haar woorden is niets van het tegenovergestelde aanwezig. Er is absoluut “niets verdraaids of slinks in”, niets wat tegen de waarheid van de Schrift ingaat of in strijd is met de gezonde leer.

Wie de juiste gezindheid heeft, begrijpt dat Haar woorden “oprecht” zijn (vers 9). Wie al op het pad van de wijsheid wandelt, is nog beter in staat Haar te begrijpen. Oprechtheid is nodig om de wijsheid te begrijpen, en niet intelligentie, geleerdheid of slimheid. De juistheid van Haar woorden wordt begrepen door allen die ernaar verlangen om kennis te vinden.

Sp 8:10-21 | De waarde van de wijsheid

10 Neem Mijn vermaning aan en niet zilver,

want kennis is verkieslijker dan bewerkt goud.

11 Want wijsheid is beter dan robijnen,

en al uw wensen zijn er niet mee te vergelijken.

12 Ik, Wijsheid, Ik woon [bij] schranderheid

en vind kennis door [alle] bedachtzaamheid.

13 De vreze des HEEREN is het kwade te haten;

hoogmoed, trots en de verkeerde weg

en een mond [vol] verderfelijke dingen haat Ik.

14 Bij Mij is raad en wijsheid.

Ik ben Inzicht, bij Mij is kracht.

15 Door Mij regeren koningen,

verordenen vorsten gerechtigheid.

16 Door Mij heersen vorsten,

en edelen, alle rechters op aarde.

17 Ik heb lief wie Mij liefhebben,

en wie Mij ernstig zoeken, zullen Mij vinden.

18 Rijkdom en eer is [er] bij Mij,

duurzaam bezit en gerechtigheid.

19 Mijn vrucht is beter dan bewerkt goud en dan zuiver goud,

Mijn opbrengst [beter] dan het beste zilver.

20 Ik loop op het pad van de gerechtigheid,

midden op de paden van het recht,

21 om wie Mij liefhebben, in erfelijk bezit te laten nemen wat er is,

en Ik zal hun schatkamers vullen.

Als iemand de vermaning (of het onderwijs) van de Wijsheid aanneemt, wordt hij daardoor rijker dan hij ooit van zilver kan worden (vers 10; vgl. Ps 119:72{68}). Het aannemen van vermaning leidt tot “kennis”. Het bezit van kennis is te verkiezen boven “bewerkt goud”. “Wijsheid” gaat de waarde van “robijnen” ver te boven (vers 11). Wat iemand ook maar aan aardse rijkdom zou kunnen wensen, het is niet te vergelijken met de Wijsheid en wat Zij oplevert. Door de waarde die Wijsheid voor het leven heeft, is Zij meer te wensen dan iets anders.

Haar woonplaats, waar de Wijsheid thuis is, is bij “schranderheid” (vers 12). Dit houdt in dat Zij scherpzinnig is, dat Ze een scherp en helder inzicht bezit zowel in mensen als in dingen en gebeurtenissen. De juiste kennis om te handelen vindt Ze door “bedachtzaamheid” of nadenkendheid. Bedachtzaamheid is de bekwaamheid om goede plannen te maken en doordachte beslissingen te nemen. Ze laat Zich niet verleiden tot een overhaast en daardoor verkeerd handelen. Ze heeft de kennis om te weten wat Ze moet doen omdat Ze bedachtzaam is.

We zien deze eigenschappen – schranderheid en bedachtzaamheid – op volmaakte wijze bij de Heer Jezus. Hij wist altijd wat Hij op welke tijd moest doen. Zo betaalde Hij, om nodeloze aanstoot te voorkomen, de tempelbelasting, hoewel Hij daarvan als Koning vrij was en Hij ook Zijn discipelen als Zijn onderdanen daarvan vrij verklaarde (Mt 17:27). Wat de mens betreft, wist Hij wat er in hem was en liet Hij Zich niet bedriegen door uiterlijke schijn (Jh 2:23-24). We zien hier enkele van de vele schatten van wijsheid en kennis die in Hem verborgen zijn (Ko 2:3).

Schranderheid en bedachtzaamheid (vers 12) functioneren alleen als ze bestuurd worden door “de vreze des HEEREN” (vers 13). Tegelijk is het zo, dat de vreze des HEEREN voert tot het haten van “het kwade”. Het kwade is te zien in de verleiding van de overspelige vrouw in het vorige hoofdstuk. Meer algemeen heeft het betrekking op het haten van hoogmoed, trots, een verkeerde weg en verkeerde woorden.

“Hoogmoed” en “trots” zitten in de mens, in het zondige vlees. Als we deze zonden hun gang laten gaan en ze niet oordelen als ze zich willen laten gelden, brengen ze ons op “de verkeerde weg”. Op die verkeerde weg zijn mensen met “een mond [vol] verderfelijke dingen”, dingen die God haat. Wereldse mensen kijken heel anders aan tegen de dingen die wij moeten haten. Zij spreken over ‘een andere manier van leven’, over het maken van ‘een andere keus’, en dwingen ons om hun manier van leven te tolereren en die zeker niet als kwaad en zondig te betitelen.

Wijsheid komt tot uiting in raad en wijsheid, inzicht en kracht (vers 14). Ze zijn bij de Wijsheid aanwezig. Inzicht is niet alleen als een eigenschap in Haar aanwezig, maar Zij is Inzicht, het is Haar Wezen. Wat bij Haar aanwezig is, is wat Haar kenmerkt. Bij Haar is “raad en wijsheid”. Bij Haar is ook “kracht” om alles te doen wat Zij naar Haar raad en wijsheid nodig acht. We zien hier weer dat de Wijsheid Christus is. Een van Zijn Namen is “Raadsman” (Js 9:5). De Geest Die Hem leidt, is “de Geest van wijsheid en inzicht, de Geest van raad en sterkte, de Geest van de kennis en de vreze des HEEREN” (Js 11:2).

De Wijsheid is ook de bron van alle aardse macht en gezag. Door Haar regeren de koningen (vers 15), niet omdat Zij het toelaat, maar omdat Zij het bepaalt (Rm 13:1-6). Zij stelt koningen aan (Dn 2:21). Een koning heeft meestal het besef dat hij goed of slecht kan regeren. Regeren kan alleen goed gebeuren door de Wijsheid. Wie niet naar de Wijsheid vraagt, zal slecht regeren, zoals we zien bij de koningen van Israël en sommige koningen van Juda.

De Wijsheid laat vorsten – mogelijk provinciebestuurders, lagere overheden – gerechtigheid verordenen. Deze vorsten schrijven zaken voor en leggen die schriftelijk vast; het zijn zaken die de gerechtigheid, het recht van God, dienen. Zonder de Wijsheid kunnen zij niets voorschrijven wat in overeenstemming met het recht van God is; door de Wijsheid kan dat wel.

Evenals de koningen heersen ook de vorsten door de Wijsheid (vers 16). Dit geldt ook voor de “edelen”, de voorname mannen, als zij op een weldadige manier leiding geven. Ook allen die overal op aarde hun functie als rechter uitoefenen, kunnen dat alleen op de juiste wijze, dat wil zeggen rechtvaardig in overeenstemming met het recht van God, doen door de Wijsheid. Uit zichzelf kunnen zij dit niet. Hoe wijs en rechtvaardig moet de Wijsheid zijn als de machtigste mensen op aarde niet zonder Haar op een rechtvaardige en weldadige wijze kunnen besturen.

Iemand zal alleen waardering voor de Wijsheid hebben als hij liefde voor Haar heeft (vers 17). Dan is er verbinding met Haar. Het gaat om de gesteldheid van het hart tegenover de Wijsheid. Waar liefde voor de Wijsheid is, wordt die liefde door Haar beantwoord met wederliefde. Liefde voor de Wijsheid blijkt uit het “ernstig zoeken” of ijverig zoeken naar Haar. Dit heeft Salomo gedaan (1Kn 3:9). De belofte voor wie dat doet, is dat hij Haar vindt, Haar aantreft, Haar in bezit krijgt (Jk 1:5{69}).

De Wijsheid stelt een rijke beloning in het vooruitzicht voor wie Haar zoeken, want Ze wijst erop dat “rijkdom en eer” bij Haar is (vers 18). Zo maakt Ze het wel heel aantrekkelijk om ernstig naar Haar op zoek te gaan. Ze voegt er nog aan toe dat ook “duurzaam bezit en gerechtigheid” bij Haar is. Het mag duidelijk zijn dat het hier niet om aards bezit gaat, want dat kan iemand zomaar ontvallen (Sp 23:5). Het gaat om schatten in de hemel die niemand kan wegnemen (Mt 6:19-20{70}).

Duurzaam bezit kan per definitie alleen eeuwig bezit en niet het tijdelijke bezit zijn en wordt daarom uiteindelijk in het leven na dit leven genoten en niet in het leven hier-en-nu. Ook gerechtigheid is iets wat zich niet in termen van goud of zilver laat vertalen. Goud kun je krijgen of erven, wijsheid niet. Wijsheid kan alleen gevonden worden door wie ernaar zoeken. Ook gerechtigheid is een kwaliteit die niet met de aarde, maar met God in verbinding staat. Het is een kenmerk van God in Zijn handelen met mensen. In de manier waarop Hij met mensen omgaat, is Hij altijd in overeenstemming met Zijn eigen rechtvaardige Wezen.

Wie de Wijsheid hebben gevonden, zullen Haar “vrucht” genieten (vers 19). Haar vrucht is wat Zij voortbrengt, alles wat uit Haar voortkomt. We kunnen daarbij denken aan alle zegeningen die door genade ons zijn gegeven, zoals verlossing, verzoening, vergeving, rechtvaardiging, het zoonschap, het eeuwige leven. We kunnen ook denken aan de vrucht van de Geest (Gl 5:22), die Hij geeft aan ieder die met de Wijsheid in verbinding is. Die vrucht behoort Haar toe, maar Zij geeft die aan allen die Haar vinden. Die vrucht “is beter dan bewerkt goud en dan zuiver goud”. Het is duidelijk dat het niet om aardse voorspoed gaat, maar om geestelijke vrucht.

Dat geldt ook voor Haar “opbrengst”. Opbrengst is een begrip van de markt, van de handel, een begrip dat hier geestelijk moet worden toegepast. Wat de Wijsheid oplevert aan vrucht en opbrengst, betreft geen materiële rijkdom, want Haar vrucht en opbrengst zijn beter dan wat goud en zilver in hun zuiverste vorm opleveren (vgl. Jb 28:15{71}). Het product van de wijsheid, wat uit de wijsheid voortkomt, is beter dan wat je met goud en zilver kunt verkrijgen.

De Wijsheid loopt (vers 20). Het is de bedoeling dat wij Haar volgen zoals kinderen hun ouders doen, soldaten hun generaal, leerlingen hun leraar en schapen hun herder. Zij leidt Haar volgelingen “op het pad van de gerechtigheid”. Wie Haar volgen, wandelen op hetzelfde pad. Ze gaat hen voor “midden op de paden van het recht” en vermijdt daardoor een afwijking naar rechts of naar links. De volgeling van de Wijsheid is niet formeel en ook niet losbandig. Hij blijft van beide uitersten ver verwijderd. Hij volgt geen droog, doods systeem, en ook geen opgeklopte, vrijblijvende beginselen.

Het erfelijk bezit is het deel van allen die de Wijsheid liefhebben (vers 21). Het is geen verdienste, ook geen gift, maar een recht. Het is wel een geschonken recht, omdat het verbonden is aan de Heer Jezus Die dit recht heeft verworven. Het erfelijk bezit is Hijzelf. Van hen die Hem als hun erfelijk bezit hebben, vult Hij ook nog de “schatkamers” van hun hart (Lk 6:45). Wat Hij van Zichzelf in hun hart legt, is niet aan waardevermindering onderhevig.

Sp 8:22-31 | De Wijsheid is een eeuwige Persoon

22 De HEERE bezat Mij [aan] het begin van Zijn weg,

[al] vóór Zijn werken, van oudsher.

23 Van eeuwigheid af ben Ik gezalfd geweest,

vanaf het begin, vanaf de tijden voordat de aarde [er was].

24 Toen er [nog] geen diepe wateren waren, werd Ik geboren,

toen er [nog] geen bronnen waren, zwaar van water.

25 Voordat de bergen waren verzonken,

vóór de heuvels, werd Ik geboren.

26 Hij had de aarde en de velden nog niet gemaakt,

evenmin het begin van de stofjes van de wereld.

27 Toen Hij de hemel gereedmaakte, was Ik daar,

toen Hij een cirkel trok over het oppervlak van de watervloed,

28 toen Hij de wolken daarboven sterk maakte,

Hij de bronnen van de watervloed versterkte,

29 toen Hij voor de zee zijn plaats bepaalde,

zodat het water Zijn bevel niet zou overtreden,

toen Hij de fundamenten van de aarde verordende,

30 was Ik bij Hem, [Zijn] Lievelingskind,

Ik was dag aan dag [Zijn] bron van blijdschap,

te allen tijde spelend voor Zijn aangezicht,

31 al spelend in de wereld van Zijn aardrijk.

Mijn bron van blijdschap [vond Ik] bij de mensenkinderen.

In de vorige verzen hebben we de Wijsheid horen roepen. Haar roep is zonder uitzondering tot ieder mens gekomen. In de verzen 22-31 vertelt de Wijsheid Wie Zij is. We vinden in deze verzen een prachtige beschrijving van de Heer Jezus, want om Hem gaat het. Hij, de eeuwige Zoon, is de Wijsheid in Persoon. Als we de vraag zouden stellen hoelang God al wijs is, is het antwoord eenvoudig dat de Wijsheid net zolang heeft bestaan als God bestaat, dat betekent: eeuwig. Er is immers geen moment te bedenken waarop God niet wijs was om dat vervolgens op een zeker moment te worden. Hiermee wordt een afdoend antwoord gegeven op de vraag hoelang de Heer Jezus bestaat.

Dat blijkt uit het eerste wat de Wijsheid over Zichzelf zegt. Zij was bij God, de HEERE, nog voordat er iets van Gods werken zichtbaar was (vers 22). Vóór de grondlegging van de wereld was de Wijsheid als een onderscheiden Persoon bij God. De evangelist Johannes bevestigt dat. Hij schrijft: “In [het] begin was het Woord; en het Woord was bij God” (Jh 1:1). “Het Woord” is ook de Heer Jezus.

Het is opmerkelijk dat de Wijsheid begint met te spreken over de HEERE, de God van het verbond met Zijn volk. Met Hem is Zij ten nauwste verbonden. Hoe nauw, dat zegt Zij vervolgens. De HEERE bezat Haar “[aan] het begin van Zijn weg”. Een verkeerde en misleidende vertaling zegt dat de HEERE Haar ‘schiep’ in plaats van ‘bezat’. Maar Christus, de Zoon, zegt als de Wijsheid dat de HEERE Hem bezat “[aan] het begin van Zijn weg, al vóór Zijn werken, van oudsher” (vgl. Mi 5:1{72}).

Toen God Zijn weg met de wereld begon, toen Hij Zijn werken tot stand bracht, deed Hij dat door de Zoon, Die “van oudsher”, dat is van eeuwigheid af, bij Hem was. Christus is het begin van de schepping van God, wat betekent dat Hij aan het begin van al Gods scheppingswerken staat, dat Hij is begonnen met de schepping en die ook heeft voltooid (Gn 1:1-31; 2:1; Jh 1:3; Ko 1:16-17; Hb 1:2). Uit Hem is de hele schepping voortgekomen. Hij was bij God als de Wijsheid van al Gods werken. Al Gods werken zijn door Zijn wijsheid tot stand gebracht. De Wijsheid Zelf is dus niet geschapen, maar is van eeuwigheid bij God.

De Wijsheid is van eeuwigheid af gezalfd (vers 23). Zalving heeft te maken met de bestemming tot een bepaald doel. In het Oude Testament werden koningen en priesters gezalfd om te zijn waartoe ze waren bestemd. Op dezelfde wijze is de Wijsheid, Christus, door God tevoren tot een bepaald werk bestemd. Iets dergelijks zien we met betrekking tot het verzoeningswerk van Christus, waarvoor Hij door God tevoren als het Lam was “voorgekend vóór de grondlegging van de wereld” (1Pt 1:20). Het werk waarover het hier gaat, is het werk van de schepping. De Wijsheid was er “vanaf het begin, vanaf de tijden voordat de aarde [er was]”.

Dat de Wijsheid “geboren” is – dat wordt twee keer gezegd: in vers 24 en in vers 25 –, wil zeggen dat Christus op een bepaald moment als Schepper is gaan handelen. Wat in God aanwezig is, wordt zichtbaar. Het is vergelijkbaar met wat er bij de geboorte van een kind gebeurt. Een kind dat geboren wordt, is al in de moederschoot aanwezig, maar wordt bij de geboorte zichtbaar. De Wijsheid bewijst Haar voorbestaan door te gaan handelen als er nog niets is, als er “[nog] geen diepe wateren” zijn en “[nog] geen bronnen …, zwaar van water” (vers 24). Hetzelfde geldt voor “de bergen” en “de heuvels” (vers 25) die ook hun ontstaan te danken hebben aan Hem Die er was (Ps 90:2{73}).

De nadruk in dit hele gedeelte ligt op het eeuwig (voor)bestaan van Christus. Het is van groot belang om daaraan vast te houden. Alles wat er is, is door Hem geschapen. Het heeft een begin, terwijl Hij dat Zelf niet heeft. Er is niet zoiets als ‘eeuwige materie’. Alleen de drie-enige God is eeuwig. De Zoon was er “toen de aarde en de velden nog niet gemaakt” waren (vers 26). Na de wateren en de hoogten van de beide vorige verzen lijkt het hier te gaan om de meer bewoonbare delen van de aarde. Met “de stofjes van de wereld” worden de bestanddelen bedoeld waaruit de aarde bestaat, waaronder ook de bodemschatten. Alles heeft een begin en dat begin is er door Hem.

Het Woord was in het begin, wat betekent dat Hij er was bij alles wat een begin heeft en dat Hij Zelf geen begin heeft. Hij is het begin van alles (Jh 1:1). God is de grote Architect, Die alles gebouwd heeft door de Wijsheid. Hij heeft alles door de Zoon geschapen (1Ko 8:6{74}). Alles is door het Woord geworden. Dit gedeelte uit Spreuken 8 wordt in de eerste verzen van Johannes 1 verklaard.

De Zoon is ook betrokken bij het gereedmaken van de hemel (vers 27). Hij was geen toeschouwer, maar de Uitvoerder (Hb 1:10{75}). Hij heeft de hemel zijn vorm, schittering en bekleding van zon, maan en sterren gegeven. De hemel is door Hem als een overkoepelende overspanning over de watervloed getrokken, zoals je met een passer een cirkel trekt (vgl. Js 40:22; Jb 26:9-10). In die overspanning heeft Hij de wolken sterk gemaakt, zodat ze het water kunnen vasthouden om op Zijn tijd en waar Hij wil dat water over de aarde uit te gieten (vers 28; Jb 26:8; 36:27-29; 37:11). Ook “de bronnen van de watervloed” zijn sterk en kunnen opspringen door de kracht die Hij hun verleent.

De plaats van de zee is niet door evolutie bepaald, maar is hem aangewezen door de Zoon (vers 29). Daarbij heeft Hij ook bevolen dat de zee zich aan de door Hem bepaalde grens houdt en die niet zal overtreden (Jr 5:22; Jb 38:10-11). Hij heeft de fundamenten van de aarde zodanig verordend, dat de aarde onwankelbaar staat (Ps 104:5).

Al de scheppingshandelingen die zojuist door de Wijsheid beschreven zijn, getuigen van de Goddelijke wijsheid die daaraan ten grondslag ligt. Dat bewijst het voorbestaan van de Wijsheid vóór de schepping. God heeft Zijn werk uitgedacht en dat met Wijsheid, dat is door Zijn Zoon, uitgevoerd.

In vers 30 gaat het niet meer over de schepping, maar over de verhouding tussen de HEERE, Jahweh, en de Wijsheid. De Wijsheid was eeuwig “bij Hem”. Zij wordt door God geliefd, want de Wijsheid is de Persoon van Christus. Hij is het Woord dat in het begin bij God was (Jh 1:1). In het Nieuwe Testament zien we diezelfde verhouding van liefde terug in de liefde tussen de Vader en de Zoon. De verhouding tussen de Vader en de Zoon is er een van eeuwige liefde (Jh 17:5,24b).

Terwijl er in de eeuwigheid geen tijd is, wordt het toch zo uitgedrukt, dat de Vader “dag aan dag” van Zijn Zoon genoot. Zo laat Hij ons delen in de gevoelens van Zijn hart voor Zijn Zoon. Het is tegelijk een voorbeeld voor ons om ons elke dag met de Zoon bezig te houden, Hem te zien en ons in Hem te verheugen. Er kan voor ons toch geen ander voorwerp van liefde en vreugde zijn dan Hij naar Wie het hart van God uitgaat?

Hij is vanaf alle eeuwigheid Gods “Lievelingskind” en Zijn “bron van blijdschap”. Deze uitdrukkingen geven aan hoezeer God Hem liefhad en hoezeer Hij Zich in Hem verheugde. Er is nooit een tijd geweest waarin dit anders was. God keek eeuwig met de grootste en diepste liefde en blijdschap naar Hem. De oorzaak daarvan is de volkomen eenheid in natuur, eigenschappen en verlangens die er tussen Hen is. Er was en is volkomen harmonie in gedachten en gevoelens. Alles wat God is, zag en ziet Hij in Zijn Zoon.

Dat veranderde niet toen de Zoon de Schepper werd, want Zijn scheppingswerk is de uitvoering van het voornemen van God. Toen Hij de hemel en de aarde schiep, was Hij als het ware met een spel bezig dat Hij met grote vreugde speelde. Het doet denken aan de voldoening die Hij had toen Hij na de schepping alles zag en toen constateerde dat het “zeer goed” was (Gn 1:31).

Door wat de Zoon heeft geschapen, ontstaat er een nieuw terrein waarin de Zoon Zelf Zijn vreugde vindt (vers 31). Hij Die altijd de vreugde van Gods hart was en voor Diens aangezicht speelde, speelde ook in de wereld van Gods aardrijk. Vervolgens lijkt het alsof Hij daarin iets ontdekt wat Hem met blijdschap vult en dat zijn “de mensenkinderen”. Hij noemt hen “Mijn bron van blijdschap”.

Hij heeft een vreugde in al Zijn scheppingswerken, maar in de mens vindt Hij een speciaal welgevallen. Zijn vreugde in de mens blijkt op de duidelijkste wijze uit het feit dat Hij Mens is geworden. De engelen hebben gejubeld toen Hij de wereld schiep (Jb 38:6-7). Maar als de Zoon Mens wordt, zien zij Gods welbehagen in mensen en prijzen zij zonder enige jaloersheid Hem daarvoor met de woorden: “Heerlijkheid zij God in [de] hoogste [hemelen], en vrede op aarde, in mensen van [Zijn] welbehagen” (Lk 2:14).

God heeft in mensen Zijn welbehagen. Daarom werd Christus Mens. God heeft geen welbehagen in zondige mensen. Hij heeft behagen in die ene Mens, Zijn Zoon Jezus Christus, Die kwam als de uiting van Gods welbehagen in alle mensen, want Hij kwam om mensen te redden van het eeuwig oordeel. Ieder mens die zijn zonden belijdt en gelooft in Christus en Zijn verlossingswerk op het kruis, gaat delen in Gods welbehagen. God heeft behagen in ieder mens die met Zijn Zoon verbonden is door geloof in Diens werk.

De wereldgeschiedenis is geen toeval, waarin spontaan een keer de Zoon van God binnenkwam. Aan het begin van alle wegen van God staat de Wijsheid, de personificatie van de Heer Jezus. Dit is de diepe bedoeling van de wereld en zijn geschiedenis. In Hebreeën 1 wordt dit in een notendop weergegeven (Hb 1:2-3). Christus is het middelpunt van Gods wegen.

Het kennen van Zijn Persoon geeft niet alleen antwoord op de vragen van ons hart, maar voert ons binnen in de wereld van de Vader en de Zoon. Daarvan krijgen we door het spreken van de Wijsheid vanuit die eeuwigheid hier een indruk. We zijn niet alleen toeschouwers in dit majestueuze en soevereine handelen van de Wijsheid, maar we in Zijn genade betrokken bij dit eeuwige plan van God. We zijn ingevoerd in het huis van de Wijsheid, zoals we in Spreuken 9 zien.

Het is deze Wijsheid Die elke handeling van God met deze aarde heeft begeleid, of het nu de schepping of de heilsgeschiedenis betreft. Alle dingen zijn door Hem en voor Hem. Deze heerlijkheid als Middelaar staat hier voor ons in de vreugde die God in Hem heeft. En Hij is niet een Middelaar van engelen, maar Zijn vreugde is met de mensenkinderen (Hb 2:16).

Sp 8:32-36 | De zegen van luisteren naar de Wijsheid

32 Nu dan, kinderen, luister naar Mij:

Welzalig zijn zij [die] Mijn wegen in acht nemen.

33 Luister naar vermaning en word wijs,

verwerp [die] niet.

34 Welzalig is de mens die naar Mij luistert,

door dag aan dag te waken aan Mijn poorten,

door Mijn deurposten te bewaken.

35 Want wie Mij vindt, vindt het leven

en verkrijgt de goedgunstigheid van de HEERE.

36 Wie echter tegen Mij zondigt, doet zijn ziel geweld aan.

Allen die Mij haten, hebben de dood lief.

Na de beschrijving van de Persoon van de Wijsheid en Haar werk moet de logische conclusie, ingeleid door “nu dan”, zijn dat de kinderen naar Haar luisteren (vers 32). Daartoe roept Zij de kinderen die Haar natuur hebben, die wijs zijn, op. Allen die Haar “wegen in acht nemen”, prijst Zij “welzalig”, want zij laten zien dat ze niet alleen hoorders, maar ook daders zijn.

Ze roept op naar vermaning te luisteren, want op die manier kan iemand wijs worden (vers 33). Als een extra aansporing klinkt nog de oproep om de vermaning niet te verwerpen. Niet luisteren betekent verwerpen. Wie dat doet, toont dat hij een dwaas is. Hij zal de eeuwige straf niet ontlopen.

Wie naar de Wijsheid luistert, is “welzalig” (vers 34). Wie luistert, zal er alles aan doen om geen woord te missen dat de Wijsheid uitspreekt. Hij waakt “dag aan dag” aan de “poorten” van de Wijsheid, om elk woord dat Zij spreekt op te vangen en op te slaan. We kunnen bij de “poorten” en de “deurposten” denken aan de ingang van de stad en de tempel van God (vgl. Lk 21:38{76}). Waken en bewaken wil zeggen dat we ergens met volle aandacht op gericht zijn. Het spreekt ervan dat er met grote concentratie wordt gewacht op wat de Wijsheid, het Woord van God, gaat zeggen.

Dit geduldige wachten op de Wijsheid, waakzaam en dicht bij Haar woning, wordt beloond met het vinden van het leven (vers 35). Wijsheid en leven zijn op het nauwst met elkaar verbonden. Het doel van de wijsheid is dat het ware leven, dat is leven in gemeenschap met God, wordt geleefd. “Goedgunstigheid” wil zeggen aangenomen zijn door God. Het is het besef van de welwillendheid van of erkenning door God.

Wat een dwaas is iemand die tegen de Wijsheid zondigt (vers 36). Zondigen betekent het doel missen, hier is dat het missen van de Wijsheid, dat is Christus. Christus is het middelpunt van al Gods plannen. We zien dat in de Schriften. Wie tegen Hem zondigt, Hem mist, mist alles wat voor God belangrijk is. Dat gemis is fataal. Wie dit gemis accepteert omdat hij de Wijsheid niet wil, doet zichzelf enorm veel kwaad aan. Het bewijst haat tegen de Wijsheid en liefde voor wat zijn dood zal zijn. Zondaars sterven omdat ze tegen Christus kiezen (vgl. Hs 13:9{77}).

Spreuken 9

Inleiding

Dit hoofdstuk is de conclusie en tevens samenvatting van Spreuken 1-8 dat de inleiding op dit boek vormt. Zowel vrouw Wijsheid als vrouw Dwaasheid doet een laatste oproep. De twee vrouwen illustreren het onderwijs van de voorgaande acht hoofdstukken.

Ze richten zich beiden tot de onverstandigen (verzen 4,16), bij wie het aan wijsheid ontbreekt. Het zijn de naïevelingen, de lichtgelovigen. Zij hebben wijsheid nodig om te leven, maar ze worden heel gemakkelijk beïnvloed door dwaasheid. De beide vrouwen dingen om hun gunst. Ze doen dat ieder op een eigen manier met een daarbij passend resultaat. Ingaan op de uitnodiging van vrouw Wijsheid betekent ingaan in het leven. Ingaan op de uitnodiging van vrouw Dwaasheid betekent ingaan in het dodenrijk. Vrouw Wijsheid biedt het leven aan, zonder iets over plezier te zeggen. Vrouw Dwaasheid biedt plezier aan, zonder iets over de dood te zeggen.

Vrouw Wijsheid wordt voorgesteld als de Bouwster en Bewoonster van een prachtig huis Die Haar dienstmeisjes erop uitstuurt om gasten uit te nodigen. Vrouw Dwaasheid wordt voorgesteld als een ontuchtige vrouw die op een stoel bij de deur van haar huis zit en de voorbijgangers lokt om bij haar te komen. Beide vrouwen hebben een feest met een maaltijd georganiseerd.

Sp 9:1-6 | De uitnodiging van de Wijsheid

1 De hoogste Wijsheid heeft Haar huis gebouwd,

Haar zeven pilaren uitgehakt.

2 Zij heeft Haar vee geslacht, Haar wijn gemengd,

ook heeft Zij Haar tafel gereedgemaakt.

3 Zij heeft Haar dienstmeisjes uitgezonden:

Zij roept op de toppen van de hoogten van de stad.

4 Wie is er onverstandig? Laat hij hierheen afwijken.

[Wie] zonder verstand is, tegen hem zegt Zij:

5 Kom, eet van Mijn brood

en drink van de wijn [die] Ik gemengd heb.

6 Verlaat de onverstandige dingen en leef,

en begeef u op de weg van het inzicht.

De Wijsheid, Die hier voor de laatste keer in deze inleidende hoofdstukken optreedt, wordt hier “de hoogste Wijsheid” genoemd (vers 1). Dat betekent dat in Haar een volheid van wijsheid is, alle wijsheden zijn in Haar. Opnieuw zien we hierin een duidelijk beeld van Christus “in Wie al de schatten van de wijsheid en kennis verborgen zijn” (Ko 2:3).

Van Haar wordt gezegd dat Zij “Haar huis gebouwd” heeft. Het gaat om iets nieuws, dat door Haar is gemaakt en dat beschikbaar is voor allen die op Haar uitnodiging ingaan. Het is Haar huis. Dat heeft Ze niet alleen voor Zichzelf gebouwd, maar daarin wil Ze anderen ontvangen en zich thuis laten voelen. Haar huis vormt een enorm contrast met het huis van de hoer. De hoer bouwt haar huis niet, maar breekt het af.

De Wijsheid heeft ook “Haar zeven pilaren uitgehakt” om daarop Haar huis te laten rusten. Het getal zeven spreekt van volkomenheid, zonder gebrek, en volmaaktheid, zonder gemis. Het gebouw is op een volmaakte grondslag gevestigd, waardoor het onwankelbaar vaststaat.

Jakobus noemt zeven kenmerken van “de wijsheid die van boven is” (Jk 3:17), die we kunnen toepassen op de zeven pilaren. Het zijn kenmerken die volmaakt in de Heer Jezus te zien zijn.

1. Het eerste kenmerk van de wijsheid is dat zij “rein” is. Jakobus benadrukt het belang daarvan door van de reinheid te zeggen dat zij “de eerste plaats” inneemt. De volgende kenmerken vloeien daaruit voort. Reinheid is een eerste vereiste omdat het gaat om Christus Die rein is.

2. De wijsheid is “vervolgens vreedzaam”. Christus is de grote Vredestichter. Wie Hem aanneemt en wijs wordt, zal ook een vredestichter zijn. De Heer Jezus spreekt in de bergrede ook eerst over reinheid en daarna over vrede (Mt 5:8-9).

3. Een volgende pilaar van het huis van vrouw Wijsheid heet “inschikkelijk”. Het is een huis waarin niemand voor zijn eigen rechten opkomt. Hoe inschikkelijk was Christus.

4. Wie wijs is, is ook “gezeglijk”. Christus liet Zich in alles door Zijn Vader gezeggen, dat wil zeggen dat Hij Zich volkomen voegde naar de wil van Zijn Vader. Dat zal ook bij ieder zo zijn die de uitnodiging van de Wijsheid aanneemt.

5. In Zijn verhouding tot anderen was Christus “vol barmhartigheid en goede vruchten”. Hij was en is bewogen met anderen die in ellende zijn en is voor hen tot zegen. Ieder die wijs is, zal dat ook zijn.

6. Christus was en is in Zijn omgang met anderen “onpartijdig”. Hij trekt niemand voor en sluit niemand buiten. Er is bij Hem geen aanzien des persoons, zoals dat ook niet aanwezig is bij hen die wijs zijn.

7. Ten slotte was en is Hij “ongeveinsd”. Er is geen huichelarij bij Hem. Hij doet Zich niet anders voor dan Hij is, maar is Wie Hij zegt te zijn. Dat geldt ook voor ieder die wijs is.

De Wijsheid heeft niet alleen het huis en de pilaren klaargemaakt. Ze heeft ook in dat huis Zelf alles klaargemaakt om de genodigden te ontvangen en te eten te geven (vers 2). Het menu bestaat uit vlees en wijn, uit eten en drinken, van de beste soort.

Dat “Zij … Haar vee geslacht” heeft, laat zien dat Zij Haar eigen vee gebruikt. Hierin kunnen we een verwijzing zien naar Christus Die Zichzelf in de dood heeft gegeven als een voorziening voor zondaars. Alleen op grond van Zijn dood kunnen zij tot het feestmaal komen. Het is om zo te zeggen geen vegetarisch banket, maar een banket waarvoor bloed is vergoten en waar vlees wordt gegeten.

In beeld, ofwel wat de geestelijke betekenis betreft, gaat het om het eten van het vlees van de Zoon des mensen en het drinken van Zijn bloed. Door het eten ervan krijgt iemand eeuwig leven, maar dat moet gevolgd worden door het voortdurend eten ervan (Jh 6:53-56{78}). Omdat er, gezien de uitnodiging van vrouw Wijsheid, door anderen van dit vlees gegeten mag worden, kunnen we denken aan Christus als het dank- of vredeoffer. Het dank- of vredeoffer stelt Christus voor in Zijn werk aan het kruis op grond waarvan gemeenschap met Hem, met God en met elkaar mogelijk is (vgl. 1Ko 5:7-8{79}).

Dit banket, waar gemeenschap wordt beleefd, geeft behalve leven ook vreugde. Die vreugde zien we in de wijn die Zij heeft gemengd. Wijn is een beeld van vreugde (Ri 9:13; Ps 104:15). Ook met de wijn heeft Zij Zich beziggehouden. Ze heeft die met water of met kruiden gemengd, zodat die van de beste kwaliteit is. De wijn spreekt van volkomen blijdschap die wordt genoten als er gemeenschap is met de Vader en de Zoon en met elkaar (1Jh 1:1-4).

Vervolgens zien we dat Zij “ook” Haar tafel heeft gereedgemaakt. Het woord “ook” wijst op een extra werkzaamheid. Een “tafel” spreekt van gemeenschap, van iets gemeenschappelijk bezitten en dat delen. Dat er over “Haar tafel” wordt gesproken, wil zeggen dat het Haar er niet alleen om gaat de gasten van eten en drinken te voorzien, maar dat zij ook samen met hen eet en drinkt. “Haar tafel” spreekt van gemeenschap met Haar, van het delen in wat Haar deel is.

Als de Wijsheid alles heeft klaargemaakt om de gasten te ontvangen, zendt Ze “Haar dienstmeisjes” uit (vers 3). Door hen roept Zij “op de toppen van de hoogten van de stad”. De dienstmeisjes vertolken Haar stem. Ze doet er alles aan om iedereen met Haar uitnodiging te bereiken. Iedereen kan Haar horen, want Ze “roept”. Iedereen kan Haar zien, want ze neemt een hoge plaats in de stad in. Zo zendt Christus Zijn dienaren uit met Zijn uitnodiging om tot Zijn feestmaaltijd te komen.

En wie nodigt Zij uit? Ieder die onverstandig is en dat ook erkent, want aan hem wordt gevraagd om naar Haar af te wijken (vers 4). Wat Zij maakt, Haar huis, is ruim en heeft een onwankelbare grondslag (vers 1). Wat Zij aanbiedt, Haar maaltijd, is vorstelijk (vers 2). Wie Zij uitnodigt, passen daar niet bij. Ze zijn het tegenovergestelde van vorstelijk, want ze komen van de straat en missen elke kwalificatie om daar aanwezig te zijn. De Heer Jezus gebruikt in een gelijkenis hetzelfde beeld (vgl. Lk 14:21-23).

Er moet dan ook iets gebeuren, voordat iemand de uitnodiging aanneemt. De roep om te komen houdt namelijk ook een oproep tot bekering in. Dat klinkt door in de woorden “laat hij hierheen afwijken”. Wat de Wijsheid aanbiedt, kan alleen worden genoten als het pad van de zonde wordt verlaten. Wie inziet dat hij “zonder verstand is”, zal afwijken van zijn onverstandige weg, hij zal die weg verlaten, zich bekeren, en tot de Wijsheid komen.

Ze nodigt uit, niet om alleen maar te komen kijken, maar om van Haar brood te komen eten en te komen drinken van de wijn die Zij heeft gemengd (vers 5). Hoeveel mensen blijven op een afstand staan kijken naar wat Christus aanbiedt, zonder daadwerkelijk het eeuwige leven aan te nemen dat Hij aanbiedt.

Sommigen denken dat het te gemakkelijk is. Je kunt het niet zomaar aannemen. Zij menen dat er eerst wat door hen gedaan moet worden. Anderen willen eerst nog van het leven genieten. Zij menen dat ze zelf wel kunnen bepalen wanneer ze zullen komen. Maar het is een uitnodiging zonder voorwaarden en tevens een uitnodiging die onvoorwaardelijk moet worden aangenomen. Het enige wat de genodigden moeten doen, is komen en dat direct doen (vgl. Js 55:1{80}).

Elk excuus om de uitnodiging niet aan te nemen (vgl. Lk 14:18-20) valt onder de “onverstandige dingen” die moeten worden verlaten. Wie die verlaat, gaat leven. Zolang er geen bekering heeft plaatsgevonden, bevindt iemand zich in de dood. Maar wie luistert naar de stem van de Wijsheid, dat is de stem van de Zoon van God, zal uit de dood overgaan in het leven (Jh 5:24). Dit is het leven in de ware en volle zin ervan dat wordt aangeboden bij bekering.

Wie zich bekeert en leeft, begeeft zich “op de weg van het inzicht”, dat is de weg waarop men inzicht toont, een handel en wandel die door inzicht worden bepaald. Het is de weg waarop de gelovige de gemeenschap met God en de Zijnen zoekt. Op die weg wordt de Schrift gelezen en geraadpleegd en wordt Gods leiding in het gebed gevraagd. Ook wordt de raad of vermaning van medegelovigen gewaardeerd. Deze dingen getuigen van inzicht.

Christus, de Wijsheid van God, is niet meer op aarde. Hij is de verhoogde Wijsheid geworden, verheerlijkt aan de rechterhand van God. Gods Wijsheid wordt nu zichtbaar, komt tot uiting, in de bouw van een geestelijk huis, de gemeente. Dit huis bestaat uit de vele zonen die Christus tot heerlijkheid leidt. Zij kennen God en de verborgenheden, waardoor zij hun leven in het licht van de eeuwigheid kunnen leven.

Sp 9:7-12 | De spotter en de wijze

7 Wie een spotter bestraft, laadt schande op zich,

en wie een goddeloze terechtwijst, [draagt] zijn schandvlek.

8 Wijs een spotter niet terecht, anders zal hij u haten.

Wijs een wijze terecht, en hij zal u liefhebben.

9 Geef [onderricht] aan een wijze, en hij zal nog wijzer worden,

onderwijs een rechtvaardige, en hij zal inzicht vermeerderen.

10 Het beginsel van wijsheid is de vreze des HEEREN

en de kennis van de heiligen is inzicht.

11 Want door Mij zullen uw dagen talrijk worden,

en zullen jaren van leven u worden toegevoegd.

12 Als u wijs bent, bent u wijs ten bate van uzelf.

Bent u een spotter, [dan] moet u dat alleen dragen.

De verzen 7-12 vormen een overgangsgedeelte dat het vorige gedeelte (verzen 1-6) met het volgende (verzen 13-18) verbindt. We horen hier nog de Wijsheid spreken, Die de belangrijkste dingen van Haar onderwijs samenvat. We kunnen deze woorden zien als gesproken tot de onverstandige. Hij moet zich niet met een spotter inlaten, ook niet om hem te bestraffen. Als hij hem wil bestraffen, zal hij namelijk “schande op zich laden”. Met een spotter in debat gaan betekent dat je wordt overladen met vuiligheid.

Een spotter is in wezen “een goddeloze” (vers 7). Het is iemand die moedwillig zondigt en voor geen rede vatbaar is (2Pt 3:3-5). Het is gevaarlijk iemand die moedwillig God tart terecht te wijzen. Zo iemand volgt zijn eigen lusten en gaat doelbewust tegen alle geboden van God in. Het is parels voor de varkens gooien als we hem het moois van het evangelie voorhouden. De kans is groot dat hij zich zal omkeren om zijn vermaner te verslinden (Mt 7:6).

Wat in dit gedeelte staat, is een indringende voorstelling van de twee soorten mensen die we in dit boek zijn tegengekomen: de spotter en de wijze. De “spotter” is de persoon die leeft met verachting voor wijs en gezond onderwijs. Zijn spotternij zit zo diep, dat hij het ook niet kan verdragen dat anderen daar wel naar luisteren. Dat uit hij door daarover cynische opmerkingen te maken.

De Wijsheid adviseert dringend de spotter niet terecht te wijzen, want je bewerkt er alleen maar mee dat hij je gaat haten (vers 8a). De spotter is onverbeterlijk. Daarom waarschuwt de Wijsheid dat ieder die probeert een spotter te corrigeren, om problemen vraagt. Ruzie maken en beledigingen uiten zitten deze cynische rustverstoorders in het bloed. Het enige antwoord dat de spotter geeft, is haat. Wie probeert de spotter te corrigeren, wordt door hem met afkeer verworpen.

Het komt erop neer dat er een situatie kan zijn dat wie wijs is, nog wijzer moet worden, en dat wie een spotter is, nog meer moet spotten (vgl. Op 22:11). De Wijsheid maakt duidelijk dat het karakter van ieder mens zich verder zal ontwikkelen in de richting die hij heeft gekozen. De Wijsheid stelt voor een keus met eeuwige consequenties.

Tegenover de reactie van de spotter op een bestraffing staat de reactie van de wijze op een bestraffing (vers 8b). De wijze zal degene liefhebben die hem terechtwijst. Hij bewijst dat hij een wijze is door naar een vermaning te luisteren. En dat niet alleen. Hij zal de vermaner liefhebben. Vermaning die wordt aangenomen, bewerkt liefde, het tegenovergestelde van de haat die bij de spotter opkomt als hij wordt vermaand.

Het laat zien dat iemand niet hoog van zichzelf denkt en bereid is om verder onderwijs te ontvangen. Hij is behalve een wijze, ook een rechtvaardige (vers 9). Zo iemand wil meer inzicht krijgen in Wie God is en in wie hij zelf is. Dat inzicht geeft het leven zijn ware rijkdom en betekenis. Het wordt dan met steeds meer voldoening geleefd, omdat steeds meer wordt beantwoord aan Gods bedoeling ermee.

Ware wijsheid vindt haar oorsprong in “de vreze des HEEREN” (vers 10). Zonder vrees, in de zin van eerbied, voor God kan er geen sprake van wijsheid zijn. Niemand is wijs zolang hij God niet vreest. Vrezen betekent bang zijn voor zichzelf om God oneer aan te doen. Het is niet de vrees van een slaaf voor een meester, maar van iemand die God liefheeft. Het eerste bewijs van wijsheid, het begin ervan, is God vrezen.

Wie wijs is vanuit de vreze des HEEREN, is niet bang voor Hem, maar wil juist dicht bij Hem zijn om Hem beter te leren kennen. Door ”de kennis van de Heiligen” – met Wie God als de drie-enige God wordt bedoeld en niet de Godvrezenden – krijgt de wijze inzicht in het leven, hoe het geleefd moet worden.

Wie luistert naar de roepstem van de Wijsheid en het begin daarvan, de vrees voor God, omarmt, krijgt daarvoor een prachtige beloning. Die beloning wordt als een extra argument aangevoerd om de uitnodiging van de Wijsheid te aanvaarden. De Wijsheid stelt talrijke dagen en toevoeging van jaren ofwel het eeuwige leven in het vooruitzicht (vers 11). Het gaat hier, zoals steeds, over het leven van de ziel en niet over het lichamelijk leven. “Maar wie de wil van God doet”, dat wil zeggen wie naar de Wijsheid luistert, “blijft tot in eeuwigheid” (1Jh 2:17).

In vers 12 volgt de conclusie met een overeenkomst en een tegenstelling. Zowel wie wijs is als wie een spotter is, krijgt met de gevolgen te maken van wie hij is. Wie wijs is, zal daar zelf het voordeel van hebben, terwijl wie een spotter is daarvan zelf de gevolgen moet dragen. Wie wijs is en zich door wijsheid in zijn leven laat leiden, wordt daarvoor door de wijsheid beloond. De wijsheid draagt de beloning in zichzelf. De spotter, hij die met de wijsheid spot, verwondt alleen zichzelf en zal uiteindelijk in de eeuwige pijn zijn.

“Ieder” – zowel wie wijs is als wie een spotter is – “zal zijn eigen pak dragen” (Gl 6:5), wil zeggen dat ieder verantwoordelijk gesteld wordt voor alles wat hij heeft gedaan. De wijze zaait voor de Geest en de spotter zaait voor zijn eigen vlees. De resultaten zijn daarmee in overeenstemming (Gl 6:7-8{81}).

Wijsheid en spot geven God geen voordeel of nadeel (vgl. Jb 22:2-3{82}). God vindt geen gemis in Zichzelf. Hij is de alleen gelukkige God. Wijsheid en spot hebben vaak wel gevolgen voor anderen, maar ook dat is hier niet aan de orde. Hier gaat het om wat het uiteindelijke deel van de wijze en de spotter persoonlijk zal zijn, de resultaten van hun persoonlijke keus. Voor wie de overeenkomst en het verschil ziet, zal de juiste keus niet moeilijk zijn.

Sp 9:13-18 | De uitnodiging van vrouw Dwaasheid

13 Vrouwe Dwaasheid is onrustig,

louter onverstand: zij heeft nergens weet van.

14 Zij zit bij de deur van haar huis,

op een troon, [op] de hoogten van de stad

15 om naar de voorbijgangers op de weg,

die rechtdoor willen gaan, te roepen:

16 Wie [ook maar] onverstandig is, laat hij [van zijn weg] hiernaartoe afwijken.

[Wie] zonder verstand is, tegen hem zegt zij:

17 Gestolen water is zoet,

en in het geheim [genuttigd] brood is aangenaam.

18 Maar men weet niet dat daar gestorvenen liggen,

haar genodigden liggen in de diepten van het graf.

“Vrouwe Dwaasheid” is de vreemde vrouw, de hoer (vers 13). We hebben haar al eerder gehoord en gezien (Sp 2:16; 5:3; 7:5). Ze “is onrustig”. Haar leven is een en al ongedurigheid. Ze heeft geen stabiliteit en kan die daarom ook niet bieden, dit in tegenstelling tot vrouw Wijsheid. Het ontbreekt haar aan het geringste beetje verstand, ze is “louter onverstand” en daarom extreem dwaas. “Zij heeft nergens weet van”, dat wil zeggen dat ze geen enkele kennis van het goede heeft. God is de grote Afwezige in haar leven.

Al dit gemis aan rust, verstand en kennis maakt haar niet beschaamd. Het interesseert haar in het geheel niet wat anderen van haar denken, wat voor kwaad ze aanricht in families, lichamen en zielen van anderen en waarvan ze zichzelf berooft en wat ze uiteindelijk over zichzelf brengt. Wie op haar uitnodiging ingaat, is natuurlijk niet minder schuldig, maar hier gaat het initiatief van haar uit. Aan haar schaamteloze houding en gedrag wordt ook in onze dagen op steeds schaamtelozer manier uiting gegeven. De aanplakbiljetten langs de wegen en de advertenties in allerlei media zijn de schaamte allang voorbij.

Het contrast met vrouw Wijsheid is enorm. Vrouw Wijsheid heeft een prachtig huis gebouwd en daarvoor zeven pilaren uitgehakt (vers 1). Ze heeft er hard voor gewerkt. Vervolgens heeft Ze een maaltijd klaargemaakt en de tafel gedekt (vers 2). Vrouw Dwaasheid heeft niets gedaan. Ze bouwt niet, maar breekt af. Ze heeft geen huis klaargemaakt en ook geen maaltijd bereid.

Vrouw Dwaasheid zit “bij de deur van haar huis” en wel “op een troon” (vers 14). Schaamte kent ze niet en ook een minderwaardigheidsgevoel is haar vreemd. Dat ze op een troon zit, betekent dat ze zich een koningin voelt. Ze waant zich daardoor “[op] de hoogten van de stad”. Zoals ze zich voelt, zo gedraagt ze zich ook. Ze wil gezag uitstralen, alsof het een voorrecht is met haar in contact te komen.

Het doet denken aan “het grote Babylon, de moeder van de hoeren” (Op 17:5), die van zichzelf in haar hart zegt: “Ik zit als koningin” (Op 18:7). Het is een symbolische weergave van de roomse kerk, die in Rome zetelt en gebouwd is op zeven heuvels (Op 17:9). Dit verdorven systeem heeft in geestelijke zin hoererij gepleegd met de koningen van de aarde en zich als een van hen opgesteld.

Ze is nadrukkelijk aanwezig in het straatbeeld (vers 14) en ze nodigt iedere voorbijganger uit (vers 15). Ze is op verschillende terreinen een imitatie van de Wijsheid, zoals bij het roepen vanaf de hoogten van de stad, de uitnodiging en de maaltijd. Vrouw Dwaasheid bezit ogenschijnlijk Godsvrucht, maar de kracht ervan verloochent zij (2Tm 3:5). Ze is bedorven van denken en verwerpelijk wat het geloof betreft (2Tm 3:8). In haar zien we de duivel als een meester-imitator aan het werk.

De duivel is ook een uitstekende reclamemaker. We zien dat in de reclamefolders en promotiefilmpjes, waarin altijd wordt ingespeeld op de behoeften van de mens. Hij weet heel goed waar de behoeften van de mens liggen. Hij kent de behoeften van de mens aan eten en drinken en seksualiteit. Dat zijn in zichzelf geen zondige behoeften, want ze zijn door God in de mens gelegd. Het zijn echt menselijke behoeften. Het worden pas zondige behoeften als de mens erin gaat voorzien zonder God te vragen en ingaat op de aanbiedingen die de duivel doet.

Vrouw Dwaasheid richt zich als spreekbuis van de duivel tot iedereen, niet alleen tot hen die er doelbewust op uit zijn om te zondigen. Zij roept tot hen “die rechtdoor willen gaan”, die niet willen afwijken, maar het goede pad willen lopen in gehoorzaamheid aan wat hen is geleerd uit Gods Woord. Zij stelt het goede pad echter als saai voor. Heel listig laat ze zien dat afwijking van de gebruikelijke weg de nodige variatie geeft, waardoor het leven schijnbaar spannend en uitdagend wordt.

Ze doet de Wijsheid ook na door zich speciaal te richten tot wie “onverstandig” is (vers 16; vgl. vers 4). Laat die maar een keer van zijn weg afwijken en naar haar toe komen. Tussen al die voorbijgangers loopt beslist ook wel iemand die “zonder verstand is”. Voor hem heeft ze een heel aantrekkelijke uitnodiging.

Ze biedt onomwonden “gestolen water” aan (vers 17), waarmee ze de voorbijgangers oproept tot ongeoorloofde seksuele omgang met haar. Ze speelt hiermee in op de hartstocht als dorst (vgl. Sp 5:15). Deze wijze van dorstlessen is inderdaad stelen, want het is het stelen van de intimiteit van iemand die daar alleen recht op heeft. Zij stelt het als “zoet” voor. De satan stelt de zonde altijd ‘zoet’ voor, terwijl de nasmaak ervan o zo bitter is.

Bij het gestolen water hoort ook “in het geheim [genuttigd] brood”, dat is ‘brood van verborgenheden’, ‘brood van verborgen plaatsen’ (vgl. Dt 13:6). Het genieten van dit brood kan het daglicht niet verdragen. Zij stelt het als “aangenaam” voor, terwijl de nasmaak ervan heel vies is.

Door het water en het brood op deze wijze aan te bieden doet ze een beroep op de neiging die in ieder mens schuilgaat en dat is de neiging om iets te doen wat onwettig is, wat tegen de regels van God ingaat. Maar wat zij aanbiedt, kan met recht ‘een gevangenismaaltijd’ worden genoemd, zoals het spreekwoord zegt dat iemand in de gevangenis ‘op water en brood zit’. Wie dit water drinkt en dit brood eet, wordt een gevangene van haar.

De afloop is nog veel erger dan een gevangenis. Wie haar huis binnengaat, ontmoet daar een gezelschap van “gestorvenen” (vers 18). Al zijn voorgangers die op haar uitnodiging zijn ingegaan, “liggen in de diepten van het graf” (Sp 2:18; 7:27). Het huis van vrouw Dwaasheid blijkt ‘het keelgat naar de hel’ te zijn. Allen die op aarde van haar water drinken en van haar brood eten, zullen dat tot in eeuwigheid verteren in de hel. Deze confrontatie met de dood moedigt de keus voor het leven aan.

Vrouw Wijsheid en vrouw Dwaasheid illustreren twee wegen met elk een eigen einde. De Heer Jezus noemt deze wegen de brede weg en de smalle weg (Mt 7:13-14). Hij roept op de brede weg te vermijden en het rechte en smalle pad van een rechtvaardig en wijs leven te volgen. De brede weg leidt naar het verderf, de smalle weg leidt naar het leven. Bijna alle volgende verzen in dit boek stellen deze twee wegen voor: de weg van en naar het leven en de weg van en naar de dood.

Spreuken 10

Inleiding

Vanaf Spreuken 10:1 is er een opvallende verandering in de vorm waarin Salomo zijn spreuken doorgeeft. Deze veranderde vorm loopt door tot Spreuken 22:16. We vinden daarin niet de krachtige vermaningen om wijsheid te zoeken en geen lange toespraken met duidelijke situaties en personen of personificaties. In plaats daarvan vinden we, wat overeenkomt met de naam van het boek, Spreuken, een verzameling korte, bondige spreuken of uitspraken. Het zijn er ongeveer driehonderdvijfenzeventig.

In het eerste deel van het boek, Spreuken 1-9, gaat het over twee personen: vrouw Wijsheid en vrouw Dwaasheid. In dit tweede gedeelte, Spreuken 10:1-22:16, gaat het over twee soorten personen van wie elke soort een van de genoemde vrouwen volgt. De ene soort is wijs, rechtvaardig, goed, enzovoort; de andere soort is dwaas, goddeloos, slecht, enzovoort.

De vorm van de spreuken in dit tweede deel bestaat, op een enkele uitzondering na, uit twee versregels, waarbij de tweede regel de gedachte van de eerste regel uitwerkt. Deze wijze van schrijven wordt ‘parallellisme’ genoemd. De regels lopen parallel, ze lopen evenwijdig.

We zullen drie hoofdtypen van parallellisme tegenkomen. Het is de moeite waard om daarop te letten:

1. Er zijn parallellen die met elkaar overeenkomen, ook wel synoniem parallellisme genoemd. In dat geval wordt in de tweede versregel met andere woorden een soortgelijke gedachte als in de eerste versregel herhaald. Het zijn twee delen die één gedachte weerspiegelen. Een voorbeeld daarvan is:
Trots komt vóór de ondergang,
en hoogmoed komt vóór de val. (Sp 16:18)

2. Er zijn ook parallellen die tegenover elkaar staan, die een contrast vormen, ook wel antithetisch parallellisme genoemd. In dat geval wordt in de tweede versregel het tegenovergestelde gezegd van wat in de eerste versregel staat. Vaak wordt dat weergegeven door het woord ‘maar’ aan het begin van de tweede versregel. Een voorbeeld daarvan is:
Een wijze zoon verblijdt [zijn] vader,
maar een dwaze zoon betekent verdriet [voor] zijn moeder. (Sp 10:1)

3. Nog een vorm van parallellisme is de aanvullende vorm, ook wel synthetisch parallellisme genoemd. Daarbij geeft de tweede versregel een aanvulling op de eerste. De gedachte van de eerste versregel wordt in de tweede versregel verder uitgewerkt. Vaak wordt dat weergegeven door het woord ‘en’ aan het begin van de tweede versregel. Een voorbeeld daarvan is:
In de vreze des HEEREN is een sterk vertrouwen,
en voor Zijn kinderen zal Hij een toevlucht zijn. (Sp 14:26)

Het gebruik van deze verschillende soorten van ‘parallellisme’ zal ons de kracht van de afzonderlijke spreuken des te meer laten voelen. Overigens vinden we dit gebruik van parallellisme ook in Psalmen en in Prediker.

De spreuken in dit tweede deel gaan vooral over de gevolgen van goed of fout handelen. In de brief aan de Galaten zegt Paulus het zo: “Want wat een mens zaait, dat zal hij ook oogsten. Want wie voor zijn eigen vlees zaait, zal uit het vlees verderf oogsten; maar wie voor de Geest zaait, zal uit de Geest eeuwig leven oogsten” (Gl 6:7b-8). De spreuken die nu volgen, helpen bij en stimuleren tot het maken van de goede keuze ofwel het zaaien voor de Geest.

Er bestaat niet zoiets als een voorbestemming tot het maken van een keus, alsof het onvermijdelijk zou zijn die keus te maken. Dat zou de eigen verantwoordelijkheid uitsluiten. Dit boek maakt duidelijk dat ieder verantwoordelijk is voor de keus die hij maakt en daarmee voor de gevolgen van die keus. Dat maakt dit boek zo belangrijk.

Er is geen duidelijke volgorde in dit gedeelte van het boek op te merken, hoewel het wel eens voorkomt dat twee of meerdere opeenvolgende spreuken met elkaar verbonden zijn. In dat geval blijkt dit uit een thema of een woord dat in de opeenvolgende verzen wordt genoemd. Dat er in de meeste gevallen geen verband tussen de verzen is, dwingt de lezer om zich diepgaand met de betekenis van één bepaald vers, dat wil zeggen één bepaalde spreuk, bezig te houden, voordat hij naar de volgende spreuk gaat.

Dat het verband ontbreekt, in elk geval voor ons oog, sluit ook aan bij de gang van het dagelijkse leven, waarin ook niet altijd alles volgens een bepaald patroon, een vaste volgorde, verloopt. Hoewel we een zeker verwachtingspatroon hebben op basis van ervaring, zit het leven toch ook vol verrassingen. Als we bij de Heer zijn, kan blijken dat allerlei gebeurtenissen waartussen wij geen verband zien, toch verband met elkaar hebben gehouden, maar dat dit ons is ontgaan.

Juist vanwege de ogenschijnlijke onsamenhangendheid nodigt dit boek uit dat we er elke dag in lezen. Het is niet zozeer de bedoeling om elke dag een hoofdstuk te lezen. Dat is zeker niet verkeerd, want daardoor raken we in algemene zin steeds meer met de inhoud vertrouwd. Waar het om gaat, is dat we een vers of enkele verzen lezen en daarover nadenken. Wie weet, komen we met een situatie in aanraking waarop van toepassing is wat we hebben gelezen en overdacht.

Zo geven de spreuken in dit deel van het boek steeds weer nieuwe impulsen door ons telkens een andere waarheid of dezelfde waarheid vanuit een ander perspectief voor te stellen. Gods Geest heeft Salomo deze ‘losse’ spreuken, waarin op het eerste gezicht geen bepaalde volgorde te ontdekken is, aan ons gegeven met een doel. Hij weet wat we op een bepaalde dag of in een bepaalde situatie nodig hebben. Hij kan ons daarvoor een bepaalde spreuk in herinnering brengen of ons die op dat moment laten lezen.

Sp 10:1 | Een wijze zoon en een dwaze zoon

1 De Spreuken van Salomo.

Een wijze zoon verblijdt [zijn] vader,

maar een dwaze zoon betekent verdriet [voor] zijn moeder.

Dit tweede deel van Spreuken (Spreuken 10:1-22:16) heeft dezelfde aanhef als het eerste deel, “de Spreuken van Salomo” (vers 1; vgl. Sp 1:1). Het bevestigt dat het boek hier doorgaat, hoewel de vorm anders is dan in het eerste deel. Het tweede deel van vers 1, met daarin de eerste spreuk, onderstreept dat. De eerste spreuk gaat over een zoon in zijn relatie met zijn vader en moeder. Dat wijst erop dat de sfeer waarin het onderwijs wordt gegeven net als in het eerste deel die van het gezin is (Sp 1:8). Het benadrukt het belang van een opvoeding in de vrees van God.

Alle volgende spreuken hebben de bedoeling de zoon te helpen als een wijze zoon te handelen en hem ervoor te bewaren als een dwaze zoon te handelen. Wie als een wijze zoon handelt, toont een zoon van de wijsheid te zijn. Het resultaat is blijdschap bij zijn vader, die hem in de wijsheid heeft opgevoed, zoals de vorige hoofdstukken hebben laten zien. Daarbij hoort ook de waarschuwing zich niet als een dwaze zoon te gedragen, wat tot verdriet voor zijn moeder leidt. Ezau is een dwaze zoon. Hij heeft zijn ouders verdriet bezorgd door zijn huwelijk met Hethietische vrouwen (Gn 26:34-35; 27:46).

Vader en moeder hebben beiden een eigen, onmisbare rol bij de opvoeding. De vader zorgt door zijn krachtige liefde voor veiligheid en geborgenheid. De moeder geeft door haar warme, gevoelvolle liefde het kind het gevoel dat het gewenst en aanvaard is.

Het kind kan een zoon of een dochter zijn. Dat er steeds over een ‘zoon’ wordt gesproken, is omdat het gaat om het ‘mannelijke’ aspect van het leven als gelovige, dat wil zeggen het in praktijk brengen van een relatie. Het ‘vrouwelijke’ aspect van de gelovige stelt meer de relatie zelf voor, de verhouding waarin de gelovige is geplaatst.

Een wijze zoon is niet wijs omdat hij simpelweg veel kennis heeft en ook de nodige ervaring heeft opgedaan. Wijsheid is niet ‘kennis plus ervaring’, maar kennis van Christus als de wijsheid van God. Het begin van de wijsheid is het vrezen van de Heer. Het is onmogelijk om wijs te worden als Hij niet het centrum van ons hart en leven is. Wijsheid is ‘Christus-gecentreerd’.

We zien in de eerste spreuk wat het gevolg is als er naar het onderwijs van en over de wijsheid wordt geluisterd en wat het gevolg is als er niet naar wordt geluisterd. Wie ernaar luistert, is “een wijze zoon”. Hij is een voortdurende bron van vreugde voor zijn vader. Wie er niet naar luistert, is “een dwaze zoon”. Hij is een voortdurende oorzaak van intens verdriet voor zijn moeder. Het zal duidelijk zijn dat de moeder zich met de vader voortdurend verblijdt over een wijze zoon en de vader met de moeder voortdurend verdriet heeft over een dwaze zoon.

We zien dat de gevolgen van wijsheid of dwaasheid in de zoon anderen raken. Dat zijn in de eerste plaats de beide ouders die hem de wijsheid en de dwaasheid hebben voorgehouden (vgl. Sp 17:21,25; 23:24-25). Maar ook anderen die met God leven, zullen blij of verdrietig zijn als ze naar jonge mensen kijken en wijsheid of dwaasheid waarnemen (vgl. 2Jh 1:4{83}).

Sp 10:2-3 | Gerechtigheid is leven

2 Schatten aan goddeloosheid baten niet,

maar gerechtigheid redt van de dood.

3 De HEERE laat een rechtvaardige ziel geen hongerlijden,

maar de begeerte van goddelozen stoot Hij weg.

De volgende spreuk gaat over leven en dood (vers 2). De goddeloze leeft voor het hier-en-nu en probeert zoveel mogelijk schatten in dit leven te bemachtigen. Hij doet dat op zijn eigen, goddeloze manier. Al die schatten zijn “schatten aan goddeloosheid”, schatten gekenmerkt door goddeloosheid. Dat kan zijn vanwege de goddeloze manier waarop ze zijn verkregen of vanwege de manier waarop ermee wordt omgegaan. Met deze door goddeloosheid gekenmerkte schatten denkt hij een aangenaam leven te kunnen leiden.

Maar die schatten baten hem niet als hij sterft. Om het met een bekend spreekwoord te zeggen: Gestolen goed gedijt niet. Welk nut heeft Achab gehad van het zich toe-eigenen van de wijngaard van Naboth (1Kn 21:4-24; 22:39)? Welk voordeel hebben de dertig zilverlingen Judas opgeleverd voor het overleveren van de Heer Jezus (Mt 27:5)? Beiden zijn omgekomen in hun zonden.

Alleen “gerechtigheid redt van de dood”. In het bestuur van God zal het doen van gerechtigheid ons niet in de dood brengen, maar ons daarvan vrijwaren. We doen gerechtigheid als we ieder geven waar hij recht op heeft, zowel God als een mens. Dit kan alleen worden waargemaakt door iemand die de gerechtigheid van God in Christus bezit. Zo iemand bezit een schat van onschatbare waarde. Die schat staat los van alle aardse schatten. Wie die schat bezit, kan zonder angst de dood tegemoet zien, want de dood is voor hem van zijn verschrikking beroofd. Christus heeft de dood overwonnen.

Gerechtigheid is van veel grotere waarde dan aardse welvaart zeker als die ook nog eens oneerlijk is verkregen. Daarbij kan welvaart slechts voor een beperkte tijd worden genoten, op zijn langst tijdens het korte verblijf op aarde, terwijl gerechtigheid door de dood heen gaat om ook daarna genoten te worden.

De HEERE zorgt ervoor dat het een rechtvaardige aan niets ontbreekt (vers 3). De Heer Jezus wijst Zijn discipelen op de vogels van de hemel waarvoor Hij zorgt. Vervolgens zegt Hij dat de Zijnen die vogels ver te boven gaan (Mt 6:25-26). Wie in verbinding met Hem leeft, krijgt van Hem wat hij nodig heeft. Ook al heeft hij gebrek, toch zal zijn ziel geen hongerlijden, want in zijn ziel heeft hij gemeenschap met God. Habakuk kan daarom zingen, terwijl hij gebrek aan alles heeft (Hk 3:17-19).

Goddelozen krijgen niets van God. Zij hebben ook nooit iets aan Hem gevraagd, maar hun bezit van anderen en bovenal van God gestolen. Hun begeerte stoot Hij weg. Een goddeloze is nooit tevreden, hij zegt nooit dat hij genoeg heeft, maar wil altijd meer. Zijn begeerten zijn ook boze begeerten, begeerten die hij wil bevredigen ten koste van anderen. Soms lukt hem dat ook, maar God zal het hem allemaal afnemen. Hij zal eeuwig moeten leven met onvervulde begeerten. Het is een van de kwellingen van de hel dat de goddelozen nooit zullen krijgen wat ze verlangen, omdat zij nooit naar God verlangden toen Hij hun Christus aanbood.

Sp 10:4-5 | Vlijtig werken in de zomer

4 Wie met een bedrieglijke hand werkt, wordt arm,

maar de hand van de vlijtigen maakt rijk.

5 Wie in de zomer verzamelt, is een verstandige zoon,

wie in de oogst[tijd] diep slaapt, is een zoon die beschaamd maakt.

Deze verzen sluiten aan op het vorige vers. Dat God zorgt (vers 3), betekent niet dat de mens niet moet werken om zijn brood te verdienen (vers 4). Hier worden aan de ene kant luiheid en armoede aan elkaar gekoppeld en aan de andere kant vlijt en rijkdom. Luiheid veroorzaakt armoede, en vlijt heeft rijkdom tot gevolg. Een “bedrieglijke hand” is een slappe, luie hand, een hand die wel wat lijkt te presteren, maar in werkelijkheid niets doet. Het is een hand die bedriegt, die teleurstelt, omdat er niets mee wordt gedaan. Wie lui is, zal arm worden. Vlijt, of ijver, is een voorwaarde om rijk te worden. Paulus waarschuwt voor luiheid (2Th 3:7-12). Ruth is een voorbeeld van iemand die ijverig is (Ru 2:2,19).

Bij vlijt hoort ook dat de tijd om te werken wordt gezien en benut. Het is niet de bedoeling dat we pas gaan werken als we er zin in hebben. Er moet worden gewerkt wanneer de gelegenheid ervoor aanwezig is, of, zoals de Heer Jezus van Zichzelf zegt, dat Hij werkt “zolang het dag is” (Jh 9:4). Een zoon van de wijsheid zal “in de zomer” verzamelen (vers 5; Sp 6:6-8; 30:25). Daarmee bewijst hij dat hij “een verstandige zoon” is. De oogst is de juiste tijd om het juiste te doen. Jozef handelde als een verstandige zoon door in een tijd van overvloed die overvloed te verzamelen en te bewaren voor de ‘magere’ jaren (Gn 41:46-56).

Als wij de geschikte gelegenheid ten volle benutten, de tijd uitkopen (Ef 5:15-16), handelen wij als “een verstandige zoon”. Dit heeft alles te maken met het leren kennen van de wil van God, die Hij bekendmaakt aan hen die gehoorzaam willen zijn. Jonge mensen laten zien dat ze ‘een verstandige zoon’ zijn, als ze ijverig zijn in het bestuderen van het Woord van God. Ze geven dan gehoor aan de aansporing die Salomo in het boek Prediker geeft: “Denk aan uw Schepper in de dagen van uw jeugd, voordat de kwade dagen komen” (Pr 12:1a).

Tegenover een verstandige zoon staat de zoon die “in de oogst[tijd] diep slaapt”. Terwijl iedereen hard aan het werk is om de oogst binnen te halen, ligt deze zoon in diepe slaap verzonken op bed. Zo laat hij de tijd van verzamelen voorbijgaan en zal niets hebben als hij wakker wordt. De Heer Jezus zegt: “De velden … zijn al wit om te maaien” (Jh 4:35). Maar Hij moet helaas ook zeggen: “De oogst is wel groot, maar de arbeiders zijn weinig” (Mt 9:37; Lk 10:2). Veel christenen zijn in een diepe geestelijke slaap verzonken. Ze zijn bezig met veel dingen voor zichzelf en niet met het werk voor de Heer.

Een zoon die in de oogsttijd slaapt, doet niet alleen zichzelf tekort. Hij “is een zoon die beschaamd maakt”, dat wil zeggen dat hij ook zijn vader, die hem wijsheid heeft onderwezen, beschaamd maakt en tekortdoet. Hij gedraagt zich schandelijk door uit luiheid zijn plicht te verzaken, terwijl hij die kent. Demas is een voorbeeld van iemand die anderen beschaamd maakt. Paulus moet met droefheid tegen Timotheüs zeggen dat Demas “de tegenwoordige eeuw heeft lief gekregen” (2Tm 4:10). Ontrouwe gelovigen maken gelovigen beschaamd die voor hun geestelijk welzijn hebben gebeden en gestreden (vgl. 1Jh 2:28{84}).

Christenen die niet beantwoorden aan de roeping waarmee God hen heeft geroepen, maken God de Vader beschaamd. God schaamt zich voor hen. Het volk van God dat uit Babel was teruggekeerd naar Juda en Jeruzalem, maakte God beschaamd door te zeggen dat het voor de bouw van het huis van God niet de juiste tijd was (Hg 1:2-3). Zij liepen hard voor hun eigen huizen, terwijl elke inspanning voor Gods huis hun te veel was.

Sp 10:6-7 | Zegen of wegteren

6 Zegeningen rusten er op het hoofd van de rechtvaardige,

maar geweld overdekt de mond van de goddelozen.

7 De herinnering aan de rechtvaardige is tot zegen,

maar de naam van goddelozen zal wegteren.

“De rechtvaardige” en “zegeningen” horen bij elkaar (vers 6). Op het hoofd van de rechtvaardige rusten zegeningen van God (vgl. Gn 49:26; Dt 33:16), wat mensen hem ook mogen aandoen of over hem mogen zeggen. God spreekt Zijn zegen uit over de rechtvaardige en zegent hem met stoffelijke en geestelijke zegeningen. Hierbij mogen we weer in de eerste plaats aan de Heer Jezus denken Die de Gezegende is.

Tegenover het hoofd van de rechtvaardige staat “de mond van de goddeloze”. Zijn mond wordt door “geweld overdekt”. Dat kan betekenen dat zijn mond met geweld wordt gesnoerd. Voor hem is er geen zegen, maar hem wordt hardhandig het zwijgen opgelegd (vgl. Ps 107:42). Het kan ook betekenen dat geweld als een kleed over zijn mond ligt, dat uit zijn mond alleen geweld komt. Elk woord van zegen voor een ander is hem vreemd.

Wat het leven van de rechtvaardige en de goddelozen heeft gekenmerkt, wordt na de dood voortgezet (vers 7). Hoe gezegend is de herinnering aan dé Rechtvaardige, Christus Jezus (Ps 112:6b{85}), en hoe afschrikwekkend is de naam van Judas. Het nadenken over rechtvaardigen die vóór ons hebben geleefd, is een bezigheid waar zegen voor ons van uitgaat (Hebreeën 11). We ervaren dat wanneer we biografieën van toegewijde gelovigen lezen. Zulke gelovigen houden we in dankbare herinnering.

“De naam van goddelozen” bewerkt het tegendeel. Het denken eraan of noemen ervan roept afschuw op. We zullen onze kinderen niet de naam van een goddeloos iemand geven. Van zo’n naam gaat geen zegen uit, maar die naam “zal wegteren”, wat duidt op een rottingsproces. De naam van koning Jerobeam is zo’n naam. Hij wordt na zijn dood aangeduid als de koning “die Israël deed zondigen” (1Kn 14:16; 15:30; 22:53; 2Kn 3:3; 10:29,31; 13:2,6,11; 14:24; 15:18,24,28; 23:15).

De vraag die op ons afkomt, is hoe wij herinnerd willen worden. Bij begrafenissen worden vaak alleen de goede dingen genoemd, terwijl de persoon soms heel anders bekendstond. Maar de geur van het leven dat iemand heeft geleefd, blijft na de dood hangen, welke woorden er bij de begrafenis ook gesproken mogen zijn. Laten we een aangename geur of stank na? Zal onze naam met dankbaarheid of met afschuw genoemd worden?

Sp 10:8-10 | Ten val komen of een veilige weg gaan

8 Wie wijs van hart is, neemt de geboden aan,

maar wie dwaas van lippen is, komt ten val.

9 Wie in oprechtheid [zijn weg] gaat, gaat [een] veilige [weg],

maar wie kromme wegen gaat, zal opgemerkt worden.

10 Wie [heimelijk] knipoogt, richt leed aan,

en wie dwaas van lippen is, komt ten val.

“Wie wijs van hart is, neemt de geboden aan” die zijn vader of iemand anders die boven hem staat, hem voorhoudt (vers 8). Hij doet dat omdat hij zich bewust is van zijn behoefte daaraan en de waarde ervan. In zichzelf heeft hij geen kracht om nee te zeggen tegen de zonde in zichzelf en tegen de verleidingen van de wereld om zich heen. Daarom verlangt de wijze van hart naar geboden die hij in zijn hart kan bewaren om daardoor in zijn leven geleid te worden (Sp 4:23). Hij wil onderwezen worden om nog wijzer te worden.

De dwaas is voortdurend zelf aan het woord met gepraat dat kant noch wal raakt. Daardoor is hij niet in staat om te luisteren naar de geboden die hem worden voorgehouden en die ten leven zijn. Je kunt proberen hem erop te wijzen dat hij wijsheid nodig heeft, maar hij praat er direct overheen met breedsprakige onzinnigheden. Zo omzeilt hij de confrontatie met zijn werkelijke nood, want die wil hij niet zien.

Iemand gaat “in oprechtheid [zijn weg]” als hij met God wandelt en niet voor het oog van de mensen (vers 9; Gn 17:1{86}). Dan gaat hij een “veilige [weg]”. Veiligheid gaat samen met oprechtheid. Jozef ging in oprechtheid zijn weg en genoot daarop de bescherming van God. “Maar wie kromme wegen gaat”, dat wil zeggen zondige wegen, blijft niet onopgemerkt. God ziet al zijn wegen en zal hem daarmee confronteren. Die ontdekking, dat “opgemerkt worden”, brengt straf met zich mee (Ps 125:5).

Petrus ging een kromme weg toen hij uit vrees voor de Joden zijn christelijke positie verloochende. Hij wandelde niet recht naar de waarheid van het evangelie. Paulus heeft dat opgemerkt en hem daarover streng vermaand (Gl 2:11-14).

Er zijn mensen die leed bij anderen veroorzaken door geheime communicatie (vers 10; vgl. Sp 6:12-14; Ps 35:19). Iets met een knipoog zeggen heeft de betekenis dat wat wordt gezegd, niet waar is. Een “dwaas van lippen” veroorzaakt zijn eigen val. Hier is de tweede versregel niet een vergelijking met de eerste versregel, het is ook geen tegenstelling, maar een aanvulling daarop, wat wordt weergegeven door het woord “en” aan het begin van de tweede versregel.

Sp 10:11-14 | De mond van de rechtvaardige en de dwaas

11 De mond van de rechtvaardige is een bron van leven,

maar geweld overdekt de mond van de goddelozen.

12 Haat wekt twisten op,

maar liefde bedekt alle overtredingen.

13 Op de lippen van verstandigen wordt wijsheid gevonden,

maar op de rug van [mensen] zonder verstand de stok.

14 Wijzen bergen kennis op,

maar de mond van de dwaas is de ondergang nabij.

“De mond van de rechtvaardige”, dat wil zeggen wat de rechtvaardige zegt, “is een bron van leven” voor wie naar hem luistert (vers 11). Zijn woorden zijn weldadig en geven levenskracht. Een bron geeft telkens fris water. Dit is volmaakt waar van de mond van de Heer Jezus. Uit Zijn mond komen woorden van genade (Lk 4:22). Zijn woorden “zijn geest en zijn leven” (Jh 6:63).

We vinden het ook bij alle profeten die Gods Woord hebben gesproken. Al hun woorden van vermaning die zij namens God spraken, waren bedoeld om het volk van God het ware leven te laten leven. Hetzelfde geldt voor de mond van de nieuwtestamentische gelovige. Die is een bron van leven als hij zich in zijn woorden door de Heilige Geest laat leiden. Dan komen er uit zijn binnenste “stromen van levend water” voor anderen (Jh 7:38-39).

Wat de goddeloze zegt, heeft een totaal andere inhoud. Hij verspreidt geweld. Wat hij zegt, richt alleen maar schade bij anderen aan (vers 6b). De kwaliteit van het leven wordt door hem verwoest. Waar hij is en zijn mond opendoet, wordt de atmosfeer vergiftigd. In plaats van verkwikking en leven zaait hij met zijn gepraat dood en verderf.

De goddelozen worden gedreven door “haat”, maar de rechtvaardige door “liefde” (vers 12). Uit haat ontspringen twisten en ruzies. De woorden van de goddelozen zijn met geweld overdekt, maar de liefde van de rechtvaardige bedekt zonden door ze te vergeven. Liefde brengt vrede door vergeving, door de bedekking van “alle overtredingen”.

Er is een wezenlijk verschil tussen de overdekking of bedekking van vers 11 en de bedekking van vers 12. In vers 11 gaat het om de bedekking zelf. Er wordt niets bedekt, maar zichtbaar en wel geweld. In vers 12 wordt door de bedekking iets verborgen en weggenomen en wel alle overtredingen.

De Heer Jezus heeft in Zijn liefde alle overtredingen van wie in Hem geloven met Zijn bloed bedekt en daardoor vergeven. Liefde “rekent het kwade niet toe” (1Ko 13:5). Petrus past dit woord krachtig toe op onze onderlinge omgang als gelovigen die in de eindtijd leven (1Pt 4:7-8{87}). Het bedekken van overtredingen of zonden doen we ook als we een zondaar van zijn dwaalweg terugbrengen (Jk 5:19-20).

Wie “wijsheid” zoekt, vindt die “op de lippen van de verstandigen” (vers 13). Daar wordt wijsheid aangetroffen. Zoals wijsheid en lippen van de verstandigen bij elkaar horen, zo horen ook “de stok” en “de rug van [mensen] zonder verstand” bij elkaar. De enige taal die mensen zonder verstand verstaan, is de taal van de stok die op hun rug slaat als een bestraffing. Zij hebben anderen pijn gedaan met hun gepraat en krijgen als straf pijn toegediend.

Rehabeam, de dwaze zoon van Salomo, is iemand die als een man zonder verstand heeft gehandeld toen het volk om verlichting van de lasten vroeg. Hij luisterde niet naar verstandige raad, maar volgde een dwaas advies op. Daarom kreeg hij met de stok, dat is de tucht van God, te maken (1Kn 12:1-24).

“Wijzen” zijn een bergplaats van “kennis” (vers 14). Zij kunnen op de juiste tijd bij de juiste gelegenheid het juiste naar voren brengen (Mt 12:35a; 13:52). Wijzen kennen de waarde van het zwijgen. De kennis is een kostbare schat, die je niet zomaar te grabbel gooit. Ze strooien niet te pas en te onpas met woorden van wijsheid. De dwaas laat van zich horen op de meest ongelegen tijden en in de meest ongepaste situaties. Uit wat hij zegt, blijkt dat hij zichzelf naar de ondergang leidt.

Sp 10:15-17 | Veiligheid en leven of ondergang

15 Het bezit van een rijke is zijn sterke stad,

de armoede van de armen is hun ondergang.

16 Het werk van de rechtvaardige is ten leven,

het inkomen van de goddeloze tot zonde.

17 Het pad ten leven is voor hem die vermaning in acht neemt,

maar wie bestraffing achter zich laat, doet dwalen.

Wie rijk is, voelt zich daardoor net zo veilig als iemand die in een versterkte stad zit (vers 15). Hij kan zich van allerlei middelen voorzien om zichzelf tegen kwaad te beschermen. De armen hebben dat niet en vallen gemakkelijk aan kwaadwillende lieden ten prooi. Dit is wat de wijze waarneemt in de wereld. Iemand kan rijk of arm zijn, wat iemand een bepaalde onkwetsbaarheid of kwetsbaarheid geeft.

Geestelijk kunnen we dit toepassen op rijk of arm zijn in het geloof. Wie beseft hoe rijk hij in Christus is, weet zich in een sterke stad. Maar de gelovige die daarvan geen besef heeft, heeft een armzalig en kwetsbaar geloofsleven. De rijke gelovige is veilig tegen dwaalleer, hij zal zich zijn rijkdom niet laten ontroven. De arme is een prooi van “elke wind van leer” (Ef 4:14).

Iemands beloning hangt af van zijn morele karakter, dat wil zeggen of hij een rechtvaardige of een goddeloze is (vers 16). Wat een rechtvaardige doet, bevordert het leven; wat een goddeloze verwerft, zijn inkomen, leidt tot zonde en dood. In nieuwtestamentische taal gezegd: “Want wat het vlees bedenkt, is [de] dood, maar wat de Geest bedenkt, is leven en vrede” (Rm 8:6). Bovenal is “het werk van de Rechtvaardige”, Christus, een werk “ten leven”. Zijn werk heeft als gevolg dat “ieder die in Hem gelooft, niet verloren gaat maar eeuwig leven heeft” (Jh 3:16).

Als iemand “de vermaning in acht neemt”, naar vermaning luistert en die accepteert, komt hij op “het pad ten leven” terecht (vers 17). Hij zal daaraan ook vasthouden en daardoor op het pad van het leven blijven. Zo is hij een uitnodigend voorbeeld voor anderen om ook naar vermaning te luisteren. Wie geen oor heeft voor vermaning, brengt anderen op een dwaalweg. Hoe we zijn, heeft niet alleen gevolgen voor onszelf. We geven daardoor een voorbeeld dat anderen tot een bepaald handelen brengt. Goed voorbeeld doet goed volgen, slecht voorbeeld doet slecht volgen.

Sp 10:18-21 | Het gebruik van de lippen

18 Wie haat toedekt, heeft valse lippen,

en wie een kwaad gerucht verspreidt, die is een dwaas.

19 In de veelheid van woorden ontbreekt de overtreding niet,

maar wie zijn lippen inhoudt, is verstandig.

20 De tong van de rechtvaardige is het beste zilver,

het hart van de goddelozen is weinig [waard].

21 De lippen van de rechtvaardige voeden velen,

maar de dwazen sterven door gebrek aan verstand.

“Haat” toedekken, het verkeerde verbergen, is hypocriet en getuigt van “valse lippen” (vers 18). Wie haat toedekt, is een leugenaar, want hij houdt zijn ware bedoelingen verborgen. Hij doet lief, maar in zijn hart brandt de haat. Zo iemand was Absalom in zijn benadering van Amnon (2Sm 13:22-29). De tweede versregel spreekt over een mogelijk nog groter kwaad. Dat betreft het verspreiden van “kwaad gerucht”. Wie dat doet, breekt iemand af bij allen aan wie hij het kwaad gerucht vertelt. Wie dat doet, is een dwaas. In de eerste versregel wordt iets toegedekt of verborgen gehouden, in de tweede wordt iets verspreid of openbaar gemaakt.

Een veelprater kan onmogelijk in alles wat hij zegt voor honderd procent de waarheid spreken (vers 19). Vooral voor hem geldt wat Jakobus zegt van de woorden die een mens spreekt: “Want wij allen struikelen dikwijls” (Jk 3:2a). Een dwaas gebruikt veel woorden (Pr 5:2{88}). Een “overtreding” wil zeggen een grens overschrijden, op verboden terrein komen. Het getuigt van verstand als we onze lippen inhouden. Het is verstandig om niet altijd en zeker niet direct alles te zeggen wat we denken. Ieder mens moet “snel zijn om te horen, traag om te spreken” (Jk 1:19).

“De tong van de rechtvaardige”, dat betekent wat de rechtvaardige zegt, is veel meer waard dan “het hart van de goddeloze”, dat wil zeggen zijn beste bedoelingen (vers 20). Het contrast tussen beide uitdrukkingen is dat tussen het uiterlijk en het innerlijk. Het uiterlijk is de tong, ofwel wat wordt gezegd. Het innerlijk is de gezindheid van het hart, ofwel wat men van plan is. Daar hoort een gezond evenwicht tussen te zijn.

Wat de rechtvaardige zegt, heeft de waarde van “het beste zilver”, terwijl wat de goddeloze van plan is, geen enkele waarde heeft. De Heer Jezus had een tong van “het beste zilver”, want Hij gebruikte Zijn tong nadat Hij onderwijs had ontvangen. Daardoor wist Hij “met de vermoeide een woord op de juiste tijd te spreken” (Js 50:4). Zilver is een beeld van de prijs die voor de verlossing moet worden betaald (Ex 30:11-16). De woorden van de Heer Jezus waren erop gericht om mensen te verlossen.

De waarde van de woorden van de rechtvaardige is dat velen er (geestelijk) door worden gevoed en erdoor in leven blijven (vers 21). Voeden wil zeggen weiden, zoals een herder dat doet. Het gaat niet alleen om voedsel, maar ook om zorg voor het juiste voedsel. De woorden worden met zorg doorgegeven. Dat geldt wel bijzonder voor de woorden van de Heer Jezus. Hij is het Brood van het leven. Ook de profeten die in Zijn Naam hebben gesproken, hebben met hun woorden het volk gevoed, ze hebben het goede geestelijke voedsel gegeven (Jr 3:15{89}). Die woorden bouwen op. De taak van de herder en leraar in de gemeente is ook om de gemeente op te bouwen.

De dwazen ontbreekt het aan verstand. Zij willen niet door de lippen van de Rechtvaardige gevoed worden, zij verachten Diens woorden. Daarmee wijzen ze het leven af en sterven. Wie Hem verwerpt en Zijn woorden niet aanneemt, zal geoordeeld worden door het woord dat Hij heeft gesproken (Jh 12:48).

Sp 10:22-26 | De zegen van de HEERE

22 De zegen van de HEERE, die maakt rijk,

Hij voegt er geen zwoegen aan toe.

23 Zoals het voor een dwaas een spel is zich schandelijk te gedragen,

zo is wijsheid [dat] voor iemand met inzicht.

24 Wat de goddeloze vreest, dat zal hem overkomen,

maar van rechtvaardigen vervult [God] het verlangen.

25 Zoals een wervelwind voorbijgaat, is de goddeloze er niet [meer],

maar de rechtvaardige is een eeuwig fundament.

26 Zoals zure wijn voor de tanden en rook voor de ogen,

zo is de luiaard voor wie hem ergens opuit sturen.

Alle rijkdom die we hebben, is ons door God gegeven (vers 22). Het is Zijn zegen, zonder dat Hij enige prestatie, enig “zwoegen”, van onze kant vraagt (vgl. Ps 127:1{90}). Het woord “die” legt de volle nadruk op “de zegen van de HEERE”. Alleen die zegen maakt rijk. Dit vers is een waarschuwing tegen zelfvoldaanheid, tegen de gedachte dat wij onze rijkdom aan onszelf te danken hebben.

Er is geen tegenspraak met vers 4, waar staat dat de hand van de vlijtigen rijk maakt. Zowel het een als het ander is waar. We moeten werken, maar ook beseffen dat de Heer ons de kracht ervoor moet geven en tevens de zegen erop. Dan beseffen we dat alles van Hem komt en zullen we Hem daarvoor de eer geven.

Iemands karakter wordt openbaar door de dingen waarin hij plezier vindt (vers 23). Voor een dwaas is zich schandelijk gedragen als sport en spel. Het gaat hem net zo gemakkelijk af als spelen een kind afgaat. Hij vindt er het grootste plezier in om schandelijk te praten, wat blijkt uit de schunnigste uitdrukkingen die hij gebruikt. “Schandelijk gedrag” is een aanduiding voor heel zondig gedrag. De dwaas beschouwt zelfs het ergste op het gebied van de zonde als vermaak, als een grap. Hij lacht erbij en erom.

Dat staat tegenover de wijsheid die iemand met inzicht volle vreugde geeft alsof het een plezierig spel betreft. Het gaat niet om wat iemand doet, maar om de houding die iemand heeft bij wat hij doet. Wijsheid geeft vermaak aan iemand die inzicht heeft. Dat vermaak wordt gevonden in Gods Woord (Ps 119:117{91}).

De goddeloze kan wel plezier hebben in zijn schandelijke gedrag, maar tegelijk is hij innerlijk heel bang voor wat komen gaat. Hij krijgt inderdaad ook waar hij bang voor is (vers 24). Hij leeft zonder God en daarom zonder enige zekerheid en daardoor altijd in angst. De rechtvaardige daartegenover krijgt waar hij naar verlangt, want hij leeft met God en verwacht alles van Hem. Hier wordt een enorm contrast geschilderd.

Wie geen fundament in zijn leven heeft, dat wil zeggen wie geen bijbelse uitgangspunten heeft, lijkt op een wervelwind die voorbijgaat (vers 25). Een wervelwind raast een ogenblik en verdwijnt dan weer, terwijl hij een spoor van verwoesting achterlaat. Zo is de goddeloze. Dit sluit aan bij het vorige vers, waarin staat dat over de goddeloze komt wat hij vreest. Hij kan in zijn leven alles genieten wat hij wenst, zoals rijkdom, aanzien, familie, terwijl hij in angst leeft dat het hem allemaal een keer zal ontvallen. Het zal hem inderdaad ook als door een razende storm afgenomen worden. Mogelijk al in dit leven, maar zeker bij zijn (mogelijk plotselinge) dood.

De rechtvaardige is het tegenovergestelde. Hem kunnen dezelfde dingen overkomen als de goddeloze. Ook zijn rijkdom, aanzien, familie en gezondheid kunnen hem ontvallen (Job 1-2). Maar als er in zijn leven rampen komen, blijkt hij “een eeuwig fundament” te zijn (vgl. Mt 7:24-27). Het toont de onwrikbaarheid van de positie van de rechtvaardige die hij heeft omdat zijn leven is gebouwd op Christus de Rots. Daardoor blijft zijn levenshuis vaststaan, hoezeer de wervelwind er ook tegenaan beukt.

Zure wijn voelt heel naar aan de tanden als je die drinkt (vers 26). Ook rook aan de ogen is heel irritant, want je ogen beginnen te tranen, je ziet niets meer en kunt geen stap meer verzetten. Met deze onaangename ervaringen wordt een luiaard vergeleken die erop uit wordt gestuurd met een bepaalde opdracht. Hij voert die opdracht niet uit, of te laat, of onnauwkeurig en onvolledig. Een luiaard veroorzaakt alleen maar irritatie als je iets van hem verwacht. Traagheid in het werk van de Heer is ook een kwalijke en irritante zaak. Wie daarin traag is, haalt daardoor zelfs een vloek over zich (Jr 48:10{92}).

Sp 10:27-28 | Verwachting en hoop

27 De vreze des HEEREN vermeerdert de dagen,

maar de jaren van de goddelozen worden bekort.

28 De verwachting van de rechtvaardigen is blijdschap,

maar de hoop van de goddelozen zal vergaan.

De normale verwachting voor iemand die de HEERE vreest, is dat hij lang zal leven, terwijl de jaren van de goddeloze “worden bekort” (vers 27). Dat een Godvrezend iemand soms jong sterft en een goddeloze lang leeft, kan twijfel aan dit vers veroorzaken (Ps 73:1-22). Die twijfel verdwijnt als we eraan denken dat de betekenis over de dood heen reikt.

De verwachting die de rechtvaardige heeft, geeft hem nu al blijdschap en niet pas straks, bij de vervulling van die verwachting (vers 28). De oorzaak daarvan is dat zijn verwachting is verbonden aan de trouwe God en Zijn Christus. Die God is nu ook al bij hem. Op Hem vertrouwt zijn hart. Het oog van de rechtvaardige is niet in de eerste plaats gericht op wat hij verwacht, het leven tot in eeuwigheid, maar op Hem Die zijn verwachting niet zal beschamen.

Iemand heeft gezegd dat het niet gaat om een lang leven, maar om een vol leven. Een vol leven is een leven gevuld met de wil van God en is daarom een lang leven, want “wie de wil van God doet, blijft tot in eeuwigheid” (1Jh 2:17). De Heer Jezus heeft gesproken over het leven in overvloed (Jh 10:10b). Aan dat leven komt nooit een einde en is tevens leven dat in zijn volheid wordt genoten. Het gaat niet alleen om de duur, maar ook om de inhoud. Het korte verblijf op aarde wordt gevolgd door een leven tot in eeuwigheid bij de Heer Jezus in het Vaderhuis.

De goddelozen hebben ook hun hoop. Ze rekenen zichzelf rijk als ze voorspoed hebben en gezond zijn door te leven alsof dit eindeloos zo zal blijven. In hun droomhuis wanen ze zich nu al in de hemel, maar ze zullen ontwaken in de hel. Zij hebben geen enkele grond voor hun hoop dat hun voorspoed altijd zal voortduren, omdat zij niet met God rekenen. Hun hoop zal daarom ook vergaan. Koning Zedekia is hiervan een duidelijk voorbeeld (Jr 39:1-8).

Sp 10:29-30 | De weg van de HEERE

29 De weg van de HEERE is kracht voor de oprechte,

maar de ondergang voor hen die onrecht bedrijven.

30 De rechtvaardige zal voor eeuwig niet wankelen,

maar de goddelozen zullen de aarde niet bewonen.

“De weg van de HEERE”, dat wil zeggen de weg die Hij gaat en de handelingen die Hij verricht, het werk dat Hij doet, betekent voor de oprechte kracht (vers 29). De oprechte voelt zich op Gods weg, onder Zijn leiding, volkomen veilig, beschermd tegen allerlei gevaren. Hij geeft in vertrouwen alles aan God over, omdat hij weet dat Die rechtvaardig handelt. Dat deed de Heer Jezus (1Pt 2:23b). Hetzelfde handelen van God dat de kracht is voor de oprechte, betekent voor hen die onrecht bedrijven “de ondergang”. God gebruikt Zijn kracht tegen hen. Hij is rechtvaardig in Zijn handelen zowel met de rechtvaardige als met de goddeloze.

“De rechtvaardige” zal met zekerheid “voor eeuwig niet wankelen” (vers 30). Hij zal onwankelbaar, ononderbroken standhouden en alle beloften krijgen die hem door God zijn toegezegd. Hij zal altijd in het land wonen (Lv 20:22). Maar de goddelozen krijgen niets van de toekomstige zegen die God op aarde aan Zijn volk zal geven (Dt 4:25-27). Zij worden van de aarde uitgeroeid en zullen die dan ook “niet bewonen”.

Sp 10:31-32 | Mond en lippen van de rechtvaardige

31 De mond van de rechtvaardige loopt over van wijsheid,

maar de tong van [wie] verderfelijke dingen [spreekt], wordt afgesneden.

32 De lippen van de rechtvaardige weten wat aangenaam is,

maar de mond van de goddelozen [alleen] verderfelijke dingen.

“De mond van de rechtvaardige” spreekt niet alleen wijsheid, maar “loopt” ervan “over” (vers 31). Zoals steeds denken we ook hier bij ‘de rechtvaardige’ in de eerste plaats aan de Heer Jezus. Hij spreekt voortdurend en overvloedig wijsheid. Daaraan kunnen anderen zich verkwikken. Hij is de Bron uit Wie onophoudelijk wijsheid stroomt.

Heel anders is het met “de tong van [wie] verderfelijke dingen [spreekt]”. Zijn tong zal worden “afgesneden”, zoals een “boom die geen goede vrucht voortbrengt, wordt omgehakt en in [het] vuur geworpen” (Mt 3:10). De mens van de zonde, de antichrist, is het prototype hiervan. Het geldt ook voor alle valse profeten en valse leraren. Als de tong is afgesneden, is het onmogelijk om nog een woord te zeggen. Het resultaat is dat hij niemand meer met zijn schandelijke praat kan verderven.

“De lippen van de rechtvaardige” spreken aangename dingen die een mens goed doen (vers 32). De rechtvaardige weet “wat aangenaam is” voor anderen om naar te luisteren, hij weet zijn woorden goed te kiezen. De Heer Jezus heeft gesproken wat aangenaam is. Hij heeft woorden van genade gesproken, waarover de mensen zich hebben verbaasd (Lk 4:22). Tegen ons wordt gezegd dat we een woord spreken “dat goed is, waar dat nodig is, opdat het genade geeft aan hen die horen” (Ef 4:29). Dit zijn aangename woorden.

Daartegenover laat de goddeloze slechts verderfelijke dingen horen. Hij spreekt zonder daarover na te denken. Wat hij zegt, zal hemzelf en anderen in het verderf brengen.

Spreuken 11

Sp 11:1 | Eerlijkheid in de handel

1 Een bedrieglijke weegschaal is voor de HEERE een gruwel,

maar een zuivere [weeg]steen is Hem welgevallig.

Dit vers gaat over het zakendoen, zoals dat op de markt en in de winkel gebeurt, dus in het alledaagse leven. God wil dat alle handel eerlijk gebeurt. Als dat niet gebeurt, is dat “een gruwel” voor Hem; als dat wel gebeurt, is dat “Hem welgevallig”. We zien hier Gods persoonlijke reactie op de manier waarop handel wordt gedreven. Het hanteren van “een bedrieglijke weegschaal” houdt in dat een van de leden van Zijn volk tekortgedaan wordt. God komt hier voor de misdeelde op. In Zijn ‘afweging’ van het gedrag van de verkoper hanteert Hij een absoluut eerlijke maat.

Er is niets in het dagelijkse leven waar Hij buiten staat. Het leven van Zijn volk in hun onderlinge omgang behoort Zijn eigenschappen te reflecteren. Alles behoort in overeenstemming met Zijn wil te gebeuren, dat wil zeggen in overeenstemming met Wie Hij is als licht en liefde. Dat geldt ook voor de handel.

Omdat het bij de handel om winst, om geld, gaat, zijn vooral daar de gevaren groot om oneerlijk te zijn. Iemand kan zomaar door geldzucht gedreven worden. Een beetje meer rekenen dan het product waard is, een beetje minder product leveren dan waarvoor is betaald, maakt de winst groter. God kent Zijn volk en wil daarom dat het “een zuivere weegschaal, een zuiver efa en een zuivere bath” gebruikt (Ez 45:10).

De hele Schrift door wordt oneerlijkheid in de handel veroordeeld (Lv 19:35-36; Dt 25:13-16; Am 8:5). God verbiedt het niet alleen, het is voor Hem een gruwel. God aanvaardt iemands handelwijze alleen als die eerlijk is. Hij let erop of wij product geven voor het geld dat we voor dat product vragen. Oneerlijkheid tiert welig als er met God geen rekening wordt gehouden. Een bedrieglijke weegschaal is letterlijk een ‘gewicht van bedrog’. Wie een bedrieglijke weegschaal gebruikt, ontbreekt het aan oprechtheid in het hart (vers 20).

Eerlijk zijn wordt door God in de wet gekoppeld aan de verlossing van Zijn volk uit Egypte (Lv 19:35-36). Door de verlossing heeft Hij hen tot Zijn eigen volk gemaakt. Daarom moeten ze eerlijk zijn, zoals Hij dat is. Zo behoren ook wij, die tot de gemeente van God behoren, op grond van onze verlossing uit de wereld, eerlijk te zijn in ons zakendoen. Elk onrecht, elke oneerlijkheid, moet door ons worden vermeden (1Ko 6:8). Dat geldt niet alleen voor stoffelijke zaken, maar ook als we ons met geschillen of zonden moeten bezighouden. Leggen we dan een eerlijke norm aan, of laten we ons in onze afweging beïnvloeden door familie- of vriendschapsbanden?

Sp 11:2-3| Ootmoed en oprechtheid

2 Komt overmoed, dan komt [ook] schande,

maar bij de ootmoedigen is wijsheid.

3 De oprechtheid van de oprechten leidt hen,

maar de verkeerdheid van de trouwelozen verwoest henzelf.

“Overmoed”, of trots, is letterlijk ‘overkoken’, ofwel het overschrijden van grenzen en het kenmerk van opstandigheid (vers 2). Overmoedige mensen blazen zichzelf op tot het niveau van een godheid. In het kielzog van hun opgeblazenheid volgt “schande”, een woord dat ‘licht gemaakt worden’ betekent. De overmoedige, opgeblazen mens is als een ballon die leegloopt, tot er slechts een vod overblijft.

Een treffende illustratie daarvan is Herodes Agrippa die zich als God laat bejubelen en ogenblikkelijk daarna door de wormen wordt gegeten en sterft (Hd 12:21-23). Hij was een opgeblazen god die verschrompelde tot een vod. Ook de farizeeën zijn opgeblazen. Zij denken groot van zichzelf in hun relatie met God en kijken verachtelijk neer op anderen (Lk 18:9-12; Mt 6:5). De Heer spreekt het ‘wee u’ over hen uit (Mt 23:13-32). Nog een voorbeeld van overmoed is het grote Babylon, dat is de roomse kerk, dat daarvoor ook geoordeeld zal worden (Op 18:7-8). Het enige wat ervan overblijft, is “de rook van haar brand” (Op 18:18).

Tegenover overmoed staat ootmoed of nederigheid. “Bij de ootmoedigen is wijsheid”, wat blijkt uit de plaats die zij tegenover God en mensen innemen. Zij matigen zich niets aan, zij zijn niet opgeblazen. Bij hen is de vrees voor God aanwezig en dat is hun wijsheid. Zij zullen op Gods tijd worden verhoogd (Lk 14:11; 1Pt 5:6).

Wie ootmoedig is, is ook oprecht (vers 3). Het gevolg of resultaat van innerlijke “oprechtheid” is dat het “de oprechten leidt” op de weg die zij gaan en in de contacten die zij hebben. Er is vrijheid en leven in hun gaan en staan, zowel voor henzelf als voor hen die zij ontmoeten. We zien hier de gezegende invloed die oprechtheid op de oprechten heeft. Oprechtheid is een gezindheid van hart, die tot uiting komt in eerlijk en trouw handelen.

Tegenover de oprechten staan “de trouwelozen”. Bij hen is geen oprechtheid, maar het tegenovergestelde, “de verkeerdheid”. Deze verkeerdheid blijkt uit de verkeerde wegen die ze gaan en de verkeerde leer die zij verkondigen. Ze ondergaan daarvan zelf het effect. Door hun verkeerdheid verwoesten zij zichzelf. We zien hier de verwoestende invloed die verkeerdheid op de trouwelozen zelf heeft. Wie erop uit is anderen te beschadigen, beschadigt zichzelf.

Sp 11:4-6 | Gerechtigheid redt en leidt

4 Bezit baat niet op de dag van de verbolgenheid,

maar gerechtigheid redt van de dood.

5 De gerechtigheid van de oprechte maakt zijn weg recht,

maar de goddeloze komt ten val door zijn [eigen] goddeloosheid.

6 De gerechtigheid van de oprechten zal hen redden,

maar de trouwelozen worden gevangen in [hun eigen] begeerten.

Al bezit iemand al het goud en zilver van wereld, het is van geen enkele betekenis “op de dag van de verbolgenheid”, dat is de dag van de toorn van God over de zonde (vers 4; Zf 1:18{93}; Ez 7:19; Mk 8:37-38). ‘De dag van de verbolgenheid’ kan zowel de sterfdag als het toekomstige oordeel zijn. In dit leven kan met bezit een rechter worden omgekocht en een straf worden afgekocht. Maar zo werkt het niet bij God. Het enige waarop het op die dag aankomt, is of iemand verlost is door het bloed van het Lam (1Pt 1:18-19). Wie daardoor is verlost, heeft de gerechtigheid van God door het geloof in Christus. Alleen die “gerechtigheid redt van de dood”.

Gerechtigheid redt niet alleen van de dood, maar heeft ook grote praktische waarde voor het leven. Gerechtigheid maakt de weg van de oprechte recht (vers 5). De oprechte is onomkoopbaar, onkreukbaar, altijd eerlijk. Dat blijkt uit zijn gerechtigheid, uit het doen wat recht is. Daardoor is zijn weg ook recht. Er is niets verdraaids of dubbelzinnigs in. Hij gaat een veilige en zekere weg door het leven. De weg die Jozef te midden van zijn broers en in Egypte ging, is daarvan een voorbeeld. Het is volmaakt waar van de Heer Jezus, de volkomen Oprechte, en het is ook waar voor ieder die Hem in oprechtheid volgt.

Wat de weg van de oprechte kenmerkt, ontbreekt totaal bij de goddeloze. Bij hem zien we het tegenovergestelde. Zijn goddeloosheid geeft hem geen enkele stabiliteit in het leven, maar veroorzaakt juist zijn val.

In vers 6 is opnieuw sprake van “de gerechtigheid van de oprechten”. In vers 5 is het enkelvoud, ‘de oprechte’, nu is het meervoud, ‘de oprechten’. Het gaat nu om de redding uit gevaarlijke, levensbedreigende situaties. De rechte weg van vers 5 is een weg met gevaren. Dezelfde gerechtigheid die de weg recht maakt, helpt ook bij het overwinnen van moeilijkheden op die weg. De oprechten zoeken daarvoor hun hulp bij Hem Die de gerechtigheid heeft gegeven.

“De trouwelozen” ontbreekt het aan gerechtigheid en daardoor aan hulp in gevaren. Zij zien die gevaren niet eens, maar worden geleid door hun “begeerten”. Ze worden door hun begeerten “gevangen”, waardoor ze erin als in een gevangenis opgesloten zitten. Hun begeerten brengen hen tot het begaan van zonden, die hen omgeven als een net waaruit ze zichzelf niet kunnen bevrijden. Door dat net worden ze naar het oordeel gesleept en uiteindelijk naar de eeuwige dood.

Sp 11:7-8 | Het lot van de goddeloze

7 Als de goddeloze mens sterft, vergaat zijn hoop,

dan vergaat [zelfs] de allersterkste verwachting.

8 De rechtvaardige wordt uit benauwdheid gered,

maar de goddeloze komt in zijn plaats.

Van “de goddeloze mens” vergaat op het moment dat hij sterft “zijn hoop” (vers 7; Ps 49:17-21). Uit dit vers spreekt een grote tragiek die is verbonden aan de hoop die de goddeloze mens meent te hebben. Elke hoop op een lange levensduur of succes zal eindigen in een desillusie omdat die hoop verankerd ligt in het vertrouwen op aards bezit.

Hij kan “de allersterkste verwachting” hebben gehad dat hij altijd in voorspoed zou blijven leven, met een rotsvast vertrouwen op het uitvoeren van zijn plannen, maar het vergaat allemaal als een damp als hij sterft. De Heer Jezus vertelt over een rijke man die zonder God sterft. Deze man heeft bij zijn dood al zijn rijkdom moeten achterlaten en heeft in het hiernamaals zelfs geen druppel water om zijn tong ook maar enigszins te verkoelen (Lk 16:19-31).

Wat een genade dat de gelovige een zekere hoop mag hebben, een hoop die als hij sterft niet vergaat, maar juist in vervulling gaat. De hoop van de gelovige is een zekerheid, het is een hoop die niet beschaamt (Hb 11:1; Rm 5:5). Daarom hoopt hij “met volharding” (Rm 8:24-25).

“De rechtvaardige wordt” door God “uit benauwdheid gered” (vers 8). De rechtvaardige kan in benauwdheid terechtkomen. We kunnen daarbij denken aan beklemmende, beknellende situaties, die hem beperken in zijn vrijheid en hem angst bezorgen. Goddeloze mensen kunnen het leven heel benauwd voor hem maken. Maar God zorgt ervoor dat hij niet omkomt en zal hem eruit redden.

Wat “de goddeloze” treft, staat daar tegenover en wel op een opmerkelijke manier. De goddeloze krijgt niet alleen een verdiende straf, maar hij krijgt de plaats waar hij zelf eerst de rechtvaardige in heeft gebracht. De rollen worden omgedraaid. Een duidelijk voorbeeld daarvan is Haman die in de plaats van Mordechai wordt opgehangen (Es 7:10{94}; 9:1). Bij de mannen die in de plaats van Daniël in de leeuwenkuil worden geworpen, zien we hetzelfde (Dn 6:24-25{95}). Deze omkering van rollen zal ook plaatsvinden wanneer de Heer Jezus verschijnt. De gelovigen worden dan uit de verdrukking bevrijd en de goddelozen komen dan in de verdrukking (2Th 1:6-7).

Sp 11:9 | Kennis die redt van de huichelaar

9 De huichelaar richt zijn naaste met [zijn] mond te gronde,

maar door kennis worden de rechtvaardigen gered.

“De huichelaar” is een onoprecht iemand. Hij doet zich voor als een hulpvaardige naaste, maar is een vijand. Hij is erop uit “zijn naaste met [zijn] mond te gronde” te richten, wat benadrukt hoe intens gemeen hij is. Hij wekt bij zijn naaste de verwachting dat hij iets voor hem wil betekenen, dat hij het goede voor hem zoekt. In plaats van die verwachting waar te maken is hij uit op zijn verderf. Hij spreekt allerlei kwaad over zijn naaste om hem daardoor een slechte naam te bezorgen. Dit wordt wel ‘karaktermoord’ genoemd. Hierdoor maakt hij het leven van de naaste tot een kwelling.

Maar “de rechtvaardigen” zullen niet aan zijn verderfelijke bezigheid ten prooi vallen. Zij bezitten namelijk “kennis”. Door hun kennis doorzien zij de huichelaar. Zij zien de werkelijke bedoeling achter de woorden van de huichelaar, ze ontmaskeren hem en weerstaan hem. De mond van de huichelaar wordt gestopt en de rechtvaardigen zijn gered. De trouwe christen weet door het vasthouden “aan het naar de leer betrouwbare woord … de tegensprekers te weerleggen”, waardoor hij “hun de mond stoppen” kan (Tt 1:9-11).

Sp 11:10-11 | De vreugde en verhevenheid van een stad

10 Een stad springt op van vreugde over de welstand van de rechtvaardigen,

maar als de goddelozen vergaan, is er gejuich.

11 Door de zegen van de oprechten wordt een stad verheven,

maar door de mond van goddelozen wordt ze met de grond gelijkgemaakt.

In de verzen 10-11 gaat het niet over personen, maar over “een stad”, een leefgemeenschap. Een leefgemeenschap weet het te waarderen als het de rechtvaardigen goed gaat (vers 10). De rechtvaardigen hebben hun “welstand”, hun toestand van voorspoed, te danken aan hun eerlijke handel en daar vaart de stad wel bij. Een stad, dat wil zeggen de burgers van de stad, springt daarover zelfs in uitbundige vreugde op (vgl. Es 8:15{96}).

Er is ook gejuich als de goddelozen vergaan (2Kn 11:20{97}). Zo zal er ook gejuich in de hemel zijn als het goddeloze Babylon is verwoest (Op 18:20-21; 19:1-2). In het eerste geval is er vreugde over de goede invloed van de rechtvaardigen. In het tweede geval is er gejuich over het uitschakelen van de verderfelijke invloed van de goddelozen.

De goede invloed van de oprechten en de slechte invloed van de goddelozen op het leven in een stad worden in vers 11 onderstreept. “De oprechten” spreken zegen over de stad uit en wensen haar voorspoed toe. Het blijft niet alleen bij zegenwensen, maar de oprechten bewerken ook zegen. Zo wordt de stad “verheven”. Ze krijgt een goede naam, het is aangenaam om er te wonen en te zijn. De stad wordt aantrekkelijk.

Daartegenover staat ‘de reclame’ die de goddelozen ervoor maken. Zij breken de stad met hun woorden tot de grond toe af. Dat doen ze door negatief over de stad te spreken, maar ook door hun algemene taalgebruik. Uit hun mond komt alleen maar vervloeking en vuiligheid. Zelfs bij een net taalgebruik, zoals veel politici dat meestal hanteren, schuilt in hun woorden valsheid en volgen ze een verborgen agenda. Ze werpen zich op als beschermers, maar hun praktijk zal tonen dat ze de stad afbreken.

We kunnen dit toepassen op de plaatselijke gemeente van God als een stad. Als we oprecht zijn, zullen we over de gemeente als een plaatselijke gemeenschap goede dingen zeggen en er een zegen voor willen zijn. Allen die deel uitmaken van de plaatselijke gemeente, zullen zich daarover verheugen. Mensen die er geen enkele binding mee hebben omdat ze buiten God leven, zullen een plaatselijke gemeente geen enkele bestaansgrond gunnen. Ze zullen er lasterpraat over verspreiden en er alles aan doen om hun het leven en samenkomen onmogelijk te maken. Zulke mensen kunnen zich ook in de gemeente bevinden en hun afbrekend werk verrichten door het verspreiden van valse leringen.

Sp 11:12-13 | Inzicht, betrouwbaarheid

12 Wie zonder verstand is, veracht zijn naaste,

maar iemand met inzicht zwijgt.

13 Wie al lasterend [zijn weg] gaat, openbaart geheimen,

maar wie betrouwbaar van geest is, bedekt een zaak.

Wie zijn naaste veracht, bewijst dat hij “zonder verstand is” (letterlijk ‘zonder hart is’) (vers 12). Het ontbreekt zo iemand volledig aan zelfkennis. Hij geeft ook uiting aan zijn verachting. Dat blijkt uit de tweede versregel. Iemand die inzicht heeft in wie hij zelf is, zal zich niet verachtelijk over zijn naaste uitlaten, maar “zwijgt”. Hij beseft dat zijn naaste niet minder is dan hijzelf en dat hijzelf is als zijn naaste. De norm voor de christen ligt zelfs nog hoger: hij zal “in nederigheid de ander uitnemender” achten dan zichzelf (Fp 2:3; Ef 4:25).

Een persoon die “al lasterend” zijn weg gaat, is slecht bezig en niet te vertrouwen (vers 13; vgl. 1Tm 5:13{98}). Als hem iets in het geheim wordt toevertrouwd, zal hij dat met plezier openbaar maken. Tegenover de lasteraar staat de persoon die “betrouwbaar van geest is”. Als hem iets in vertrouwen wordt gezegd, zal hij die zaak bedekken en niet openbaar maken. Hij maakt geen misbruik van het vertrouwen dat hem is geschonken en zal degene die hem in vertrouwen heeft genomen dan ook niet beschadigen en beschamen.

Sp 11:14-15 | Wijze raad, geen borg zijn

14 Als er geen wijze raad is, komt een volk ten val,

maar er komt verlossing door een veelheid van raadgevers.

15 Wie borg is voor een vreemde, zal het beslist slecht vergaan,

maar wie handslag haat, leeft veilig.

“Wijze raad” is wezenlijk voor de stabiliteit van een volk (vers 14). Wijze raad is te vergelijken met het besturen van een schip. Dat schip is hier het volk, de natie. De oude uitdrukking ‘het schip van staat’ duidt dat aan. De vergelijking wordt gemaakt omdat ook een schip voor zijn veiligheid afhankelijk is van de leiding van een kapitein die ter zake kundig dient te zijn. Zonder mensen aan het roer van ‘het schip van staat’ die bekwaam zijn om het volk te besturen, zinkt een schip, dat wil zeggen “komt een volk ten val”. Maar “door een veelheid van raadgevers”, door veel wijzen op allerlei gebied, “komt verlossing” uit de nood en wordt het volk van de ondergang gered.

Dit geldt ook voor het volk van God, waarvan de plaatselijke gemeente een representatie is. Overleg onder gebed en aan de hand van Gods Woord is nodig om een gemeente te zijn waar de Heer Jezus in het midden kan zijn. Bij de bespreking in Jeruzalem over de twistvraag of de volken de wet moeten houden, is men door de bijdragen van meerdere wijze raadgevers tot een verlossend antwoord gekomen (Hd 15:1-29).

Voor een financieel solide beleid is het noodzakelijk geen ondoorzichtige financiële verplichtingen aan te gaan. Een van dat soort ondoorzichtige verplichtingen is “borg” zijn “voor een vreemde” (vers 15). Borg zijn is een uiterst domme zaak (vgl. Sp 6:1-6), zeker als het gedaan wordt voor een vreemde. Salomo is hier zeer duidelijk in zijn waarschuwing: wie borg staat, “zal het beslist slecht vergaan”. Wie borg staat, garandeert de ander dat hij diens schuld zal voldoen als deze in gebreke blijft, terwijl hij zonder enige garantie is dat de ander hem zal terugbetalen. Dat kan tot zijn failliet en de bedelstaf leiden.

Door de tegenstelling in de tweede versregel wordt onderstreept hoe gevaarlijk het is om borg te zijn. Het gaat om niets minder dan “veilig”, onbezorgd, leven. Dat is het perspectief van “wie handslag haat”. De handslag is de bevestiging van een overeenkomst, wat wij tegenwoordig onder andere doen met het zetten van een handtekening. Zet nooit een handtekening of geef nooit wat voor soort bekrachtiging ook voordat je volledig weet waartoe je jezelf met je handtekening verplicht.

Sp 11:16 | Een bevallige vrouw en geweldplegers

16 Een bevallige vrouw houdt vast aan [haar] eer,

zoals geweldplegers vasthouden aan [hun] rijkdom.

“Een bevallige vrouw” is een charmante, innemende vrouw. De vrouw is wel ‘het zwakkere vat’ (1Pt 3:7), maar toch bezit zij de kracht om “aan [haar] eer” vast te houden. Zij doet dat “zoals geweldplegers vasthouden aan [hun] rijkdom”. Haar kracht komt wel op een heel andere manier tot uiting dan bij geweldplegers. Haar kracht is niet lichamelijk, maar geestelijk van aard. Ze is een vrouw met deugd, dat is geestelijke moed of kracht, een vrouw die op God vertrouwt. Een voorbeeld van zo iemand is Ruth (Ru 2:11).

Ze is “bevallig” of innemend omdat zij aan onvergankelijke “eer” vasthoudt. Die eer blijft bestaan, ook als de uiterlijke schoonheid afneemt. Zij kent de waarde daarvan. Dat er moet worden ‘vastgehouden’, betekent dat er krachten werkzaam zijn die haar eer van haar willen afnemen. In het Nieuwe Testament wordt de eer van de vrouw verbonden aan haar lange haar dat een symbool is van haar onderdanigheid ten opzichte van de man (1Ko 11:15). Daaraan houdt ze vast, ondanks alle emancipatiegeweld.

Geweldplegers houden vast aan vergankelijke “rijkdom”. Om hun rijkdom veilig te stellen gebruiken ze lichamelijk geweld tegen hun naaste. Ze hebben hun rijkdom met geweld verkregen en zullen die met geweld vasthouden. Als een naaste bij hen aanklopt om het van hem geroofde bezit terug te halen, zullen ze hem met geweld wegjagen.

Sp 11:17-21 | Gevolgen van rechtvaardig of goddeloos gedrag

17 Een goedertieren mens doet zijn [eigen] ziel goed,

maar een meedogenloze stort zijn [eigen] vlees in het ongeluk.

18 De goddeloze doet een bedrieglijk werk,

maar wie gerechtigheid zaait, [oogst] betrouwbaar loon.

19 Ware gerechtigheid is ten leven,

najagen van kwaad [leidt] tot de dood.

20 De verkeerden van hart zijn voor de HEERE een gruwel,

maar de oprechten van weg zijn Hem welgevallig.

21 Hand op hand: een kwaaddoener zal niet voor onschuldig gehouden worden,

maar het nageslacht van rechtvaardigen zal ontkomen.

Wie voor andere mensen “goedertieren” is, zal het weldadige gevolg daarvan in zijn eigen “ziel”, dat wil zeggen zelf, persoonlijk, ervaren (vers 17). Een “goedertieren mens” heeft liefde voor zijn naaste, voor hen die aan hem verbonden zijn of met wie hij in contact komt. Zo iemand is een navolger van God, Die goedertieren is en Zijn goedertierenheid aan mensen bewijst (Tt 3:4). Rachab heeft de verspieders goedertierenheid bewezen en daarmee haar eigen ziel goed gedaan en ook de ziel van hen die tot het huis van haar vader behoren (Jz 2:12,14).

Op dezelfde manier werkt dat bij “een meedogenloze”, maar dan omgekeerd. Wie zonder mededogen is, bewerkt zijn eigen ongeluk. Zo iemand is een wreedaard bij wie alle liefde voor zijn naaste ontbreekt, zowel in zijn gedachten als in zijn optreden. Hij stort zichzelf in het ongeluk. Dat hebben Achab en Izebel ondervonden (1Kn 22:37-38; 2Kn 9:36-37).

“De goddeloze” is bezig met een werk dat “bedrieglijk” is, dat wil zeggen met werk dat niets oplevert, dat zonder resultaat is (vers 18). “Wie gerechtigheid zaait” (vgl. Jk 3:18{99}), vergaat het anders. Zo iemand brengt anderen ertoe gerechtigheid in hun leven te doen, wat een weldaad is voor weer anderen. Wat gezaaid wordt, zal vrucht dragen (1Ko 9:11; 2Ko 9:6). De oogst die dat oplevert, wordt hier “betrouwbaar loon” genoemd.

Wanneer “ware gerechtigheid” wordt gezaaid (vers 18), is dat “ten leven” (vers 19). Met leven wordt hier het leven in zijn diepste en rijkste vorm bedoeld, dat wil zeggen het leven in gemeenschap met God, het eeuwige leven. Het doen van gerechtigheid en het leven horen bij elkaar. Daartegenover staat het “najagen van kwaad”, het met inspanning van alle krachten het kwaad najagen om het te doen. Dat leidt altijd en onvermijdelijk “tot de dood”. Evenals gerechtigheid en leven horen kwaad doen en de dood bij elkaar, “want het loon van de zonde is de dood” (Rm 6:23).

“De verkeerden van hart” (vers 20) zijn de mensen die een kromme, verwrongen geest hebben. Hun hele geestelijke leven is door het kwaad beïnvloed en ervan doortrokken. Zij zijn “voor de HEERE een gruwel”, omdat zij met hun hart slinkse dingen bedenken en op geen enkele manier rekening houden met Gods wil. Maar “de oprechten van weg”, dat zijn zij die innerlijk op Hem zijn gericht en daarom Zijn weg gaan, “zijn Hem welgevallig”.

Net als in vers 1 gaat het om wat “voor de HEERE een gruwel” is en daartegenover om wat “Hem welgevallig” is. In vers 1 gaat het om eerlijk of oneerlijk zakendoen, de praktijk van het leven. Hier gaat het om de gezindheid van het hart, of die verkeerd of oprecht is. Het gaat niet alleen om het uiterlijke gedrag, maar vooral ook om de motieven die daarachter zitten. God let op onze wegen en ziet tevens wat er in ons hart is (1Sm 16:7). We kunnen wel eerlijk zijn, maar daarmee enkel en alleen ons eigen belang op het oog hebben. Dan zijn we Hem niet welgevallig.

Er komt een dag van vergelding, daar kun je zeker van zijn, daar kan “hand op hand” op gegeven worden, zoals iets met een handslag wordt bevestigd (vers 21). Ieder zal voor de rechterstoel van God gesteld worden en daar verantwoording moeten afleggen voor zijn daden (Rm 14:10b-12; 2Ko 5:10). Dan zal de kwaaddoener zichzelf niet “onschuldig” kunnen verklaren. De Rechter doorziet hem volkomen. Maar “het nageslacht van de rechtvaardigen”, dat zijn niet de nakomelingen, maar allen die tot het geslacht van de rechtvaardigen behoren, zullen aan het oordeel ontkomen (vgl. Jh 5:24{100}).

Sp 11:22 | Een mooie vrouw zonder inzicht

22 Een mooie vrouw zonder inzicht

is een gouden ring in een varkenssnuit.

Een uiterlijk “mooie vrouw” die “zonder inzicht” is, is vergelijkbaar met een mooie “gouden ring” die in “een varkenssnuit” is gedaan. De Israëlitische vrouwen droegen als versiering onder andere een neusring (Gn 24:22,30,47; Js 3:21). Het is onzinnig te denken dat het dragen van een neusring een dier dat voortdurend smerig is, mooi zou maken. Het komt overeen met ons spreekwoord: het is een vlag op een modderschuit.

De vergelijking is dat een prachtig sieraad wordt verbonden aan een onwaardig lichaam. Een varken kent de waarde er niet van. Je kunt dat dier wel willen optuigen met sieraden en zo proberen het aantrekkelijk te maken, maar het dier blijft stinken en vindt er een genoegen in om in de modder en de stank te leven. De ring verliest er zijn schoonheid door. Izebel was zo’n vrouw. Tussen haar gedrag en haar opgedofte uiterlijk was geen enkele overeenstemming. Haar uiterlijke verfraaiing verbleekte in het licht van haar verdorven binnenste (2Kn 9:30). We kunnen dit ook toepassen op het fraaie uiterlijk van de roomse kerk die echter van binnen vol verderf is (Op 17:4-6).

De ware versiering van een vrouw zit van binnen, in haar hart, in haar gezindheid (1Pt 3:3-4{101}). Van Abigaïl wordt eerst opgemerkt dat zij “goed van verstand” was en daarna dat zij “mooi van gestalte” was (1Sm 25:3). Een vrouw is aantrekkelijk als zij de gezindheid en kenmerken van Christus vertoont. De bruid, de vrouw van het Lam, zal die kenmerken in volle heerlijkheid bezitten (Op 21:9-10).

Sp 11:23-27 | De zegen van de rechtvaardige

23 Het verlangen van rechtvaardigen is alleen het goede,

maar de hoop van goddelozen is verbolgenheid.

24 Er zijn er die mild uitdelen en nog meer ontvangen,

en [er zijn er] die meer inhouden dan rechtmatig is, maar het is tot gebrek.

25 Een zegenende ziel wordt verzadigd,

en wie te drinken geeft, die zal ook te drinken krijgen.

26 Het volk vervloekt wie [hun] koren onthoudt,

maar zegening rust er op het hoofd van wie het verkoopt.

27 Wie het goede nastreeft, zoekt welgevallen,

maar wie het kwade najaagt, die zal het overkomen.

Het karakter van “rechtvaardigen” en “goddelozen” blijkt niet alleen uit wat zij doen, maar ook uit wat zij verlangen en hopen (vers 23). “Rechtvaardigen” hebben geen ander verlangen dan “alleen het goede”. Zij staan in verbinding met God en hebben daarom een verlangen naar goede materiële en geestelijke dingen om daarmee ook zelf weer goed te doen.

“De hoop van de goddelozen” zal hun niets anders brengen dan “verbolgenheid”. Zij hebben geen verbinding met God en hopen zoveel mogelijk voordeel uit hun goddeloze leven te halen. Maar hun hoop zal op niets anders uitlopen dan op Gods “verbolgenheid” over hen, omdat al hun verlangens Gods toorn oproepen.

In de regering van God is het zo geregeld, dat er eerst moet worden uitgedeeld, gegeven, gezaaid, en dat daarna de winst, de opbrengst, het voordeel, komt (vers 24). God wil ook dat er “mild” of rijkelijk wordt uitgedeeld en niet mondjesmaat. Als dat gebeurt, zal iemand ervaren dat de opbrengst veel overvloediger is dan wat is uitgedeeld, weggegeven of gezaaid (Lk 6:38a{102}; 2Ko 9:6-9; Ps 112:9). We kunnen ook mild tijd en aandacht uitdelen.

Het tegenovergestelde is ook waar. Er zijn mensen “die meer inhouden dan rechtmatig is”. Zij menen daardoor rijk te worden. Maar behalve dat ze anderen onrecht aandoen, bedriegen ze ook zichzelf. Al hun oneerlijk verkregen winst zal tot hun gebrek leiden, want God zal de rekening met hen vereffenen. Uiteindelijk zullen ze met lege handen staan en met een lijst vol schulden die niet meer te vereffenen zijn.

Iemand niet geven wat hem toekomt, is ook een vorm van meer inhouden dan rechtmatig is. Nabal had die houding tegenover David (1Sm 25:10-11,38). De oppertollenaar Zacheüs heeft het zondige van dit gedrag tijdig ingezien en zich van deze zonde bekeerd (Lk 19:8).

Vers 25 sluit aan op vers 24. “Een zegenende ziel” is iemand die met woord en daad zegen om zich heen verspreidt, weldaden bewijst en het geluk van de ander zoekt. Wie dat doet, zal daarvan zelf de zegen ontvangen. Men zal hem weldoen, hij zal zelf verzadigd worden. Wie iemand anders (geestelijk) verkwikt, zal daardoor ook zelf worden verkwikt. Dat zien we bij de Heer Jezus in Zijn gesprek met de Samaritaanse vrouw. Het geestelijke voedsel dat Hij de vrouw heeft gegeven, heeft Hem Zelf ook verkwikt (Jh 4:31-34; Mt 10:42; Jr 31:25).

Wie geen zegen uitdeelt (vers 25), maar integendeel egoïstisch alles voor zichzelf houdt, en dat in een tijd van schaarste, wordt door het volk vervloekt (vers 26). God wil dat wij van de zegen die Hij ons heeft gegeven, aan anderen uitdelen. Dat geldt zowel voor stoffelijke als voor geestelijke zegen. Als we van de zegen die wij hebben gekregen beschikbaar stellen en te koop aanbieden, zal er zegen op ons hoofd rusten. Bij verkopen hoeven we niet alleen aan geld of een ruilmiddel te denken. Verkopen betekent dat de ander moeite moet doen om in het bezit te komen van wat te koop wordt aangeboden (vgl. Sp 23:23).

Wie het goede weet te waarderen, zal dat nastreven, dat wil zeggen dat hij zich ervoor zal inzetten om in het bezit ervan te komen (vers 27). Zo iemand is bezig “welgevallen” te zoeken, waarbij we vooral mogen denken aan het welgevallen van God. Wie “het kwade najaagt”, doet dat omdat hij meent daar beter van te worden. Hij zal wat hij najaagt niet als kwaad zien. Niemand jaagt voor zichzelf het kwade na. Het gaat om kwade dingen in het oog van God. Wat hij najaagt, zal hij echter niet krijgen, maar het zal hem “overkomen”. Dat ziet op een oorzaak van buitenaf. Het betekent dat hij ten slotte door het kwaad van Gods oordeel zal worden getroffen.

Sp 11:28-31 | De groei van de rechtvaardige

28 Wie op zijn rijkdom vertrouwt, die zal ten val komen,

maar de rechtvaardigen zullen groeien als loof.

29 Wie zijn huis in het ongeluk stort, zal wind erven,

en de dwaas zal een slaaf zijn van wie wijs is van hart.

30 De vrucht van de rechtvaardige is een boom des levens,

en wie zielen vangt, is wijs.

31 Zie, een rechtvaardige krijgt vergelding op aarde,

hoeveel te meer de goddeloze en de zondaar!

Rijk willen worden en rijkdom misbruiken zijn te veroordelen. Er is nog een kwaad aan rijkdom verbonden en dat is op rijkdom vertrouwen (vers 28). “Wie op zijn rijkdom vertrouwt”, zal daarmee beschaamd uitkomen. Dat zal hij tot zijn schade en schande merken als hij “ten val” komt. Rijkdom biedt geen vaste grondslag voor het leven. Ten val komen wil zeggen dat zijn leven in een puinhoop eindigt. De oorzaak daarvan is dat hij God geen plaats in zijn leven geeft (Lk 12:16-21).

Voor “de rechtvaardigen” geldt het tegenovergestelde. Zij vertrouwen op God en “groeien als loof”. Hun leven is geworteld in Hem en wordt gekenmerkt door voorspoed en vruchtbaarheid (vgl. Ps 92:13-16; Jr 17:7-8). Het leven van wie op rijkdom vertrouwt, is als een afgevallen en verdord blad, terwijl dat van de rechtvaardige is als een groenend blad vol vitaliteit dat blijft groeien.

Iemand die in zijn hebzucht alleen aan zichzelf denkt, stort zijn huis in het ongeluk (vers 29). Er is geen enkele belangstelling voor de medehuisgenoten, die hij slechts als lastig beschouwt bij het najagen van het kwaad. Wat er van zijn inspanningen overblijft, is slechts wind, niets wat hij kan beetpakken. Uit de manier waarop hij zijn huis heeft bestuurd, blijkt dat hij een dwaas is. De tweede versregel veronderstelt dat hij alles is kwijtgeraakt en dat hij zoveel schulden heeft gemaakt, dat hij zich als slaaf moet verhuren aan “wie wijs is van hart”.

Wat de rechtvaardige voortbrengt (vers 30), staat in tegenstelling tot de dwaas van vers 29. Zijn leven als een rechtvaardige laat zien dat hij leven heeft. Dat leven heeft hij niet in zichzelf. Wat uit hem komt, wat zichtbaar wordt van het leven dat in hem is, komt voort uit de ware Boom van het leven, de Heer Jezus. Het leven van de rechtvaardige lijkt daarom op het leven van Hem, de volmaakt Rechtvaardige.

Deze overeenkomst komt ook tot uiting in de verhouding tot andere mensen. Iemand die een boom des levens als vrucht voortbrengt, is erop uit om anderen in verbinding met de ware Boom van het leven te brengen. Het gaat er in de eerste plaats om dat anderen worden aangetrokken door en gewonnen worden voor de wijsheid. Wie dat doet, wie op deze manier zielen vangt, is wijs.

We kunnen het ook toepassen op het evangelie. We kunnen vissers van mensen worden en hen vangen (Mt 4:19) door ze voor Christus te winnen, opdat ze achter Hem aangaan. Paulus is een bijzonder voorbeeld van zo’n wijze man (vgl. 1Ko 9:20-22; 10:33). Zijn hele dienst is een bron van leven en geestelijk voedsel voor de generaties na hem.

“Een rechtvaardige” heeft evengoed als “de goddeloze en de zondaar” met de regering van God te maken (vers 31). God moet in Zijn gerechtigheid met elke zonde handelen, ongeacht wie die zonde begaat. Een rechtvaardige die zondigt, moet de gevolgen daarvan ondergaan en dragen. Mozes is daarvan een voorbeeld. Omdat hij zondigde, mocht hij het volk niet in het beloofde land brengen. Ook het leven van David laat de waarheid zien van wat hier staat. Deze vergelding gebeurt op aarde. Een troost daarbij is dat de rechtvaardige mag weten dat Christus hem helpt bij het dragen van de gevolgen van zijn zonden, omdat Hij het oordeel over zijn zonden heeft gedragen op het kruis.

“De goddeloze en de zondaar” krijgt evenzeer met de gevolgen van zijn zonden op aarde te maken en zal die moeten dragen. Maar er is voor hem een “hoeveel te meer” – dit is de eerste van de vier ‘hoeveel te meer’ spreuken (Sp 11:31; 15:11; 19:7; 21:27). Hij zal de last alleen moeten dragen omdat hij zonder Christus leeft en, als hij zich niet alsnog bekeert, zonder Hem sterft. Het lijkt erop dat Petrus dit woord in zijn eerste brief aanhaalt wanneer hij schrijft: “En als de rechtvaardige met moeite behouden wordt, waar zal de goddeloze en zondaar verschijnen?” (1Pt 4:18).

Spreuken 12

Sp 12:1-2 | Kennis liefhebben en goedgunstigheid verkrijgen

1 Wie vermaning liefheeft, heeft kennis lief,

maar wie bestraffing haat, is onverstandig.

2 De goede verkrijgt de goedgunstigheid van de HEERE,

maar een man [vol] listige plannen verklaart Hij schuldig.

Vers 1 is een goede illustratie van het gegeven dat liefde niet draait om een aangename emotie. Een “vermaning” accepteren is vaak niet eenvoudig. Om een vermaning te aanvaarden moet je die liefhebben. Dat doe je als je het belang ervan inziet. Het gaat er daarbij om of wij de uitdrukkelijke wil hebben om een vermaning te aanvaarden of dat we niet vermaand willen worden. Als we de wil hebben om vermaning te aanvaarden, zullen we vermaning liefhebben. Het is een liefde die geleerd moet worden. Het andere geval, een “bestraffing” haten, gebeurt vrijwel automatisch. Zo zitten we van nature in elkaar.

Wie geestelijk wil groeien, moet leren om “vermaning” of correctie te accepteren en daarvan te leren. Daarvoor is nodig zich vrijwillig als een leerling op te stellen tegenover iemand die hem vermaant. Het toont de nederige gezindheid van iemand die niet hoog van zichzelf denkt. Degene die hem vermaant, kan God zijn Die door Zijn Woord tot hem spreekt. God kan ook spreken door een mens, wie dan ook, of door een gebeurtenis.

“Wie vermaning liefheeft”, dat houdt in dat iemand ernaar verlangt vermaand te worden, bewijst dat hij “kennis” liefheeft. Vermaning wordt verbonden aan “kennis”. Het gaat om de kennis van God en Christus, dat is het kennen van Gods wil om tot Zijn eer te leven. Om kennis op te doen is inspanning door training nodig. Als het gaat om “de kennis van Jezus Christus, mijn Heer” (Fp 3:8), kan geen weg te zwaar en kunnen geen kosten te hoog zijn. Er is geen gemakkelijke weg naar geestelijke kennis. Eva koos de gemakkelijke weg en de zonde deed zijn intrede.

De tweede versregel begint met “maar”, wat aangeeft dat nu het contrast met de eerste versregel volgt. Er zijn twee contrasten: “haat” staat tegenover liefde en “onverstandig” tegenover kennis. “Wie bestraffing haat”, die verachtelijk weigert en verwerpt, handelt dom en stompzinnig als een dier dat geen verstand heeft. Haten wil zeggen een afkeer hebben van. Die afkeer komt uit het hoogmoedige hart dat niet van bestraffing wil weten. Wie bestraffing haat, toont het onverstand van een dier dat zich niet realiseert dat het tot zijn bestwil is als het pijn gedaan wordt.

“De goede” (vers 2) is hij die door de genade van God goed is, want “er is niemand die goed doet, er is er zelfs niet één” (Rm 3:12b). “Niemand is goed dan één: God”, dat is de Heer Jezus (Mk 10:18). Wie Hem als zijn leven heeft, kan ook goed zijn en daardoor ook goed doen. De goede is vol goedheid, wat alleen door Gods Geest gewerkt kan worden. Goedheid is een onderdeel van de vrucht van de Geest (Gl 5:22).

De goede wil alleen wat God, de Goede, wil en wat door de Geest tot uiting komt. Dat levert hem “de goedgunstigheid van de HEERE” op. God verbindt Zich met hem, want in hem herkent Hij Zichzelf. Er is harmonie tussen de goede en de Goede. Dit geldt voor iedere gelovige die met God wandelt. Het geldt bovenal voor Christus. Hij is de volmaakt goede Mens en tevens de volmaakt goede God. Als Mens heeft Hij Gods goedgunstigheid verkregen.

Tegenover de man vol goedheid staat de man vol “listige plannen”. In zo iemand is geen goedheid, hij heeft geen leven uit God. Hij handelt naar zijn zondige natuur, wat blijkt uit de plannen die hij maakt om anderen te benadelen. Zo iemand verkrijgt niet de goedgunstigheid van God, maar een schuldigverklaring. Hier zien we dat niet alleen een zondige daad iemand schuldig voor God maakt, maar ook het hebben van listige plannen. Absalom was een man vol listige plannen die erop uit was zijn vader David van de troon te stoten en de macht te grijpen (2Sm 15:2-6).

Sp 12:3 | Wat niet en wat wel standhoudt

3 Door goddeloosheid kan geen mens standhouden,

maar de wortel van de rechtvaardigen is onwankelbaar.

In goddeloosheid is geen stabiliteit aanwezig. Dit geldt zowel voor de samenleving als voor individuen. Het staat hier in de meest algemene zin, “geen mens”. Niemand, welke goddeloze dan ook, verkrijgt standvastigheid in wat hij ook doet. Goddeloosheid betekent los van God, zonder dat naar Zijn wil wordt gevraagd door Zijn Woord te raadplegen. Mensen als Abimelech en Achab hebben in de dagen van hun regering de samenleving ontwricht en geen standgehouden.

Alleen rechtvaardigen hebben door hun gerechtigheid stabiliteit in het leven. Rechtvaardigen hebben geen stabiliteit in zichzelf, maar ze zijn “onwankelbaar” omdat ze zijn geworteld in Christus (Ef 3:17), in Zijn Woord (Ko 2:7). Aan het leven van de rechtvaardigen kan heftig geschud worden, zodat het lijkt alsof ze omvallen, maar hun wortel, het beginsel waarop hun leven is gebaseerd, wankelt niet. Goddeloosheid houdt geen stand, omdat er geen wortel in hen is die in Christus is.

Sp 12:4 | Een deugdelijke vrouw

4 Een deugdelijke vrouw is de kroon van haar man,

maar zij die [hem] beschaamd maakt, is als verrotting in zijn beenderen.

“Een deugdelijke vrouw” is een ‘flinke’, ‘dappere’, ‘ferme’ vrouw, een vrouw die haar taak kent en die met voldoening uitvoert. Door haar optreden vergroot ze de waardigheid van haar man. Ze is zijn “kroon”, zijn roem, een sieraad van eer. Als hij wat zegt en de mensen weten wie en hoe zijn vrouw is, geeft dat zijn woorden extra kracht. Deze waardevolle bijdrage levert de vrouw omdat ze beantwoordt aan Gods doel met haar en dat is haar man tot hulp zijn.

Het is altijd goed om, als een dienaar van de Heer getrouwd is, te weten hoe zijn vrouw is, te weten wie de vrouw achter de man is. Boaz zegt tegen Ruth dat iedereen weet dat zij “een deugdelijke vrouw” is (Ru 3:11). Iedere getrouwde vrouw kan een deugdelijke vrouw zijn door te zijn zoals God haar bedoelt (vgl. Sp 31:10).

Het tegenovergestelde van een vrouw die “de kroon van haar man” is, is de vrouw die haar man “beschaamd maakt”. Er staat niet bij waardoor zij hem beschaamd maakt, maar we kunnen bijvoorbeeld denken aan een onverantwoord uitgavenpatroon, verwaarlozen van haar kinderen en de huishouding, overmatig praten, immoreel gedrag. Zij ondersteunt haar man niet door haar gedrag, maar maakt hem krachteloos in zijn getuigenis. De “verrotting in zijn beenderen” wil zeggen dat wat hem kracht moet geven om te lopen, van binnenuit wegrot, waardoor hij krachteloos wordt. Beenderen geven vastheid en structuur aan het leven. Een vrouw die niet deugt, vernietigt dat. Zij is als de worm in het hout die het hout verrot.

Sp 12:5-7 | De rechtvaardigen tegenover de goddelozen

5 De gedachten van de rechtvaardigen zijn [een en al] recht,

de wijze raadgevingen van de goddelozen zijn bedrog.

6 De woorden van de goddelozen loeren op bloed,

maar de mond van de oprechten zal hen redden.

7 De goddelozen worden omvergeworpen, zodat zij er niet [meer] zijn,

maar het huis van de rechtvaardigen zal blijven staan.

In deze verzen met tegenstellingen tussen de rechtvaardigen en goddelozen zit een opklimming. Bij de rechtvaardigen gaat het van hun rechte gedachten in vers 5 via hun redding brengende woorden in vers 6 naar hun vast staande huis in vers 7. Bij de goddelozen gaat het van hun bedrieglijke raadgevingen in vers 5 via hun bloeddorstige woorden in vers 6 naar hun omverwerping in vers 7.

Van ieder mens die buiten God leeft, zijn “al de gedachtespinsels van zijn hart elke dag alleen maar slecht” (Gn 6:5), maar door bekering en nieuw leven wordt iemand een rechtvaardige. Van alle rechtvaardigen is God de bron van hun gedachten geworden. Wat zij bedenken, wordt in het nieuwe leven door Hem en Zijn genade bestuurd. Daardoor kan worden gezegd dat de gedachten van de rechtvaardigen “[een en al] recht” zijn (vers 5). God wil dat we ons denken richten op Hem en Christus. Dan zijn onze gedachten recht. Dit vers laat zien dat de gedachten of bedoelingen van goede mensen gericht zijn op wat recht is voor God, voor andere mensen en voor zichzelf.

Bij goddelozen is het tegenovergestelde het geval. Hun “wijze raadgevingen … zijn bedrog”. Hun gedachten zijn alleen maar slecht. Daarom kunnen hun raadgevingen alleen maar tot het kwaad leiden. De oorzaak daarvan is dat zij geen verbinding met God hebben. Zij hebben een verdorven hart en wat kan daaruit anders komen dan bitter water (Jr 17:9; Mt 15:19). Terwijl de rechtvaardigen hun zinnen erop zetten anderen goed te doen, zetten goddelozen hun zinnen erop anderen kwaad te doen.

Nehemia was zo’n rechtvaardige. Van hem wordt door zijn vijanden gezegd dat hij “gekomen was om het goede te zoeken voor de Israëlieten” (Ne 2:10). Ook Mordechai en Esther hebben het goede voor hun volk gezocht. Daartegenover staat wat Haman bedacht. Hij deed uit ‘vaderlandsliefde’ het voorstel aan koning Ahasveros om de Joden om te brengen (Es 3:8-9). Dezelfde geest bezat Herodes. Hij zei dat hij het Kind wilde aanbidden, terwijl hij Het in werkelijkheid wilde vermoorden (Mt 2:8,16). Achitofel gaf Absalom “goede raad” (2Sm 17:14) hoe hij zijn vader David kon uitschakelen en het koningschap kon veroveren (2 Samuel 16-17).

De woorden zijn het natuurlijke middel om gedachten (vers 5) bekend te maken (vers 6). “De woorden van de goddelozen” zijn als een hinderlaag. Het levendige beeld van het “loeren op bloed” houdt in dat de goddelozen valse beschuldigingen uiten als een valkuil voor de oprechten. Ze handelen welbewust, niet in een opwelling, en zijn kinderen van hun vader, de duivel, die een mensenmoordenaar is vanaf het begin (Jh 8:44). Veel goddeloze getuigen hebben tegen de Heer Jezus woorden gesproken om Hem veroordeeld te krijgen. Ze legden Hem valstrikken en wilden Hem op Zijn woorden vangen (Lk 20:20-21).

“De oprechten”, die door tucht en onderwijs kennis en ervaring hebben opgedaan, zijn in staat om valstrikken van de goddelozen te vermijden. Zij vermijden niet alleen woorden waaruit bloed voortkomt, maar gebruiken de macht van het woord om hen die door de woorden van de goddelozen gevangen zijn, daaruit te redden. Mordechai heeft gepleit bij Esther en Esther bij de koning om de Joden te redden van Hamans list om de Joden uit te roeien (Es 4:7-14; 7:4-6).

De Heer Jezus heeft als de volmaakt Oprechte steeds door Zijn wijze antwoorden Zijn tegenstanders beschaamd gemaakt. Ze hebben op Zijn bloed geloerd, maar nooit hebben ze Hem kunnen vangen op iets wat Hij zei. Zij hebben Hem ten slotte kunnen doden omdat Hij Zich naar de wil van God in hun handen overgaf. Toen pas konden ze met Hem doen wat zij wilden: Zijn bloed vergieten.

De bozen zijn erop uit anderen kwaad te doen, terwijl de oprechten erop uit zijn anderen te redden van het kwaad. De laatsten worden geleid door de Heilige Geest, Die leven bewerkt. Zij spreken vanuit hun nieuwe leven en laten daardoor zien dat Christus hun leven is. Als zij vanwege hun getuigenis gedood worden, zullen ze door het getuigenis van hun mond van de eeuwige dood gered worden. Zij worden door hun woorden gerechtvaardigd (Mt 12:37).

Na de gedachten in vers 5 en de woorden in vers 6 zien we in vers 7 het einde van de goddelozen en de rechtvaardigen. Het is de tegenstelling tussen wat verdwijnt en wat blijft. De goddelozen verdwijnen doordat God hen met macht omverwerpt. Ze kunnen een nog zo machtig imperium hebben opgebouwd en de indruk wekken dat niets en niemand hen kan bedreigen, maar ze hebben hun hele bestaan op zand gebouwd.

Uit het beeld van het lot van de goddelozen, dat zij “omvergeworpen” worden, straalt kracht. Het betekent een volledige verdelging, die doet denken aan wat God met Sodom en Gomorra deed (Gn 19:25{103}). De goddelozen verdwijnen van het wereldtoneel zonder iets achter te laten wat van blijvende waarde is.

Daartegenover staat “het huis van de rechtvaardigen”. Het huis betekent de familie, zoals we lezen dat Noach en zijn huis werden gered (Hb 11:7). Het huis wil zeggen het nageslacht. Het huis van de rechtvaardigen zal blijven staan, omdat het fundament ervan Christus, de Rots, is. Daardoor zal het in tijden van nood blijven staan, wat betekent dat het altijd zal blijven staan. Het tekent het blijvende gevolg van gerechtigheid tegenover het kortstondige verblijf op aarde van de goddelozen (Mt 7:24-27).

Bij “het huis van de rechtvaardigen” kunnen we ook nog denken aan het huis van Israël in de toekomst. Dat huis zal alleen uit rechtvaardigen bestaan (Js 60:21), want het wordt gevormd door een gelovig overblijfsel uit Israël. Dit overblijfsel is door God gevormd en beschermd tijdens de grote verdrukking. Aan hen, die het nieuwe Israël zijn, maakt God Zijn beloften waar. Hun huis blijft gedurende het duizendjarig vrederijk staan. De goddelozen zijn de afvallige massa van de Joden die samen met de antichrist aan het einde van de grote verdrukking omvergeworpen zullen worden en voorgoed van het wereldtoneel zullen verdwijnen.

Sp 12:8 | Lof of verachting oogsten

8 Naar de mate van zijn verstand wordt iemand geprezen,

maar wie verkeerd van hart is, zal tot verachting worden.

De term voor “verstand” verwijst naar het vermogen om helder te denken. Uit dit gezegde blijkt de waardering voor helder denken. Het gaat hier niet om intelligentie. Bij de geboorte krijgt ieder een bepaalde mate van verstand in de zin van intelligentie. Daarvan zegt God in Zijn Woord van alle mensen dat zij “verduisterd in hun verstand” zijn (Ef 4:18) en dat er niemand is die verstandig is (Rm 3:11). Het verstand dat hier wordt bedoeld, is het denken dat iemand krijgt als hij zich bekeert en nieuw leven ontvangt. Dan krijgt hij het “denken van Christus” (1Ko 2:16).

De gelovige heeft “het verstand” gekregen waardoor hij “de Waarachtige” kent (1Jh 5:20). Voor de praktijk betekent het dat iemand door dit nieuwe verstand God en Christus beter kan leren kennen. Dat staat open voor iedere gelovige, ongeacht de mate van intelligentie. “Naar de mate” dat hij Hen heeft leren kennen en dat in zijn woorden en daden laat zien, zal hij “geprezen” worden. Mensen zullen de weldadige uitwerking opmerken, hoewel ze misschien innerlijk vijandig tegenover het evangelie blijven staan. De Heer Jezus is geprezen voor Zijn woorden en daden, hoewel dat niet tot een nationale bekering heeft gevoerd, maar het volk Hem uiteindelijk zelfs heeft verworpen en vermoord.

Bij “wie verkeerd van hart is”, ontbreekt het vermogen om de dingen te zien zoals ze werkelijk zijn. Hij keert zich tegen God en Christus en Gods volk. Verkeerd van hart wil zeggen een hart dat afgeweken, krom, gebogen, ontaard, is. Het is afgeweken van Gods Woord. Iemand die verkeerd van hart is, hoeft geen gebrek aan logisch denkvermogen te hebben. Hij kan zelfs bijzonder intelligent zijn. Het gaat om zo te zeggen om de aard van het beestje. Omdat hij verkeerd van hart is, maakt hij verkeerde keuzes. Daardoor haalt hij zich de verachting van zijn medemensen op de hals. Abimelech was zo’n verkeerde van hart (Ri 9:1-6).

Sp 12:9-11 | Nederigheid, zorg en ijver

9 Beter af is wie zichzelf geringschat, maar een knecht heeft,

dan wie zich groot voordoet, maar gebrek [heeft] aan brood.

10 De rechtvaardige kent het leven van zijn vee,

maar barmhartigheid van goddelozen is meedogenloos.

11 Wie zijn land bewerkt, zal met brood verzadigd worden,

maar wie leeglopers navolgt, is [een mens] zonder verstand.

Wie in nederigheid tevreden is met wat hij heeft, is beter af dan de opschepper die honger heeft (vers 9). Het gaat hier om de fraaie schijn die iemand kan ophouden, terwijl hij er in werkelijkheid ellendig aan toe is. Het kan iemand zijn die aan lager wal is geraakt, maar met alle geweld naar de buitenwereld toe zijn stand wil ophouden. Sommige mensen maken van hun leven een holle show. Ze doen alsof ze belangrijke personen zijn. Simon de tovenaar zei van zichzelf “dat hij een groot man was” (Hd 8:9).

De les is om met het beetje comfort dat we hebben – een knecht hebben is toch wel gemakkelijk – tevreden te zijn. Het gaat in de eerste plaats om de gezindheid van nederigheid, om het zichzelf geringschatten. Wie echter in weelde wil leven en zich van alle gemakken wil voorzien en zich daarvoor in de schulden steekt, terwijl hij niet in de basisbehoeften van zijn gezin kan voorzien, is dwaas. Met een op de pof gekochte caravan kun je je maag niet vullen.

Het vers is een waarschuwing tegen grootdoenerij, opschepperij. God kijkt naar de nederige, “maar de hoogmoedige kent Hij van verre” (Ps 138:6). De hoogmoed van het leven “is niet uit de Vader, maar is uit de wereld” (1Jh 2:16). God is dicht bij de nederige. Bij hem woont Hij, daar voelt Hij Zich als het ware net zo thuis als in de hemel (Js 57:15). Maar er is een enorme afstand tussen Hem en de hoogmoedige, die ziet Hij in de verte.

Zoals God zorgt voor de dieren, bijvoorbeeld de mussen (Mt 10:29-31; Ps 147:9; Jb 39:3), doet de rechtvaardige dat ook (vers 10). Dat God onze aandacht vestigt op Zijn zorg voor de dieren, is om ons te laten zien dat Zijn zorg voor de mens nog veel groter is dan die voor de dieren. De Heer Jezus zegt, nadat Hij over Gods zorg voor de raven heeft gesproken: “Hoe ver gaat u de vogels te boven!” (Lk 12:24).

Dat moeten we bedenken in een tijd dat men van alles doet om dieren een ‘menselijk bestaan’ te geven, terwijl men baby’s in de moederschoot doodt. Dit soort ‘barmhartigheid’ kenmerkt de goddelozen, terwijl zij meedogenloos zijn tegenover het meest weerloze dat er is. De zogenaamde barmhartigheid van een goddeloze dierenactivist is wreed. Dat blijkt uit zijn verwoesting van bezittingen of zelfs mensenlevens van hen die in zijn ogen verkeerd met dieren omgaan en dat rechtvaardigt door zijn bewering voor de rechten van het dier op te komen.

Dat neemt niet weg dat Gods zorg ook naar de dieren uitgaat. Mededogen voor dieren toont iemands karakter. Het gaat wel om “zijn vee”, dat wil zeggen zijn eigen vee, en niet om dierenwelzijn in het algemeen. Nog minder is het een oproep om een partij voor de dieren op te richten om zo de dieren ‘een stem’ te geven. Wat we ons bewust moeten zijn, is dat we met de dieren delen dat wij en zij door dezelfde Schepper zijn gemaakt. Dieren zijn medeschepselen van de mens en dat moet onze houding ten opzichte van hen bepalen. God heeft bijvoorbeeld voor de mens een rustdag bepaald, maar daarbij tevens laten vastleggen dat ook de dieren op die dag moeten rusten (Ex 20:8-11).

Dieren zijn aan de mens gegeven om hem te dienen en ook tot voedsel, niet om ze te misbruiken. De rechtvaardige zorgt niet alleen voor zijn vee, maar hij “kent het leven van zijn vee”. Hij zal er rekening mee houden wat een dier kan en nodig heeft (Gn 24:32; 33:13-14). Als een lastdier bezwijkt, zelfs al is het dier eigendom van een vijand, dan moeten we het helpen (Ex 23:5). Als God Ninevé spaart, houdt Hij ook rekening met de dieren (Jn 4:11). De rechtvaardige zal het dier te eten geven als het werkt (vgl. Dt 25:4{104}). In dit alles toont hij de gelijkenis met God Die ook zorgt voor Zijn schepping met de volmaakte kennis die Hem eigen is, waardoor Hij weet wat elk schepsel kan en nodig heeft.

De bedoeling van het vers is erop te wijzen dat de rechtvaardige voor iedereen goed is, zelfs voor zijn vee, hoeveel te meer dan voor zijn naaste. Daartegenover staat de wreedheid van de goddelozen, zelfs tegenover mensen, zijn naasten. In zijn innerlijk is geen barmhartigheid, maar zijn binnenste is verhard.

Het land of de grond bewerken (vers 11) is geen gevolg van de zondeval, maar is een opdracht van God aan Adam die dateert van vóór de zondeval (Gn 2:15). Na de zondeval bleef de opdracht om te werken, al werd het werken zwaarder (Gn 3:19; Js 28:23-26). Wat ook bleef, is de belofte dat werken loont. Er is loon voor het bewerken van het land in de vorm van brood. Wie dat erkent en daarom werkt, zal met brood verzadigd worden.

Dit beginsel geldt ook voor het werk dat we voor de Heer doen. We worden opgeroepen altijd overvloedig te zijn in het werk voor de Heer en mogen weten dat dit niet tevergeefs is, maar beloond zal worden (1Ko 15:58). Iedere gelovige heeft een stuk ‘land’ om te bewerken (2Ko 10:13). Als hij een gezin heeft, is dat ‘land’ in de eerste plaats zijn gezin. Daaraan zal hij aandacht moeten geven en tijd moeten investeren. Ook in de gemeente moet werk worden gedaan. Wie zijn taak trouw verricht, zal door de Heer beloond worden.

Tegenover het bewerken van het land staat het navolgen van “leeglopers”. Leeglopers zijn mensen die ‘ijdele dingen’ of ‘lege dingen’ nalopen, ofwel fantasieën of dromen. Wie zich graag bij zulke mensen aansluit, bewijst daarmee dat hij ‘werkschuw’ is. Het gezelschap van leeglopers bestaat uit leeghoofden, dat zijn hoofden “zonder verstand”. Er is geen aandacht voor God en Zijn Woord. God heeft gezegd dat wie niet wil werken, ook niet zal eten (2Th 3:10-12). Dat zullen de leeglopers zeker een keer tot hun schande ervaren.

Sp 12:12-14 | Vrucht en ontkomen

12 Wat de goddeloze begeert, is een vangnet van kwaad,

maar de wortel van de rechtvaardigen brengt [vrucht] voort.

13 In de overtreding van de lippen ligt een kwade valstrik,

maar de rechtvaardige ontkomt aan de benauwdheid.

14 Door de vrucht van [zijn] mond wordt iemand met goed verzadigd,

en wat mensenhanden verdienen, keert bij hem terug.

“De goddeloze” heeft begeerten (vers 12). Die begeerten vormen een vangnet waarin kwaad wordt gevangen en vastgehouden. Met de goddeloze wordt vooral de antichrist bedoeld, want die is de belichaming van het kwaad. Alles wat hij begeert, is kwaad. Er is niets goeds in die man. Hij is een gevangene van het kwaad, hij kan er niet van loskomen, en zelf houdt hij het kwaad gevangen, hij wil het niet loslaten. Ieder die hem volgt, vertoont hetzelfde kenmerk.

Het kwaad wordt bedreven en de slachtoffers of de geroofde goederen worden door hem omsloten in zijn “vangnet”. Dood en verderf zijn de resultaten van zijn werk, zowel wat zijn slachtoffers betreft als wat hem persoonlijk betreft, want hij zal omkomen in het kwaad waarin hij gevangenzit.

Tegenover de boze begeerten van de goddeloze staat “de wortel van de rechtvaardigen” met een overeenkomstige vrucht. Vrucht voortbrengen is geen activiteit, maar het gevolg van de wortel die in goede grond zit en goede voeding krijgt. De rechtvaardigen hebben hun wortel in Christus (Ko 2:6-7). De Heer Jezus zegt dat wie in Hem zijn verblijf heeft en in wie Hij is, veel vrucht draagt (Jh 15:5). Het gaat om het hebben van een levende verbinding met Christus.

“De overtreding van de lippen” gebeurt als er onbezonnen uitspraken worden gedaan en zeker ook als er bewust gelogen wordt (vers 13). Dan ligt er “een kwade valstrik” in wat is gezegd. Wie overtreedt in wat er over zijn lippen komt, loopt gevaar daarop afgerekend te worden. Soms probeert een politicus door een hele woordenstroom zijn uitspraken te nuanceren. Het kan gebeuren dat dit niet overtuigt en dan moet hij het veld ruimen. De leugen van een Amalekiet tegen David over de dood van Saul werd zijn dood, terwijl hij dacht een beloning te krijgen (2Sm 4:9-12).

“De rechtvaardige” zal niet in de problemen raken door wat hij zegt. Hij weet wat hij wel en niet moet zeggen. Daardoor ontkomt hij “aan de benauwdheid”. Hij hoeft zich nergens uit te praten of zich te rechtvaardigen. Wat hij zegt, is in overeenstemming met de waarheid. Daarom is het niet mogelijk hem klem te praten.

De taal van de rechtvaardige wordt vergeleken met “de vrucht van [zijn] mond” (vers 14). Wie in zijn taalgebruik de waarheid in liefde spreekt, zal “met goed verzadigd” worden. Goede taal geeft grote voldoening. God heeft de mens een mond gegeven opdat daaruit vrucht voor Hem zou voortkomen, dat wil zeggen lofprijzing, “[de] vrucht van [de] lippen die Zijn Naam belijden” (Hb 13:15). God reageert daarop en geeft een verzadiging in het hart dat die vrucht heeft voortgebracht.

Ook in het algemeen zal er zegen of het goede zijn voor iemand die in een gesprek wijs en verstandig is, terwijl hij God eert. Een goede raad, een gezonde lering die wordt doorgegeven, is een vrucht van de mond. De mond wordt hier vergeleken met een boom die vruchten voortbrengt. Vrucht veronderstelt groei, schoonheid en de bekwaamheid om anderen voldoening te geven. Vrucht vraagt erom gegeten te worden. Woorden kunnen worden gegeten (Jr 15:16).

Timotheüs was opgevoed in “de woorden van het geloof en van de goede leer” die hij nauwkeurig had nagevolgd (1Tm 4:6b). Daardoor kon hij die als de vrucht van zijn mond doorgeven. Jozua en Kaleb hebben goede woorden over het land gesproken en zijn “met goed verzadigd”.

Sp 12:15-16 | De wijze en schrandere tegenover de dwaas

15 De weg van de dwaas is juist in zijn [eigen] ogen,

maar wie naar raad luistert, is wijs.

16 De toorn van de dwaas wordt dezelfde dag bekend,

maar wie schrander is, bedekt schande.

De dwaas is zo ingesteld, dat hij alleen op zichzelf vertrouwt (vers 15). Hij bepaalt zelf zijn weg die dan in zijn eigen ogen ook helemaal juist is. Hij volgt zijn eigen manier en zal niet naar advies luisteren. “De weg van de dwaas” wordt gekenmerkt door halsoverkop acties. Hij zet die acties door, ondanks goede raad om het niet te doen. Zelfs als hij lang over een bepaalde weg zou nadenken en alle argumenten voor en tegen zou hebben afgewogen, is het nog een halsoverkop besluit, want hij duldt geen enkel advies. Hij heeft een hoge pet op van zichzelf en zijn verstand. Dat is het wezen van dwaasheid. God speelt voor hem geen enkele rol want Hij bestaat voor hem niet eens (Ps 14:1).

Mensen tonen hun (on)volwassenheid door hoe ze reageren op adviezen. Een redelijk denkend mens, dat wil zeggen een wijs mens, zal goede raad erkennen en aanvaarden, zelfs als hij zelf vaak raad aan anderen geeft. Raad is een toepassing van wijsheid en kennis in een specifieke situatie, gebaseerd op scherpe waarneming of een goed doordachte mening, waarbij ook de mening van anderen wordt betrokken.

Een van de namen van de Heer Jezus is “Raadsman” (Js 9:5). Het is vooral belangrijk naar Zijn raad te luisteren. Die raad geeft Hij in Zijn Woord. We doen er ook goed aan bij Godvrezende mensen te rade te gaan of naar hen te luisteren als zij ons ongevraagd raad geven. David heeft naar de goede raad van Abigaïl geluisterd en zich ervan laten weerhouden om Nabal te doden toen hij naar hem onderweg was (1Sm 25:32-35).

De dwaas maakt zichzelf als dwaas bekend door zijn toorn, die “dezelfde dag bekend” wordt, dat wil zeggen dat zijn toorn direct ontvlamt (vers 16; vgl. Pr 7:9{105}). Hij is altijd heetgebakerd en overtuigd van zijn eigen gelijk. Als hij wordt tegengesproken, reageert hij als door een wesp gestoken. Hij heeft een kort lontje en explodeert terstond. Bezonnenheid en bedachtzaamheid ontbreken bij hem. Daardoor wordt zijn schande openbaar. Een uitbarsting van woede oogst geen bewondering, maar verachting. Sauls momenten van razernij waren hem tot schande.

Wie schrander is, beheerst zich en bedekt daardoor schande, hij stelt zich daar niet aan bloot. Hij is in staat om met kritiek om te gaan zonder instinctief en irrationeel te reageren. Het is niet zozeer dat de schrandere man zijn woede of gevoelens onderdrukt, maar dat hij daar bedachtzaam mee omgaat en die voor zichzelf houdt. Hij kent zichzelf en weet dat hij zich kan vergissen. Hij zal, als hij wordt tegengesproken, de zaak nog eens bij zichzelf overwegen en niet impulsief reageren. We zien hierin zelfbeheersing, een vrucht van de Geest (Gl 5:22).

Sp 12:17-20 | Spreken gebeurt vanuit het hart

17 Wie waarheid voortbrengt, maakt gerechtigheid bekend,

maar een valse getuige bedrog.

18 Er zijn er die als met dolksteken praten, ondoordacht,

maar de tong van de wijzen betekent genezing.

19 Een waarachtige lip houdt voor eeuwig stand,

maar een valse tong [slechts] voor een ogenblik.

20 Bedrog is in het hart van wie kwaad smeden,

maar wie vrede aanraden, hebben blijdschap.

Als iemand “waarheid voortbrengt” (vers 17), komen er woorden uit zijn mond die eigen zijn aan de Goddelijke natuur die hij bezit. Hij kan niet anders dan “gerechtigheid” bekendmaken. Waarheid voert tot het bekendmaken van gerechtigheid. Gerechtigheid kan alleen gerechtigheid worden genoemd als het uit de waarheid voortkomt. Gezien het contrast met de tweede versregel, waarin het gaat over “een valse getuige”, kunnen we aan een rechtszaak denken. Maar het kan ook breder worden toegepast.

De waarachtige of waarheidsgetrouwe getuige is betrouwbaar omdat hij de waarheid vertelt. Hij geeft de juiste kijk op de zaak. Wie de waarheid voortbrengt, zal het recht niet buigen, maar bekendmaken.

Een valse getuige doet de waarheid geweld aan. Hij pleegt “bedrog” ten aanzien van de feiten. Hij liegt daarover. We kunnen ons allemaal wel eens vergissen in het weergeven van bepaalde feiten. Maar bedrog is doelbewust een andere voorstelling van zaken geven, en dat als getuige, dan met de werkelijkheid overeenkomt.

De Heer Jezus heeft altijd waarheid voortgebracht en daarmee gerechtigheid bekendgemaakt. Hij heeft ook te maken gehad met valse getuigen. Het een roept het ander op. Wie niet voor de waarheid wil buigen, gaat liegen tegen en over de waarheid.

Het gaat in vers 17 over iemands karakter, wat hem bezielt en wat hij als gevolg daarvan voortbrengt. Wat we zeggen, maakt duidelijk wie we zijn. Waarheid voortbrengen wil zeggen dat het van binnen komt. Johannes de doper bracht de waarheid van God over het huwelijk voort door Herodes bekend te maken met Gods gerechtigheid over zijn ongeoorloofde verhouding met de vrouw van zijn broer (Mk 6:18).

Woorden kunnen als “dolksteken” werken (vers 18). Woorden die haastig en ondoordacht worden gesproken (Lv 5:4; Nm 30:6), kunnen iemand beschadigen in zijn ziel. Het zijn woorden die verwonden en pijn doen (vgl. Ps 57:5{106}; 59:8; 64:4). De vijanden van Jeremia zeggen dat ze hem willen “treffen met de tong” (Jr 18:18). De vrienden van Job hebben veel ware woorden tot Job gesproken, maar het waren woorden als dolksteken.

En wat te denken van de vreselijke insinuatie, uitgesproken door de Joden tegen de Heer Jezus, dat Hij uit hoererij geboren zou zijn (Jh 8:41). Wat een dolksteek! En wat een rustige, bedaarde en bezonnen reactie van de Heer. Hun dolksteek maakte duidelijk dat ze de duivel als vader hadden en dat zegt de Heer hun dan ook (Jh 8:44).

Iemand kan met woorden zo kapotgemaakt worden, dat hem het leven onmogelijk wordt gemaakt. Veel mensen kennen de stekende pijn van valse, onvriendelijke, ondoordachte opmerkingen over zijn persoon of over een geliefde. We moeten er ook rekening mee houden dat we het zelf, mogelijk onbewust, ook wel eens hebben gedaan.

Omgekeerd bewerkt wat de wijzen zeggen genezing. Van onszelf hebben we geen “tong van de wijzen”. We kunnen die wel krijgen door van de Heer Jezus te leren, want Hij had die tong. Hij heeft geleerd als een wijze te spreken en is daarin voor ons een voorbeeld. Van Hem kunnen we leren hoe we moeten spreken (Js 50:4{107}). Dan zullen onze woorden helend zijn, want dan zijn ze betrouwbaar en waarachtig. We spreken zacht en vriendelijk, opbeurend en bemoedigend tot hen die het mikpunt van lasterpraat zijn.

Barnabas had een tong van de wijzen. Hij sprak geruststellende woorden tot de gemeente te Jeruzalem over Paulus (Hd 9:27). De tong moet een helend instrument zijn, zowel voor beschadigde harten van personen als voor kritieke situaties in gemeenten. Dat gebeurt als er een goed woord wordt gesproken, een woord dat opbouwt en genade geeft aan hen die het horen (Ef 4:29). Ook een vermanend woord kan dat effect hebben als het op het juiste moment, tegen de juiste persoon en in de juiste gezindheid wordt gezegd.

“Een waarachtige lip”, waarachtigheid, overleeft alle leugens, altijd, en sterft nooit (vers 19). Waarheid is van God. God is de God van de waarheid. Daarom is waarheid verbonden met de eeuwigheid. Wat in waarheid wordt gezegd, zal nooit tenietgedaan worden. Alle aanvallen op de waarheid, alle tegenstand tegen de waarheid, kunnen de waarheid op geen enkele manier ongedaan maken, nooit.

Dat is anders met “de valse tong”, de leugen. Die kan zo oud zijn als de duivel, hij is en blijft een tijdelijke indringer. Leugens kunnen slechts een beperkte tijd een bepaalde macht uitoefenen en zich handhaven. Het is “[slechts] voor een ogenblik”. Deze uitdrukking geeft aan dat het voor niet meer dan voor de duur van een knipoog is. Het is zo kort, dat de tijdsduur niet te berekenen valt (vgl. Jb 20:5). Het leven van wie met een valse tong spreekt, is van korte duur in vergelijking met de eeuwigheid die wacht. Alle valse leraren zullen dat ervaren. Hun leugen verdwijnt, terwijl de waarheid blijft.

Iedere gelovige moet een waarachtige lip hebben. Dan spreekt hij de waarheid en die houdt eeuwig stand. Lip staat hier voor de persoon die de lip gebruikt.

Het contrast in vers 20 is tussen “kwaad smeden” en “vrede aanraden” en in beide gevallen met het oog op de gevolgen. Omdat er “in het hart” bedrog is, is het hart de smederij van het kwaad. Kwaad vloeit voort uit bedrog. Het gevolg van het beramen van kwaad is alleen maar verdriet en moeite. “Kwaad” houdt hier het idee van pijn in.

Daartegenover staan “wie vrede aanraden”. Vrede, shalom, veroorzaakt geen pijn, maar bewerkt heelheid en welzijn, zowel voor een individu als voor een gemeenschap (Ps 34:14; 37:37). Wie vrede aanraden, zullen de innerlijke tevredenheid oogsten van het doen wat goed is, evenals het plezier van het zien van positieve resultaten.

Het verschil tussen waarheid en leugen is het verschil tussen vrede en oorlog. Alle oorlogen worden uit een leugen geboren, behalve de oorlogen van God. De leugen werd geboren toen de satan God de oorlog verklaarde.

Sp 12:21 | Geen leed treft de rechtvaardige

21 De rechtvaardige zal geen enkel leed overkomen,

maar de goddelozen zullen door onheil overstelpt worden.

In dit vers gaat het over het contrast tussen “de rechtvaardige” en “de goddelozen” met betrekking tot leed en onheil. Dat de rechtvaardige “geen enkel leed overkomen” zal, wil zeggen dat hij niet definitief aan het leed ten onder zal gaan. Het leed van de hel zal hem op geen enkele manier treffen omdat Christus de straf over zijn zonden droeg. Hij is een rechtvaardige geworden en leeft als een rechtvaardige.

Het betekent niet dat hij nooit ziek zal worden of iets ergs zal meemaken. Dat zien we bij een man als Job die een rechtvaardige was. Zijn vrienden leggen het onheil dat Job treft wel zo uit. Job moet, zo oordelen zij, wel een goddeloze zijn gezien het leed dat hem overkomt. Het einde van het boek Job laat zien dat God Job rechtvaardigt tegenover zijn vrienden en hem alles dubbel vergoedt wat hem is afgenomen. Het gaat om het goede dat God voor de rechtvaardige op het oog heeft (Gn 50:20; Rm 8:28,35-39). God heeft het laatste woord, niet het leed.

Bij de goddelozen is het omgekeerd. Zij kunnen een voorspoedig leven leiden, maar er is in hun voorspoed geen enkele bescherming tegen het onheil. Bescherming is alleen te vinden bij Christus en Hem willen ze niet. Daarom zullen zij uiteindelijk “door onheil overstelpt worden”, zonder enige mogelijkheid tot herstel, laat staan tot het ontvangen van een dubbele zegen. Zij zullen de volle consequenties van hun zondige leven tot in eeuwigheid moeten dragen.

Sp 12:22-23 | Betrouwbaar handelen en spreken

22 Valse lippen zijn voor de HEERE een gruwel,

maar wie betrouwbaar handelen, zijn Hem welgevallig.

23 Een schrander mens houdt kennis bedekt,

maar het hart van de dwazen roept dwaasheid uit.

“Valse lippen” spreken voortdurend leugentaal (vers 22). Dat kan gebeuren door leugens te spreken over alledaagse dingen. Het kan ook gebeuren door valse leringen te verkondigen, zoals bijvoorbeeld de roomse kerk dat doet in de verering van Maria. Leugen voor waarheid verkopen is “voor de HEERE een gruwel”. Het is in directe tegenspraak met Zijn natuur als de God van de waarheid. Leugen spreken is een misbruik van de door God gegeven bekwaamheid om te spreken.

Tegenover de valse lippen staan zij die “betrouwbaar handelen”. Zij “zijn Hem welgevallig”, wat staat tegenover wat voor Hem een gruwel is. Met wat een gruwel voor Hem is, heeft Hij geen enkele gemeenschap. Met hen die betrouwbaar handelen kan Hij Zich met vreugde verbinden. Zij spreken niet alleen de waarheid, maar doen de waarheid, ze leven die uit. Woorden en daden, leer en leven, stemmen met elkaar overeen. Wie betrouwbaar handelen, vertonen de kenmerken van Gods Zoon in Wie al Gods welgevallen is.

“Een schrander mens” weerhoudt zich ervan “kennis” tentoon te spreiden (vers 23). Het werkwoord ‘bedekken’ betekent niet dat hij nooit spreekt, maar dat hij voorzichtig, bedachtzaam, met zijn woorden omgaat. Hij zal niet spreken om zijn kennis te etaleren of om zich te wreken op onrecht dat hem is aangedaan. Hij bezit zelfbeheersing om het juiste woord op de juiste tijd in de juiste situatie te zeggen (Pr 3:7b). Elihu kon zijn beurt afwachten om te spreken (Jb 32:4). Maria bewaarde in haar hart wat de engel haar vertelde (Lk 2:19). Jozef wachtte het juiste moment af om zich aan zijn broers bekend te maken (Gn 42:7).

Omgekeerd is er in “het hart van de dwazen” dwaasheid die zij niet voor zich kunnen houden, maar uitroepen (Pr 10:3{108}). De dwaas ratelt aan één stuk door en zwetst over tal van onderwerpen, niet gehinderd door enige kennis van zaken. Het is onmogelijk om met hem een goed inhoudelijk gesprek te voeren. Luisteren kan hij niet en op zijn beurt wachten al helemaal niet. Veelpraters verspillen tijd en kwetsen anderen.

Sp 12:24 | Vlijt tegenover ledigheid

24 De hand van de vlijtigen zal heersen,

maar ledigheid leidt tot herendienst.

Wie ijverig zijn werk doet, komt vooruit in de maatschappij. Hij zal klimmen op de maatschappelijke ladder en een kaderfunctie krijgen. IJver is de gebruikelijke weg die tot voorspoed leidt. De ijverige is op weg naar de top, maar de luie zakt weg naar een slavenbaan. Voor hem is geen topfunctie weggelegd. Dat heeft hij aan zijn luiheid te wijten. Hij doet niets en heeft nergens zin in. Om toch wat te verdienen moet hij zich aanbieden voor de minste karweitjes.

In het koninkrijk van God gaat het op dezelfde manier. Als we ijverig zijn in het werk van de Heer en werken met onze talenten, zullen we in de toekomst gezag krijgen over steden. Als we lui zijn, krijgen we niets en wordt ons zelfs afgenomen wat we hadden (Mt 25:14-30; Lk 19:11-27). We zullen met Christus heersen als we nu als onderdanen in Zijn koninkrijk Hem dienen. Laten we de aansporing ter harte nemen om “niet traag in de ijver” te zijn (Rm 12:11).

Sp 12:25-26 | Een goed woord en raad vragen

25 Bezorgdheid in iemands hart drukt het terneer,

maar een goed woord verblijdt het.

26 De rechtvaardige gaat te rade bij zijn naaste,

maar de weg van de goddelozen laat hen dwalen.

“Bezorgdheid” kan iemand zo in beslag nemen, dat hij een bezwaard hart heeft en terneergedrukt zijn weg gaat (vers 25). Zijn geest kan zich met niets anders meer bezighouden dan met die bepaalde zorg of zorgen. Hij komt er niet los van. Als het zijn hart in bezit heeft genomen, beïnvloedt het al zijn bezigheden en denken. Zijn vreugde is weg. De toekomst is somber.

Hoe bemoedigend, zelfs verblijdend, is dan “een goed woord”. Het gaat niet om allerlei goedbedoelde raadgevingen om de dingen anders te zien, want dat kan zo iemand niet. De problemen, de zorgen, blijven. Een goed woord is een woord waaruit medeleven blijkt. Het is een vriendelijk en niet een vermanend woord. Het is iets zeggen wat de persoon nodig heeft om weer het juiste perspectief te krijgen en hoop en vertrouwen te vernieuwen.

Barnabas was een man van vertroosting die anderen bemoedigde (Hd 4:36). Als we ertoe kunnen komen boven de moeilijkheden uit naar de Heer Jezus te kijken, komen de zorgen in een ander perspectief. We kunnen dan blij worden dwars door de zorgen heen, omdat we dan Hem zien Die heeft gezegd: “Weest niet bezorgd” (Mt 6:25-34). We mogen onze bezorgdheid op Hem werpen, want Hij zorgt voor ons (1Pt 5:7; Ps 55:23).

De eerste versregel van vers 26 is op meerdere manieren te vertalen. Een vertaling die recht doet aan de tegenstelling in de tweede versregel, is: “De rechtvaardige begeleidt zijn naaste juist.” De goddelozen doen het tegendeel. Zij misleiden zichzelf en anderen, waardoor ze gaan dwalen en op de verkeerde weg terechtkomen. De algemene strekking is dat de rechtvaardige goede aanwijzingen geeft, terwijl de goddelozen zichzelf en anderen in moeilijkheden brengen.

Sp 12:27 | De gevolgen van luiheid en ijver

27 De bedrieger zal zijn wildbraad niet roosteren,

maar een vlijtig mens [heeft] het kostbaarste bezit van mensen.

De eerste versregel beschrijft een mens die iets begint, maar het niet afmaakt. Het beeld is dat van een bedrieger die met bedrog een stuk wild heeft bemachtigd, maar het niet zal roosteren, wat betekent dat hij er niets van zal eten. Door de tegenstelling met de tweede versregel lijkt de bedrieger iemand te zijn die zich van bedrog bedient omdat hij zich niet wil inspannen. Hij is een luiaard. Dat verhindert hem om wat hij met bedrog heeft bemachtigd te nuttigen.

Tegenover de luie bedrieger staat “een vlijtig mens”. Hij is in het bezit van het kostbaarste dat een mens kan hebben: zijn vlijt. Dit is zijn kostbaarste bezit, want daardoor kan hij alles verkrijgen wat hij wenst.

Sp 12:28 | Wat naar het leven leidt en niet naar de dood

28 Op het pad van de gerechtigheid is leven,

en de weg in [haar] spoor [voert] niet naar de dood.

Zij die door het geloof de gerechtigheid binnengaan en streven naar een rechtschapen leven, zijn op de weg naar het eeuwige leven. Dat de weg in haar spoor “niet naar de dood” voert, onderstreept dat het om het eeuwige leven gaat. De dood is volkomen afwezig in het eeuwige leven. Het is een staat van ‘onsterfelijkheid’, waaraan duurzaamheid en stabiliteit verbonden zijn.

Zij die op het pad van de gerechtigheid lopen, hebben daar nu al deel aan. Door het gaan van de weg van het onderhouden van Gods Woord en het doen wat recht is, wordt de dood in zijn volle omvang en met al zijn verschrikkingen vermeden. De dood is geen spelbreker, want het leven dat wordt genoten op het pad van de gerechtigheid is immuun voor de dood. Hij Die dit leven is, heeft de dood overwonnen (Op 1:17-18), zodat “de dood is verslonden tot overwinning” (1Ko 15:54).

Spreuken 13

Sp 13:1 | Een wijze zoon of een spotter

1 Een wijze zoon [luistert naar] de vermaning van [zijn] vader,

maar een spotter luistert niet naar bestraffing.

De tegenstelling in dit vers, aangegeven door het woord “maar”, is die van “een wijze zoon” en “een spotter”, een spottende zoon. Het is op te vatten als een inleidend vers. Deze tegenstelling zien we in de volgende verzen in tal van dagelijkse situaties terug en toegepast.

Een wijze zoon zal “de vermaning” van zijn vader omhelzen. Hij luistert naar vaderlijke vermaning, hij bewaart en waardeert die, hij heeft er respect voor en handelt ernaar. ‘Luistert naar’ staat niet in de tekst, wat wordt aangegeven door de vierkante haken. Uit de tweede versregel kan worden afgeleid dat luisteren wordt bedoeld. Maar het kan ook omhelzen of bewaren of respecteren of nog andere positieve waarderingen betekenen. De zin kan zelfs zo worden weergegeven: “Een wijze zoon [is de vrucht van] de vermaning van [zijn] vader” (Darby-vertaling in een voetnoot). Zo gezien, heeft hij zijn wijsheid aan zijn goede opvoeding te danken. Omdat hij wijs is, heeft hij geluisterd, en omdat hij heeft geluisterd, is hij nu wijs.

De spotter lacht zijn vader uit als deze hem bestraft. “Bestraffing” is een sterker woord dan vermaning. Hoe krachtig de vader de zoon ook toespreekt, als de zoon een spotter is, luistert hij niet. Hij sluit zich ervoor af, hij wil er niet van leren. Daarmee begeeft hij zich buiten de sfeer van vaderlijke liefde die noodzakelijk is voor zijn geestelijke en emotionele ontwikkeling. Wie niet luistert naar ouderlijke bestraffing, luistert ook niet naar Gods bestraffing. Beide zijn bedoeld om de zoon de weg van zegen te laten gaan en tot een zegen te laten zijn.

Een spotter bevindt zich op het hoogste niveau van dwaasheid. Hij heeft geen respect voor autoriteit, hij lastert godsdienst, en, omdat hij denkt dat hij weet wat het beste is, wijst hij elke onderwijzing af. De verandering naar het sterkere woord ‘bestraffing’ in de tweede versregel toont aan dat hij niet op enige tucht reageert.

Wie ware wijsheid bezit, erkent dat iemand die meer ervaren is hem kan bewaren voor struikelen op de weg die hij gaat. Het is voor hem een nieuwe, onbekende weg, maar voor de ervaren vader niet. Wie niet wijs is en niet luistert, wie een spotter is en vermaning van een ‘ervaringsdeskundige’ veracht, zal door bittere ervaring leren wat hem bespaard was gebleven als hij had geluisterd.

Sp 13:2-3 | De vrucht en bescherming van de mond

2 Van de vrucht van [zijn] mond zal iemand het goede eten,

maar het verlangen van de trouwelozen is geweld.

3 Wie zijn mond behoedt, bewaart zijn ziel,

wie zijn lippen openspert, hem [wacht] de ondergang.

Met “de vrucht van [zijn] mond” wordt het spreken van de rechtvaardige bedoeld (vers 2). Vrucht is hier het resultaat van innerlijke overwegingen, van overleggingen in het hart. We kunnen alleen goede vruchten uit onze mond laten komen, als er in ons hart goede overwegingen zijn (Lk 6:45{109}). Het verlangen dat het hart van de trouwelozen bezielt, is niets anders dan geweld. Er is sprake van een verschillende bron. “Het goede” en het “geweld” bewijzen wat er in het hart is. Het goede is aangenaam van smaak en geur; geweld is kwetsend, ruw en hard.

De christen die in gemeenschap met God wandelt, zal Godvrezende taal met zijn mond communiceren. Hoe anderen daar ook op mogen reageren, het zal zijn eigen ziel in elk geval goed doen, die verkwikken en opbouwen. Voor hemzelf zijn de woorden die hij spreekt goed voedsel. Dat geldt ook voor hen tot wie hij spreekt. Zij worden door zijn woorden verkwikt. Het resultaat daar weer van is dat hij zegen krijgt van hen die hij door zijn woorden heeft verkwikt.

De trouwelozen zijn de verraderlijken, de onbetrouwbaren. Hun verlangen, hun ‘eetlust’, is niet om anderen iets goeds te eten te geven, maar geweld te plegen. Zij zijn er niet op uit om anderen te helpen, maar te beschadigen door geweld. Dit kan lichamelijk geweld zijn, maar ze kunnen ook verbaal geweld gebruiken en kwetsende woorden spreken. Kwetsende spreekkoren bij voetbalwedstrijden zijn hiervan een voorbeeld.

Vers 3 sluit aan op vers 2. De lippen worden gevoed door wat er uit het hart komt, zegt vers 2. Tegelijk moet de mond worden behoed (vers 3), want niet alles wat goed is, moet altijd worden gezegd. Ook moet ervoor worden gewaakt dat er toch iets slechts uit de mond komt. Ook in de gelovige woont de zonde nog. De mond wordt hier voorgesteld als een stad die of een huis dat behoed moet worden. We kunnen ook de toepassing maken naar het gebruik van ‘moderne monden’ als facebook en twitter, die nogal eens worden gebruikt om te kwetsen. Wat een ellende heeft dit al veroorzaakt. Denk maar aan de pesterijen via ‘sociale’ media onder leerlingen op middelbare scholen.

Het behoeden van de mond wil zeggen dat er acht wordt gegeven op wat uit de mond komt, wat men zegt, de woorden die men spreekt (vgl. Ps 141:3{110}). Het is het veiligst om je mond te houden. De les is dat een strakke controle over wat men zegt, problemen voorkomt. Het advies om eerst eens ergens ‘een nachtje over te slapen’ voordat er wordt gereageerd, is waardevol.

Een oud-Arabisch spreekwoord luidt: ‘Let erop dat je met je tong niet je keel doorsnijdt.’ Dat is wel van toepassing op “wie zijn lippen openspert”, dat wil zeggen er alles altijd maar ineens uitflappen. Het betreft iemand die zonder enige zelfcontrole en zonder enig nadenken altijd meent zijn zegje te moeten doen. De tegenstelling in het vorige vers is de vruchtbare tong tegenover de valse tong. Hier staat de ‘teugelloze tong’ tegenover de ‘beteugelde tong’. Wie zorgvuldig met zijn tong omgaat, neemt een veilige route om zijn leven te bewaren. Zijn leven is vaak in gevaar door veel en onbezonnen praten, door er alles maar uit te flappen. Wie zijn tong niet in bedwang kan houden, gaat zijn ondergang tegemoet.

Sp 13:4 | Begeerte van de luiaard tegenover vlijt

4 Begerig is de ziel van de luiaard, maar tevergeefs,

de ziel van de vlijtigen wordt echter verzadigd.

De luiaard wenst welvaart en overvloed en droomt daarvan. Maar zijn begeerte blijft onvervuld, leeg, tevergeefs, omdat de vervulling ervan inspanning vraagt, en die wenst hij niet te leveren. Vlijtige mensen beantwoorden aan Gods bedoeling met hun leven en zullen de voldoening daarvan ervaren. Zij zoeken eerst het koninkrijk van God en krijgen het andere erbij (Mt 6:33). De vlijtigen liggen niet de hele dag te dromen over wat ze allemaal wel zouden willen hebben, maar werken voor de vervulling van hun dromen.

De ijverige wordt verzadigd met wat de luiaard tevergeefs wenst. De luiaard heeft de wens, maar niet de wil. Hij wenst de opbrengst van de vlijt, zonder de vlijt die iets opbrengt. Hij is jaloers op wat anderen weten en hebben, maar hij wil wijs zijn zonder (bijbel)studie en (geestelijk) rijk zijn zonder zich ervoor te hoeven inspannen. Het gaat om begeerte zonder inspanning het begeerde te krijgen. Hij wil wel christen zijn, maar zonder de moeiten die dat met zich meebrengt. De weg naar de hel is geplaveid met zulke begeerten.

Sp 13:5-6 | Rechtvaardig of goddeloos

5 De rechtvaardige haat een leugenachtig woord,

maar de goddeloze brengt zichzelf in een kwade reuk en handelt schandelijk.

6 Gerechtigheid behoedt wie oprecht van weg is,

maar goddeloosheid stort een zondaar [in het verderf].

Vers 5 gaat over de gezindheid en het optreden van de rechtvaardige en de goddeloze. Vers 6 gaat over de resultaten, de behoedende gerechtigheid en de in het verderf stortende goddeloosheid.

Er staat in vers 5 niet dat de rechtvaardige nooit liegt. Het gaat ook niet om het vermijden van de leugen. De leugen vermijden kan ook uit zelfzuchtige motieven gebeuren, zonder dat de leugen wordt gehaat. Het gaat om het haten ervan, er een afkeer van hebben (Rm 12:9{111}). Deze haat is bij de rechtvaardige aanwezig, omdat hij de Goddelijke natuur bezit.

De leugen komt tot uiting in “een leugenachtig woord”. Elk woord dat in leugen wordt gesproken, is hatelijk voor God en voor de rechtvaardige. We kunnen de waarheid niet liefhebben zonder de leugen te haten. Dat is volmaakt waar bij de Heer Jezus en zal zo zijn bij ieder die dicht bij Hem leeft.

De goddeloze leeft in de leugen en handelt laaghartig en schaamteloos. Wat hij zegt en doet, stinkt en is schandelijk. Iemand “in een kwade reuk brengen” gebeurt door leugenachtige woorden over hem te spreken. Maar hierdoor komt hij die dit doet zelf ook in een kwade reuk. Het is een geur die om hem heen hangt. Wie zich van leugenachtige woorden bedient, is schandelijk bezig. De goddeloze maakt zich gehaat en gedraagt zich schandelijk door zijn leugentaal.

“Gerechtigheid” en “goddeloosheid” worden in vers 6 gepersonifieerd. De rechtvaardige wordt door gerechtigheid gekenmerkt. Zo iemand is “oprecht van weg”, dat wil zeggen dat zuivere motieven zijn handel en wandel bepalen. Zijn gerechtigheid beschermt hem tegen boze aanvallen om hem te laten zondigen. Hij wordt door zijn gerechtigheid behoed voor onoprecht of bedrieglijk handelen omdat hij is bekleed met “het borstharnas van de gerechtigheid” (Ef 6:14). Gerechtigheid is als een borstharnas dat het hart beschermt van waaruit “de uitingen van het leven” zijn (Sp 4:23).

Tegenover gerechtigheid staat goddeloosheid. Daardoor wordt de zondaar gekenmerkt. Hij is zonder enige bescherming tegen de zonde en gaat een weg van zonde. Bij goddeloosheid ontbreekt elke gedachte aan God. Wie goddeloos is, doet niet anders dan zondigen. De weg van de zondaar eindigt onvermijdelijk in het verderf. Hij wordt daarin gestort, zonder dat iets of iemand dat verhindert. Het wordt hier voorgesteld als iets wat hij zelf bewerkt.

Sp 13:7-8 | De rijke arme en de arme rijke

7 Er zijn er die zich rijk voordoen, terwijl zij helemaal niets [hebben],

[en er zijn er] die zichzelf arm houden, terwijl zij veel bezit hebben.

8 Het losgeld voor iemands leven is zijn rijkdom,

maar een arme krijgt [zelfs] geen bedreiging te horen.

Mensen kunnen zich anders voordoen dan ze zijn (vers 7). Dat is huichelarij of toneelspelen, leven achter een masker. Het is iemand zijn die je in werkelijkheid niet bent. De vermaning die hierin opgesloten ligt, is dat je eerlijk, zonder aanmatiging, moet zijn. Dat kan alleen als zowel de rijke als de arme zichzelf ziet in Gods licht. Jakobus wijst zowel de arme als de rijke erop welke houding ieder voor God moet aannemen (Jk 1:9-10). Paulus wilde niet dat iemand hoger van hem dacht dan wat van hem werd gezien of gehoord (2Ko 12:6b).

Hier gaat het om mensen die zich rijk voordoen, terwijl ze arm zijn en om mensen die zich arm voordoen, terwijl ze rijk zijn. Zich rijk voordoen kan gebeuren om geen gezichtsverlies te willen lijden. Zo kan iemand die alles kwijt is, de status van welvaart willen ophouden en daardoor het aanzien onder de mensen, zijn buren of collega’s. Wie zich iets aanmatigt, leeft in de leugen.

Wie “zichzelf arm houden, terwijl zij veel bezit hebben”, kunnen dat doen uit angst gedood te worden om hun bezit te stelen. Het kan ook zijn uit angst iets te moeten weggeven, een daad van barmhartigheid te moeten verrichten. Wie zich om die reden arm houdt, doet dat om zijn verplichting te ontduiken om goed te zijn voor de armen en voor hen zijn hand wijd open te doen (Dt 15:11). Het motief is dan gierigheid.

Wat voor bezit geldt, kan ook worden toegepast op kracht en aanzien en ook op geestelijke gaven. De gemeente te Laodicéa deed alsof ze geestelijk rijk was, maar ze bezat niets (Op 3:17{112}; vgl. Hs 12:9). Christus, Die buiten stond, confronteert haar daarmee. Je kunt ook zeggen dat je niets bent en niets kunt, terwijl je toch rijk bent in Christus, maar geen zin hebt om je verantwoordelijkheid te nemen. Mensen die iets van zichzelf zeggen, moeten we niet zonder meer geloven. In zinnen als ‘Ik ben hier heel goed in’, of ‘Ik kan dat echt niet’, gaat het om het eigen ‘ik’. In beide gevallen wordt de Heer als de Gever geloochend.

Paulus was arm, maar maakte velen rijk (2Ko 6:10) zowel door de prediking van het evangelie aan ongelovigen als door het onderwijs aan de gemeente (vgl. Hd 3:6). Bovenal heeft de Heer Jezus, Die rijk was en ter wille van ons arm werd, ons door Zijn armoede rijk gemaakt (2Ko 8:9).

Vers 8 sluit aan op vers 7. Er zijn nadelen aan het hebben van rijkdom. Iemand die rijk is, kan de prooi van een kidnapper worden. Dan moet hij al zijn rijkdom als losgeld geven om te blijven leven. Met een dergelijk gevaar heeft een arme niet te maken. Hij wordt zelfs niet eens bedreigd, want er valt bij hem niets te halen. Hij kan niet gechanteerd worden en leeft wat dat betreft zonder zorgen.

We zien hier dat bezit moeilijkheden voor de rijke creëert, terwijl een arme daarvan geen last heeft. Armoede heeft dit voordeel boven rijkdom. De arme kan bij wijze van spreken rustig gaan slapen zonder dat hij de deur op slot doet, want hij heeft geen bezittingen waar een inbreker op uit zou kunnen zijn.

Sp 13:9 | Verblijdend licht of een uitgedoofde lamp

9 Het licht van rechtvaardigen verblijdt,

maar de lamp van goddelozen wordt uitgedoofd.

Het leven van “rechtvaardigen” straalt “licht” uit. Dat “verblijdt” henzelf en ook hun omgeving. De goede dingen in hun leven zijn een weldaad voor anderen en geven vreugde. Wat de goddelozen aan voordelen hebben, heeft geen blijvende vreugde tot gevolg, want in die voordelen is niets van God aanwezig, Die licht is (vgl. Jb 18:5-6; 21:17). Zij hebben geen licht van God, de enige Bron van licht. Daarom wordt hun lamp, een symbool van levenslicht, uitgedoofd (Sp 20:20,27; 24:20).

Licht en blijdschap horen bij elkaar (Es 8:16). Het licht van de rechtvaardigen is het Woord van God (Ps 119:105), dat een bron van blijdschap is (Ps 119:24,77,92,143,174).

Licht is een zelfstandige lichtbron, terwijl een lamp ergens licht aan ontleent. De lamp kan ook een beeld van het Woord van God zijn (Ps 119:105), maar hier is dat niet zo. De lamp is kunstmatig licht, zoals vroeger het licht van een kandelaar, of in onze tijd ook elektrisch licht. Hij stelt het kunstlicht van het verduisterde verstand van de mens zonder God voor. Wie in dat licht wandelt, en dat doen de goddelozen, eindigt in complete duisternis (vgl. Mt 6:22-23{113}).

Sp 13:10 | Overmoed of raad aanvaarden

10 Overmoed geeft alleen maar ruzie,

maar bij wie zich raad laten geven, is wijsheid.

Overmoed – de arrogantie van ‘ik weet alles’ – bewijst zich in het roemen in eigen wijsheid en het verachtelijk afwijzen van raad. Het gevolg is ruzie. Overigens zijn bij een ruzie twee vleselijke naturen betrokken. Wie zich raad laat geven, erkent de noodzaak van advies en accepteert hen die hem dat geven. Hij toont wijsheid, met harmonie als gevolg in plaats van ruzie.

Ruzie wordt vermeden door het zoeken van goede, Schriftuurlijke raad bij anderen die geestelijk zijn, niet bij ongeestelijke mensen. Het is vooral belangrijk raad te zoeken bij God. De werkelijk leergierige is hij die erkent dat wat hij niet weet oneindig veel meer is dan wat hij wel weet.

Ruzie, tweedracht, ontstaat door zich boven anderen verheffen en van geen correctie willen weten. Dat gebeurde in Korinthe. Paulus kwam met raad om dat te corrigeren.

Sp 13:11 | Zo gewonnen, zo geronnen

11 Bezit aan vluchtigheid [ontsproten], wordt minder,

maar wie met zijn hand bijeenbrengt, vermeerdert [zijn bezit].

Dit vers gaat over hier-en-nu, over direct bezit en genot. Het is een waarschuwing tegen wilde speculatie. Het is de geest van deze tijd. Alles moet direct beschikbaar zijn om ervan te genieten. Snel geld, snel genieten. Veel mensen doen daarom mee aan loterijen of speculaties. Als je in de prijzen valt, kun je in één klap schatrijk zijn. Het kan ook om bezit door diefstal gaan. Het geluk daarvan ebt op termijn weg. Er is geen blijvend genot in de aardse dingen. Hier geldt het spreekwoord ‘Zo gewonnen, zo geronnen’, wat betekent dat wat je gemakkelijk hebt gewonnen, ook gemakkelijk weer kunt kwijtraken. Iemand die van ‘gemakkelijk’ geld leeft, gaat er ook niet zorgvuldig mee om.

De geduldige werker die “met zijn hand bijeenbrengt”, werkt voor de toekomst. Zijn bezit neemt niet af, maar toe. Zijn voldoening wordt niet minder, maar vermeerdert. Dit geldt ook en vooral in geestelijk opzicht.

God gebruikt geen loterij of gokken of diefstal om iemand rijk te maken. Hij wil dat we hard en eerlijk werken voor ons bezit. Manieren die God kan gebruiken om iemand rijk te maken zonder ervoor te werken, zijn een erfenis en een schenking.

Sp 13:12 | Uitgestelde verwachting of vervuld verlangen

12 Uitgestelde verwachting krenkt het hart,

maar een vervuld verlangen is een boom des levens.

Wat de “uitgestelde verwachting” is, wordt hier niet genoemd. Het is algemeen. De bedoeling is dat de tijd gedurende welke men zijn verwachting moet koesteren, uitgerekt wordt, dat de vervulling telkens weer opgeschoven wordt. Je denkt dat nu de vervulling bijna komt, maar dat blijkt niet zo te zijn. Elke keer is er teleurstelling of zelfs ontgoocheling. Een dergelijke verwachting maakt het hart ziek. Men wordt er moedeloos van en kwijnt er onder weg.

“Een vervuld verlangen” is iets anders dan een bepaalde verwachting waarmee iemand telkens weer bedrogen uitkomt. Het vervulde verlangen spreekt van een verlangen naar iets wat God heeft beloofd en wat Hij ook vervult. Een dergelijk vervuld verlangen “is een boom des levens”. Daardoor wordt het hart niet ziek gemaakt, maar vervuld van gemeenschap met God die eeuwig is en volle voldoening geeft.

Het diepste verlangen van de rechtvaardige is het verlangen naar de komst van Christus. Als Hij komt, wordt dat verlangen vervuld. Simeon heeft Zijn komst beleefd (Lk 2:25-30; Hg 2:7). Alle gelovigen zullen Zijn komst beleven. Ze zien volhardend daarnaar uit. Een uitgesteld verlangen is dan ook iets heel anders dan iets met volharding verwachten.

De discipelen hadden een gekrenkt of pijnlijk getroffen hart, omdat hun verwachting van de regering van de Messias uitgesteld werd. De Emmaüsgangers hadden een gekrenkt of verdrietig hart vanwege een teleurgestelde hoop. We worden in onze hoop teleurgesteld als wij onze hoop baseren op onze eigen verlangens en niet op wat Gods Woord zegt.

Sp 13:13 | Verachting of vrees

13 Wie het woord veracht, zal te gronde gericht worden,

maar wie het gebod vreest, hem zal [dat] vergolden worden.

De eerste versregel is een waarschuwing tegen het verachten van “het woord”, dat is het Woord van God. Wie Gods Woord veracht, zal niet staande blijven, maar “te gronde gericht worden” (Hb 10:26-31). Zijn hele levenshuis wordt verwoest. Koning Saul is daarvan een voorbeeld (1Sm 15:17-23). De tweede versregel is een motivatie om het Woord als “het gebod” te vrezen. Wie aan het Woord gehoorzaam is, zal daarvoor door God worden beloond.

De tegenstellingen zijn “veracht” en “vreest”, en “te gronde gericht worden” en “vergolden worden”. Ze gaan over “het woord” en “het gebod”, dat is het Woord van God en het gebod van God, en gehoorzaamheid daaraan of het verwerpen ervan. ‘Het woord’ ziet op het onderwijs in het algemeen, terwijl ‘het gebod’ een opdracht inhoudt en op een krachtige instructie wijst.

Sp 13:14-16 | Wijsheid of dwaasheid

14 Het onderricht van de wijze is een bron van leven

om de strikken van de dood te ontwijken.

15 Goed verstand geeft gunst,

maar de weg van de trouwelozen is onbegaanbaar.

16 Al wie schrander is, handelt met kennis [van zaken],

maar een dwaas verspreidt dwaasheid.

Uit “het onderricht van de wijze” komt leven voort voor ieder die ernaar luistert (vers 14). Dit onderricht “is een bron van leven” die de dorst van de rechtvaardige naar gemeenschap met God lest. Gemeenschap met God is het ware leven. Daarop is alle onderwijs van de wijze gericht.

Er zijn echter krachten werkzaam die de rechtvaardige willen doden. De dood is alles wat niet in gemeenschap is met God. De tweede versregel geeft het motief voor de eerste versregel. Het onderricht van de wijze geeft niet alleen leven, maar zorgt er ook voor dat we, zolang we op aarde onze weg gaan, “de strikken van de dood … ontwijken” en in gemeenschap met God zullen blijven. ‘De strikken van de dood’ suggereert dat de dood een jager of vogelvanger is die op zijn prooi loert.

De wereld waar we doorheen moeten, wordt beschreven als een plaats waar het wemelt van strikken van de dood. Een strik wordt gespannen om te vangen en te doden. Het middel om iemand in de strik te laten lopen is lokaas. Aas lijkt op iets wat eetbaar en lekker is, maar in werkelijkheid is het een middel om te doden. Het Woord van God openbaart het ware karakter van aas en dient als een gids om strikken en valkuilen te vermijden. Dan blijven we leven. Judas, de verrader van de Heer Jezus, heeft het onderricht niet aangenomen en is in de strikken van de dood terechtgekomen.

Als we door de mijnenvelden van het leven op aarde gaan, laat het Woord van God ons zien hoe we kunnen voorkomen dat we op een landmijn trappen en worden opgeblazen. Het geeft ons de hoop op ontsnapping en een veilige aankomst.

“Goed verstand” (vers 15) is niet alleen het begrijpen van het onderwijs van vers 14, maar ook het toepassen ervan. Dat geeft of bewerkt gunst bij God en mensen (Lk 2:52). Goed verstand bewerkt een goede omgang met de medemens, de naaste, waardoor zijn gunst wordt gewonnen. Het gaat om het door de Geest verlichte verstand waardoor iemand de wil van God kent en doet en hij de weg van de wijsheid gaat. Zij die Gods onderwijzingen volgen, ondervinden de gunst van mensen.

Daartegenover staat “de weg van de trouwelozen” die “onbegaanbaar” is. Het is geen moeilijke weg, maar een onbegaanbare weg. De trouwelozen gaan die weg en komen om. Zij missen goed verstand en zijn niet te vertrouwen. Ze dromen van een weg die over rozen gaat, maar hun weg is bezaaid met doornen. Het zijn harde mensen die je niet kunt vertrouwen en met wie je niet kunt samenleven. Zij vinden het leven niet hard, maar ze maken het hard voor anderen.

Met “de weg” worden de handel en wandel bedoeld. De gedachte is dat, terwijl goed verstand gunst bewerkt, de handelwijze van de trouwelozen geen enkel blijvend resultaat oplevert.

“Al wie schrander is”, zal de feiten bestuderen en vervolgens beslissen (vers 16). “Al wie” wil zeggen ‘allen’, zonder uitzondering. Wie schrander is, zal niet zijn gevoelens als basis van handelen nemen. Hij kent de gevaren en de valkuilen van de omstandigheden. Dit maakt hem voorzichtig. De dwaas gaat heel anders te werk. Hij volgt zijn ingevingen. De dwaas doet denken aan een marskramer die zijn waren uitstalt. Zoals een koopman zijn waren uitstalt om ze aan te bevelen, zo doet de dwaas dat met zijn dwaasheden.

We zien hier de tegenstelling tussen de bedachtzaamheid die de schrandere kenmerkt en de onbesuisdheid van de dwaas die er dwaasheid uitflapt. De dwaas spreidt dwaasheid tentoon. Hij spreidt die uit zoals een pauw dat met zijn veren doet.

“Kennis [van zaken]” is meer dan alleen informatie in het hoofd hebben. Het is bedrevenheid in het gebruik van kennis, het is de kunst verstaan om verworven kennis toe te passen. In het verband van het vers betekent het dat de schrandere weet dat hij iets moet verbergen en daar ook in slaagt, terwijl de dwaas deze bekwaamheid mist en om zich heen verspreidt wat dwaasheid is. Iedere schrandere verzekert zich er eerst van dat hij weet wat hij doet of zegt, voordat hij aan het werk gaat of iets zegt. Als hij dat niet doet, verspreidt hij dwaasheid.

Waardevolle kennis wordt soms verspild door een gebrek aan schrander handelen. Als uit iemands handelen blijkt dat hij kennis en inzicht heeft, is hij schrander. Het blijk uit de manier waarop hij in het gezin, in de maatschappij en in de gemeente te werk gaat. We moeten met ieder omgaan op een schrandere manier. De Heer Jezus handelde met volmaakte kennis van zaken. Daarom wist Hij altijd precies wat Hij moest zeggen en niet zeggen.

Sp 13:17 | Een goddeloze bode of een betrouwbare gezant

17 Een goddeloze bode vervalt in het kwaad,

maar een betrouwbare gezant betekent genezing.

De tegenstelling tussen de beide versregels is “een goddeloze bode” en “een betrouwbare gezant” en “het kwaad” en “genezing”. Het gaat daarbij om de brenger van de boodschap van God. Een goddeloze bode vervormt Gods boodschap, hij brengt een valse leer en geeft vals onderwijs. Hij veroorzaakt verwarring bij de hoorders en verstoort of verziekt relaties. De betrouwbare gezant spreekt over verzoening met God en de naaste. Paulus en de apostelen waren betrouwbare gezanten voor Christus (2Ko 5:20{114}). Hun boodschap betekent genezing van verbroken relaties, in de eerste plaats die met God en vervolgens die met anderen.

Als we aan hedendaagse boodschappers denken, kunnen we bijvoorbeeld journalisten noemen. Velen van hen brengen elke dag het nieuws. We kunnen het lezen in kranten en op internet. Hun boodschappen zijn merendeels goddeloos en kwaad van inhoud. Ze zijn boodschappers van de duivel, want ze willen de lezers laten geloven dat wat God in Zijn Woord zonde noemt, geen zonde is.

Sp 13:18 | Vermaning verwerpen of in acht nemen

18 Armoede en schande zijn er voor wie vermaning verwerpt,

maar wie bestraffing in acht neemt, zal geëerd worden.

In dit vers gaat het erom hoe er wordt gereageerd op “vermaning” en “bestraffing”. Wie het beneden zijn waardigheid acht om vermaning te aanvaarden en die verwerpt, zal in armoede en schande leven. Het zijn twee soorten kwaad die zo iemand treffen. De armoede treft het lichaam, de schande treft de geest. Wie gewillig en nederig de bestraffing voor zijn verkeerde eigenschappen en handelwijze in acht neemt en aanvaardt, ernaar luistert en ernaar handelt, ontvangt eer.

We hebben vermaning en bestraffing nodig omdat de zonde nog in ons is. Wie bestraffing in acht neemt, doet dat omdat hij zich de noodzaak ervan bewust is. Tot zijn verrassing wordt hij daarvoor nog geëerd ook, door God.

Sp 13:19 | Aangenaam of een gruwel

19 Een vervuld verlangen is aangenaam voor de ziel,

maar voor dwazen is het een gruwel zich van het kwade af te keren.

Het “is aangenaam voor de ziel” ergens naar te verlangen en dat verlangen dan vervuld te zien. De ziel is hier de zetel van de verlangens, de plaats waar iets wordt verlangd, wordt overwogen en vooraf wordt genoten. Het gaat hier om de verlangens van een wijze.

“Dwazen” willen zulke verlangens helemaal niet hebben. De gedachte aan het verlangen naar iets wat goed is en de vervulling daarvan, trekt hen helemaal niet aan. De gedachte “zich van het kwade af te keren” is “een gruwel” voor hen. Wat voor God een gruwel is om te zien, is voor dwazen hun lust en leven. Ondanks het aangename van de vervulling van goede verlangens, zullen de dwazen het kwaad niet de rug toekeren, want het gaat hun erom de vervulling van hun goddeloze begeerten te beleven.

“Een vervuld verlangen” met betrekking tot het goede, de ultieme voldoening, is onverenigbaar met het doen van het kwade. Het is onmogelijk gelukkig te zijn, terwijl we in de zonde leven. Alleen dwazen leven in de zonde. De vervulde verlangens behoren bij de rechtvaardigen en de wijzen. Alleen zij zullen verlangen naar wat werkelijk voldoening geeft en dat is de gemeenschap met God.

Sp 13:20 | Omgaan met wijzen of met dwazen

20 Wie met wijzen omgaat, zal wijs worden,

maar wie omgaat met dwazen, zal het slecht vergaan.

Dit vers adviseert dat we ons met de wijzen verbinden en niet met de dwazen. Verbinding met de wijzen zal ons wijs maken, want dat leren we van hen in onze omgang met hen. De woordspeling in de tweede versregel benadrukt de kracht van de verbinding. Wie met een dwaas bevriend raakt, “zal het slecht vergaan”, wat betekent dat hij eindigt als een dwaas. Onderzoek wie jou beïnvloedt. De uitwerking laat het zien: “wijs worden” of “slecht vergaan”.

Waar je mee omgaat, word je mee besmet, zo luidt het spreekwoord. Uit wat we doen en wat we zeggen, blijkt met wie we de meeste tijd doorbrengen. “Dwaalt niet! Verkeerde omgang bederft goede zeden” (1Ko 15:33). ‘Omgaan met’ wil zeggen zich in gezelschap bevinden van. Het eerste waar de vader zijn zoon voor waarschuwt, is voor slecht gezelschap (Sp 1:10-11). Het kan gaan om mensen, maar ook om contacten via sociale media en het consumeren van allerlei films en lectuur.

Wie heeft na zijn bekering niet andere vriendschappen gekregen? Er is na de bekering geen gemeenschappelijk belang meer met wereldse vrienden. Het leidt onvermijdelijk tot afstand. De nieuwe vrienden vormen het christelijk karakter van wijsheid. Dat moet zo blijven, want het gevaar van terugvallen in oude vriendschappen is er als de omgang met de Heer verzwakt. Het is belangrijk met Hem als de Wijsheid om te gaan en ook om te gaan met hen die met Hem omgaan en daardoor wijs zijn.

Het advies is om te wandelen met hen van wie we weten dat God met hen is (vgl. Zc 8:23{115}). Hetzelfde geldt voor het gaan naar een gemeente waar men elkaar opbouwt, waar de leden allen kunnen functioneren naar de plaats die ze in het lichaam hebben. Het resultaat is dan dat er geestelijke groei naar zelfstandigheid zal zijn. Daardoor is iemand later in staat om een vriend voor anderen te zijn door wie zij wijs kunnen worden.

Sp 13:21-23 | Het goede of het kwade krijgen

21 Het kwaad achtervolgt de zondaars,

maar de rechtvaardige zal men het goede vergelden.

22 De goede [mens] doet zijn kleinkinderen erven,

maar het vermogen van de zondaar is weggelegd voor de rechtvaardige.

23 Ongeploegd land van armen [geeft] veel voedsel,

maar er zijn er die worden weggevaagd door gebrek aan recht.

“Het kwaad” wordt in vers 21 gezien als een persoon die “de zondaars” op de hielen zit, met de gedachte dat het kwaad hen ook zal inhalen. “De rechtvaardige” zal “het goede” van mensen ontvangen vanwege zijn gerechtigheid.

Het kwaad is het boze, het verkeerde, het ongeluk, de ramp. Sommige mensen spreken in zulke gevallen ook wel over ‘pech’. Dat geeft aan dat men Goddelijke controle over de dingen uitsluit, alsof iemand wordt getroffen door het onpersoonlijke ‘lot’. Het tegenovergestelde is dan ‘geluk’ hebben.

Dit vers is soms waar in het leven, maar altijd waar in de eeuwigheid. In het hiernamaals worden de scheve verhoudingen rechtgetrokken die er op aarde kunnen zijn. De rijke man had het goede ontvangen tijdens zijn leven en Lazarus het kwade. Dat is na de dood omgekeerd. Abraham wijst de rijke man daarop (Lk 16:25{116}).

Als iemand sterft, gaat de erfenis niet naar de kleinkinderen, maar naar de kinderen. Toch kunnen grootouders ook een erfenis voor de kleinkinderen nalaten (vers 22). Wat kunnen kleinkinderen dan erven? Bij een erfenis hoeft het niet noodzakelijk om geld of stoffelijk bezit te gaan. Iemand heeft gezegd dat het slechtste wat je voor je kinderen kunt doen, is een hoop geld voor hen nalaten. Wat “de goede [mens]” voor zijn kleinkinderen kan nalaten, is zijn Godvrezendheid en zijn goede voorbeeld (Ps 103:17{117}).

Hoe herinneren onze kleinkinderen ons? Ze kunnen de rechtvaardige beginselen ‘erven’, dat wil zeggen overnemen, die ons gedrag hebben bepaald en daar zelf ook naar gaan leven. Alle gebeden die we voor hen hebben gedaan, zijn een grote erfenis die we nalaten.

Goddelijke gerechtigheid bepaalt de uiteindelijke bestemming van een vermogen dat iemand nalaat. Het vermogen komt niet in handen van de zondaars, maar in handen van de rechtvaardigen. Wat de zondaar als zijn vermogen beziet, zal na zijn dood overgaan in de handen van de rechtvaardige die er op de goede manier mee om weet te gaan (vgl. Ps 49:11{118}). Dit zal in zijn volheid in het vrederijk vervuld worden, als alle goddelozen geoordeeld zijn (Js 61:6).

Als “ongeploegd land” wordt bewerkt, dat wil zeggen dat het land omgeploegd wordt, geeft het “veel voedsel” aan de armen (vers 23). De armen hoeven geen honger te lijden, want de aarde levert genoeg op voor iedereen. Dat zou de situatie zijn als de rijken rechtvaardig waren. Maar door de zonde is de praktijk dat door gebrek aan recht wordt weggenomen wat harde arbeid heeft opgeleverd. De armen worden verdrukt en uitgebuit. Er is geen gebrek aan voedsel, maar er is gebrek aan recht (Jk 2:6; 5:4).

Sp 13:24 | Wie zijn zoon liefheeft, tuchtigt hem

24 Wie zijn stok spaart, haat zijn zoon,

maar wie hem liefheeft, streeft naar vermaning voor hem.

Het niet tuchtigen van een kind is niet alleen een gebrek in de opvoeding, maar ook een gebrek aan liefde. De stok is een van de middelen voor de opvoeding, niet het enige middel. Eli bespaarde zijn zonen de stok en God moest hen oordelen (1Sm 2:27-34; 3:11-14; 4:11). Een slappe opvoeding doet een kind geen goed, maar kwaad. Het is geen ware liefde, maar gaat tegen het belang van het kind in. ‘Zijn’ stok is de stok van de vader voor ‘zijn’ zoon. ‘Streven’ wijst op inzet door de vader. Hij gaat niet laks, maar met overleg en doelbewust te werk. Er zit ook ijver in.

Het sparen van de stok wordt hier haten van het kind genoemd. Er wordt beweerd dat het gebruik van de stok geen bewijs van liefde voor het kind is. Maar in feite is het vaak eigenliefde in plaats van liefde voor het kind. Ouders tuchtigen het kind niet, omdat ze zichzelf niet tuchtigen. Ze laten zich leiden door hun natuurlijke gevoelens en toegeeflijkheid, door het verlangen aardig gevonden te worden en populair te willen zijn. Maar het is beter om korte pijn toe te dienen dan een leven lang pijn te lijden die door kinderen wordt veroorzaakt aan wie de stok is onthouden.

Er moet ook geen overmaat aan tucht zijn. Een straf moet in overeenstemming zijn met de ongehoorzaamheid die straf verdient. Het kind wordt anders moedeloos of bitter en dat door ons toedoen (Ef 6:4; Ko 3:21). In de opvoeding gaat het om het evenwicht tussen ruimte geven aan het kind om te groeien en het aangeven van de grenzen van die ruimte.

Lijfstraffen worden in de moderne westerse samenleving steeds meer verboden. De groei van de gevallen van kindermishandeling heeft voor deze verschuiving in de publieke opinie gezorgd. Het is duidelijk dat er een verschil is tussen slaan en mishandelen. Het is op dit punt dat de publieke opinie dwaalt. Zoals altijd het geval is bij de publieke opinie, is de slinger van het ene uiterste naar het andere doorgeslagen.

De Bijbel spreekt echter niet over kindermishandeling, maar beveelt dat een pak slaag moet worden gegeven omdat het een effectief middel van het onderwijzen van een jong kind is. Een Egyptisch gezegde luidt: ‘Kinderen hebben hun oren op hun achterste, ze luisteren als ze worden geslagen.’ God wil dat we in de kindertijd leren lichamelijke pijn die ons door onze ouders is toegediend te associëren met het kwaad, om ons op te leiden om de juiste morele keuzes te maken als we opgroeien.

Sp 13:25 | Eten tot verzadiging of gebrek lijden

25 De rechtvaardige eet tot hij verzadigd is,

maar de buik van de goddelozen zal gebrek lijden.

God belooft dat “de rechtvaardige” geen gebrek lijdt, maar kan eten “tot hij verzadigd is”. Hij beloont de gerechtigheid van de rechtvaardige door de bevrediging van zijn lichamelijke behoeften. Dit is een algemene uitspraak op basis van wat God in de wet belooft aan hen die naar Zijn geboden wandelen (Lv 26:5; Ps 37:25). Deze toezegging zal ingelost worden in het vrederijk. Het is niet de garantie dat God altijd in alle lichamelijke behoeften zal voorzien en de rechtvaardige nooit honger of zelfs maar een hongerig gevoel zal hebben. Paulus heeft honger en gebrek geleden (Fp 4:12).

Het betekent niet dat de rechtvaardige altijd zijn buikje rond kan eten. Het betekent wel dat de rechtvaardige altijd volkomen genoeg kan hebben aan de beloften van God. De Heer Jezus heeft gesproken over “voedsel dat vergaat” en over “voedsel dat blijft tot in het eeuwige leven” (Jh 6:27). Hier zien we het verschil. Onze eerste zorg moet niet zijn het voedsel dat vergaat, maar het geestelijke voedsel dat Hij geeft in Zichzelf als het manna. De Heer Jezus had voedsel om te eten dat Zijn discipelen niet kenden. Dat voedsel was het doen van de wil van Zijn Vader (Jh 4:34). Dat geeft volle verzadiging.

“De buik van de goddelozen”, die nu nog zo vaak dik en rond is, zal niet meer gevuld worden. Voor hen is er na de dood een eindeloos “gebrek lijden”. In plaats van verzadigd te worden zullen ze eindeloos gekweld worden door gebrek aan alles wat hun leven op aarde uitmaakte. In het leven was de buik hun god (Fp 3:19). In de eeuwige pijn zal het knagende gevoel van honger, van onvervulde begeerte, hen eeuwig kwellen. Er zal hun zelfs geen druppel water gegeven worden (Lk 16:24-25).

Spreuken 14

Sp 14:1 | Een huis opbouwen of afbreken

1 Wijze vrouwen bouwen hun huis op,

maar [een] die zeer dwaas is, breekt het met haar handen af.

Het contrast in dit vers, aangegeven door het woord “maar”, is tussen wijsheid en dwaasheid met betrekking tot een huis. Wijsheid bouwt het huis op, maar dwaasheid breekt het af. “Hun huis” is niet het gebouw waarin de wijze vrouwen wonen, maar hun gezin. Het betreft alles wat zij beheren.

“Wijze vrouwen bouwen hun huis op” in de vreze des HEEREN. Zij kijken naar hun huis met Zijn ogen. Ze willen dat het beantwoordt aan Zijn bedoeling ermee, en dat is dat het de hemel op aarde weerspiegelt en dat in hun huis de vrede van de hemel wordt genoten. Wijze vrouwen zijn erop uit hun gezin en de huishouding zo te beheren, dat God Zich er net zo thuis voelt als in de hemel. Zij zorgen voor een atmosfeer van liefde die bepalend is voor de onderlinge verhoudingen tussen de huisgenoten.

Een vrouw “die zeer dwaas is”, voert haar gezin naar de ondergang. Zij bekommert zich er niet om hoe het met haar gezin gaat. Bij haar is geen vreze des HEEREN aanwezig. Wat zij doet, is zó erg, dat zij niet slechts “dwaas” wordt genoemd, maar “zeer dwaas”. Zonder enig verantwoordelijkheidsbesef leeft ze voor haar eigen plezier. Ze jaagt naar genot, terwijl ze haar tijd vergooit met het doen van dingen die ze leuk vindt. Ze denkt alleen aan zichzelf en breekt zo eigenhandig haar huis af.

Het belang van de rol van de vrouw in het gezin wordt de hele Schrift door benadrukt. Voor een stabiel gezin is niet alleen een wijze vader nodig, maar ook een wijze moeder. Het is nodig daar steeds opnieuw op te wijzen onder andere vanwege de dwaasheid van het feminisme die deze rol als achterlijk neerzet. De vrouw moet carrière maken, ze moet voor zichzelf opkomen. Voor feministen zijn wijze vrouwen dwaze vrouwen. De wijze vrouw die haar huis bouwt, is voor hen bezig met het bouwen van een gevangenis. Deze voorstelling van zaken komt uit de koker van de duivel, die altijd de zaken op zijn kop zet.

Sp 14:2 | De HEERE vrezen of Hem verachten

2 Wie in zijn oprechtheid wandelt, vreest de HEERE,

maar wie van zijn wegen afwijkt, veracht Hem.

Hier is het contrast tussen wie de HEERE vreest en wie Hem veracht. Het leven dat iemand leidt, bewijst of Hij met God wandelt of niet. Uit iemands wandel, dat wil zeggen zijn hele manier van leven, kan men vaststellen hoe zijn verhouding tot God is (vgl. Lk 6:43-44a{119}; Mt 7:20; 12:33). Het gaat om een gewoonte, om een constant gedrag, en niet om een incidentele, voorbijgaande gebeurtenis.

“Wie in zijn oprechtheid wandelt”, doet dat omdat hij God vreest. Er is geen oprechtheid van wandel mogelijk zonder de aanwezigheid van eerbied en ontzag voor God. Er stroomt geen water zonder dat er een bron is. Genade in het hart is de bron van een oprechte wandel. Samuel is een voorbeeld van de eerste versregel en Saul van de tweede (1Sm 12:1-5; 15:22).

“Wie van zijn wegen afwijkt”, dat wil zeggen afwijkt van de wegen die hij moet gaan, laat zien dat hij God niet vreest, maar integendeel Hem veracht. Afwijken wil zeggen afwijken van het zich houden aan de geboden van de HEERE. Het betreft al zijn wegen, wat hij ook doet, waar hij ook heengaat, wat hij ook bedenkt en zegt. Hij bepaalt het allemaal zelf, zonder in enig opzicht met God rekening te houden. Ook hier gaat het niet om een incidentele gebeurtenis, maar om een voortdurend gedrag dat een voortdurend verachten van God laat zien. Het maakt niet uit of hij zich dat wel of niet bewust is. Wie zijn eigen leven leeft, veracht God Die hem het leven heeft gegeven om voor Hem te leven.

Sp 14:3 | De mond van een dwaas en de lippen van wijzen

3 In de mond van een dwaas ligt een roede voor [zijn] hoogmoed,

maar de lippen van wijzen waken over hen.

Met “de mond van een dwaas” worden de woorden bedoeld die een dwaas spreekt. In al zijn woorden klinkt zijn “hoogmoed” door. Hij vindt zichzelf geweldig. In wat hij zegt, “ligt een roede” verborgen. Het contrast met de tweede versregel verduidelijkt dat zijn woorden als een boemerang naar hem terugkomen als “een roede”, want wat de wijzen zeggen of niet zeggen, brengt veiligheid voor henzelf. De roede van de woorden van de dwaas treft hier niet anderen, maar hemzelf. Door wat hij zegt, brengt hij ellende over zichzelf. De gedachte is dat de woorden van een dwaas het instrument zijn waardoor hij zelf lijdt (vgl. Ps 64:9a{120}).

Met “de lippen van de wijzen” worden ook de woorden bedoeld die zij spreken. In hun woorden gaat geen roede schuil die zich tegen hen zou keren. Zij laten zich door hun wijsheid leiden in wat zij zeggen of niet zeggen. Hun wijsheid is dat zij bidden: “HEERE, zet een wacht voor mijn mond, behoed de deur van mijn lippen” (Ps 141:3). Daardoor weten zij wat door de deur van hun lippen naar buiten moet gaan en wat niet.

Als wij ‘lippen van wijzen’ willen hebben die als wachters functioneren, doen we er goed aan dit gebed regelmatig te bidden. Alleen de Heer kan ons ervoor behoeden woorden te spreken waarmee we later worden geconfronteerd en waarover we ons moeten schamen of die ons zelfs in grote problemen brengen.

Sp 14:4 | Een schone kribbe of een grote opbrengst

4 Als er geen koeien zijn, blijft de kribbe schoon,

maar door de kracht van de os is er een grote opbrengst.

Om productief te zijn moet men de gepaste middelen gebruiken. Voor de boer zijn ossen onmisbaar. De wijze boer zal erop toezien dat zijn koeien of ossen talrijk en in goede conditie zijn. De graanopbrengst loopt parallel aan het werk dat zijn ossen doen. Een schone kribbe is wel gemakkelijk. Als hij geen koeien koopt, hoeft hij de kribbe niet met voedsel te vullen. Het wordt ook niet vies in de stal, zodat hij niets hoeft schoon te maken (vgl. Am 4:6a). Deze gedachte kan voor de luiaard aantrekkelijk zijn, maar het is een domme gedachte voor wie op resultaat uit is.

Dit vers geeft aan dat er met een kleine investering een grote opbrengst kan worden gerealiseerd. Een investering in de juiste middelen of het juiste gereedschap zal zichzelf dubbel en dwars terugverdienen. Evenzo zullen inspanningen tot onderhoud van die middelen of dat gereedschap worden teruggezien in de werking ervan en uiteindelijk in de opbrengst. Een productieve os is dan ook ver te verkiezen boven een schone stal.

“Een grote opbrengst” wil zeggen een veelheid aan inkomsten van de akker nadat deze door de os als ploegdier is bewerkt. En wat is de opbrengst van de inzet van de os? Voedsel, leven. Dat is de beloning van de verzorging van de ossen. Het verkrijgen van een goed resultaat kost tijd, geld en inspanning.

Dit geldt ook voor het verkrijgen van geestelijk voedsel. Dat krijgen we niet zonder inspanning en tijd, en het aanschaffen en lezen van bijbelstudieboeken, wat (soms) geld kost. Wandelen in geloof veroorzaakt soms moeilijkheden. Het gaat niet allemaal vanzelf.

De os is een beeld van iemand die geestelijk werk doet (1Ko 9:9-11). Voor zo iemand moeten de medegelovigen goed zorgen. Als er in geestelijk opzicht geen ossen zijn, is alles verlatenheid en onvruchtbaarheid. In een ruimere toepassing gaat het om het benutten van de beschikbare kracht die iedere gelovige heeft. ‘Lastige’ gelovigen moeten niet worden gemeden of zelfs worden weggedaan, maar aan hen moet zorg worden besteed. Het doel daarvan is dat ze weer gaan werken voor de Heer door het evangelie te gaan doorgeven of hen die tot Gods gemeente behoren te bemoedigen.

Sp 14:5 | Een betrouwbare getuige of een valse getuige

5 Een betrouwbare getuige liegt niet,

maar een valse getuige blaast leugens.

Dit gezegde gaat over “een betrouwbare getuige” en “een valse getuige” (Sp 6:19; 12:17). Het gaat in op het eeuwenoude probleem van valse getuigen in de rechtbank die de waarheidsvinding vertragen. Het gaat niet slechts om het juist of verdraaid weergeven van de feiten, maar om iemands karakter dat uit zijn getuigenis blijkt. Betrouwbaar zijn en liegen horen niet bij elkaar.

Een betrouwbare getuige is niet om te kopen en niet te beïnvloeden door beloften of dreigementen om van de waarheid af te wijken. Je kunt hem op zijn woord vertrouwen. Hij is duidelijk en transparant in zijn getuigenis. Dit kan alleen gezegd worden van iemand die de Goddelijke natuur heeft. God kan niet liegen. Het is niet in Zijn natuur aanwezig en daarom ook niet in de nieuwe natuur van de gelovige die hij heeft gekregen. Er is “geen leugen uit de waarheid” (1Jh 2:21).

Daartegenover staat de valse getuige; hij is een echt kind van de vader van de leugen en vertoont diens karakter (Jh 8:44; 1Kn 21:13). Hij “blaast leugens”. Zijn geestelijke longen zitten vol leugens. Wat hij uitademt, zijn leugens. Hij liegt met de vanzelfsprekendheid van zijn ademhaling. Iemands ademhaling merk je niet op, het valt niet op. Wat iemand uitademt, verspreidt zich ongemerkt en naar alle kanten. Zo werkt een valse getuige. Maar de ‘blaastest’ van Gods Woord toont zijn valsheid aan.

De Heer Jezus wordt “de trouwe Getuige” genoemd (Op 1:5). Wij worden opgeroepen om betrouwbare getuigen te zijn, zoals ten aanzien van de boodschap van de behoudenis. Dat laten we behalve in onze woorden ook in onze daden zien. Ons voorbeeld behoort een getuigenis te zijn van Hem Die we dienen (1Tm 4:12).

Een valse getuige verdraait de waarheid van het evangelie (Gl 1:7). De soldaten die het graf van de Heer Jezus bewaakten, waren omgekocht om valse getuigen te zijn door leugens te blazen over de opstanding van de Heer (Mt 28:11-14). Zo waren er veel valse getuigen in het proces tegen de Heer (Mk 14:56-58). Om Stéfanus veroordeeld te krijgen werden ook valse getuigen ingezet (Hd 6:13).

Sp 14:6-9 | Spotters en dwazen

6 Een spotter zoekt wijsheid, en die is er niet,

maar voor een verstandige is kennis gemakkelijk te verwerven.

7 Ga een dwaze man uit de weg:

van zijn lippen zult u geen kennis opdoen.

8 De wijsheid van een schrandere is zijn [eigen] weg te begrijpen,

maar de dwaasheid van dwazen is bedrog.

9 De dwaas spot met een schuldoffer,

maar onder de oprechten [heerst] welwillendheid.

Het contrast in vers 6 betreft “een spotter” en “een verstandige”. Een “spotter” is intellectueel arrogant en mist daarom elke serieuze belangstelling voor wijsheid. Hij wil wel op zoek gaan naar de wijsheid, maar doet dat op een oppervlakkige manier. Het gaat hem erom dat hij met zijn wijsheid indruk kan maken op anderen.

Een spotter die wijsheid zoekt, vindt die niet omdat hij op de verkeerde plaats zoekt. Dat komt omdat het hem aan vrees voor God ontbreekt. Hij wil, om zo te zeggen, het koninkrijk van God niet ontvangen als een kind. Hij zit zichzelf in de weg. Hij is iemand die altijd leert om wijs te worden, maar nooit tot kennis van de waarheid komt (2Tm 3:7). Daarom is de wijsheid die hij zoekt voor hem nergens te vinden.

“Een verstandige” daarentegen heeft een relatie met God. Daardoor staat hij in verbinding met de Bron van alle kennis en kan hij die gemakkelijk verwerven. Hij matigt zich niets aan en neemt de positie van een kind in. Met het gemak of de ontvankelijkheid waarmee een kind leert, verwerft hij kennis. Hij stelt geen voorwaarden vooraf, maar onderwerpt zich aan Gods lesprogramma om wijs te worden.

De kamerling was een verstandige. Hij las het Woord van God en werd onderwezen door Filippus, waardoor hij kennis verwierf over Christus (Hd 8:26-29). Dat was voor hem geen moeilijk werk, maar het ging ‘gemakkelijk’ omdat hij zo verstandig was om in te zien dat hij Christus nodig had. De onverstandige meent zijn weg zonder Christus te kunnen gaan (Rm 3:11).

Het is onmogelijk om toe te nemen in kennis als men met een dwaze man omgaat (vers 7). De eerste versregel gebiedt om uit de tegenwoordigheid van een dwaze man weg te gaan. De tweede versregel geeft daarvoor de reden. Het vers leert mensen dat ze weg moeten gaan bij dwazen omdat ze geen kennis ontvangen van wat de dwazen zeggen. We moeten niet omgaan met mensen die, hoewel ze veel praten, niets te zeggen hebben. Van zulke mensen word je niets wijzer. Uit niets komt niets voort.

Paulus geeft Timotheüs de opdracht om zich van mensen af te wenden die de schijn hebben dat ze Godsvrucht bezitten, maar die de kracht daarvan verloochenen (2Tm 3:5). Zo roept hij ook op om weg te gaan uit het midden van mensen die waarheid en leugen vermengen (2Ko 6:17). Het is behalve tijdverspilling ook gevaarlijk om je in een gezelschap van dwaze mannen op te houden. We besparen ons veel teleurstelling als we dit vers in acht nemen.

“De wijsheid van de schrandere” geeft hem inzicht in de manier waarop hij moet leven (vers 8). Door zijn wijsheid richt hij het leven zo in, dat het goed is, dat het in overeenstemming is met Gods gedachten. Daarom moet hij weten hoe God over alles denkt. Gods gedachten staan in Zijn Woord. Daarin staat alles wat nodig is voor een leven in een wereld die vol valkuilen is en op een doolhof lijkt.

De dwaas kijkt alleen naar het hier-en-nu. Dat is zijn dwaasheid. Het materialisme bepaalt zijn leven. Dat is zijn leugengod. Hij laat zich niet leiden door de beginselen van Gods Woord, maar door bedrog. De dwaas merkt niet dat zijn eigen dwaasheid hem ten val brengt omdat hij zijn eigen weg voor juist houdt, terwijl hij daarvan geen begrip heeft. Hij leeft in leugen en bedrog.

Begrip van onze weg krijgen we alleen door omgang met de Heer Jezus en het luisteren naar Gods Woord. Christus begreep Zijn weg volmaakt door Zijn omgang met de Vader, door het luisteren naar Hem. Als we Hem daarin navolgen, zullen we geen mensen zijn die heen en weer en op en neer gaan met de veranderlijke omstandigheden van het leven. Het zal ons ook bewaren voor teleurstellingen.

De dwaas neemt de zonde niet serieus (vers 9). Hij “spot met een schuldoffer”, dat houdt in dat hij elk schuldgevoel zowel bij zichzelf als bij iemand anders in de kiem smoort. Op elke vermaning wordt afwijzend gereageerd: ‘Ik heb niets verkeerds gedaan. In elk geval betekent het niets als je het vergelijkt met wat anderen doen. Er zijn heel wat mensen die veel slechter zijn dan ik. Trouwens, wie bepaalt of iets verkeerd is of niet?’ De dwaas vindt zondigen juist een vermakelijke bezigheid. Hij zal zich nooit verontschuldigen, maar de zonde altijd goedpraten of wegredeneren alsof het geen zonde is.

Als we schuld ontkennen, als we ontkennen dat we gezondigd hebben, maken we God tot een leugenaar (1Jh 1:10). Het is in beeld het spotten met het plaatsvervangende verzoeningswerk van Christus, waarvan het schuldoffer spreekt. We vinden dit terug in onze tijd waarin velen het verzoeningswerk van Christus bespottelijk maken.

Bij “de oprechten” is “welwillendheid” op grond van het schuldoffer waar de dwaas mee spot. De oprechten zijn geen onschuldigen, maar mensen die hun schuld hebben beleden en van wie als gevolg daarvan de schuld door God is vergeven. Zij kennen de waarde van het offer van Christus. In Hem zijn zij in welwillendheid door God aangenomen. In die welwillendheid nemen de oprechten ook elkaar aan en gaan zij met elkaar om. Iedereen is van goede wil voor de ander.

Sp 14:10 | Niet te delen bitterheid en blijdschap

10 Het hart kent zijn eigen bitterheid,

en een vreemde kan zijn blijdschap niet delen.

Er is “bitterheid” en er is “blijdschap” die niet kan worden meegedeeld aan een ander en niet kan worden gedeeld met een ander, hoeveel begrip en medelijden die ander ook zou kunnen hebben. Het gaat hier om de diepste emoties van een mens, emoties van bitterheid en emoties van blijdschap. Het zijn emoties die alleen door de persoon die ze heeft, begrepen worden (vgl. 1Ko 2:11a{121}).

Deze spreuk waarschuwt tegen alle onnatuurlijke of gedwongen pogingen om inlevingsvermogen te uiten. We moeten niet proberen de ander tot op de bodem van zijn emoties te volgen, want dat is niet mogelijk. Emoties horen bij de mens, maar de beleving daarvan is heel persoonlijk. Er zijn grenzen aan het deelnemen aan de vreugde of het verdriet van iemand anders.

Alleen voor God is die grens er niet. Hij is de “Kenner van aller harten” (Hd 1:24). In Christus, Die in alle dingen verzocht is als wij, met uitzondering van de zonde (Hb 4:15; Js 63:9), kan Hij er volkomen bij. Niemand heeft kunnen delen in de bitterheid van de Heer Jezus, maar Hij kent wel het hart van ieder mens en ook de bitterheid ervan.

Als wij soms niet eens weten hoe we bepaalde gevoelens moeten uiten, daar geen woorden meer voor hebben, en alleen maar kunnen zuchten, komt Gods Geest ons te hulp en brengt voor God onder woorden wat wij voelen (Rm 8:26-27). De tekst “verblijdt u met [de] blijden en weent met [de] wenenden” (Rm 12:15), kan door ons alleen in praktijk worden gebracht door de Heilige Geest Die ons daartoe in staat stelt. De hemel is de hemel onder andere omdat we daar allen op volmaakte wijze in dezelfde blijdschap delen.

Sp 14:11-13 | Schijn bedriegt

11 Het huis van de goddelozen zal weggevaagd worden,

maar de tent van de oprechten zal in bloei staan.

12 Er is [soms] een weg die iemand recht schijnt,

maar het einde ervan zijn wegen van de dood.

13 Ook bij het lachen zal het hart pijn lijden:

het einde van zulke blijdschap is verdriet.

In vers 11 staan drie contrasten: “huis” – “tent”; “goddelozen” – “oprechten”; “weggevaagd worden” – “in bloei staan”. De goddelozen wonen in een huis. Dat geeft het beeld van duurzaamheid, veiligheid en comfort. De oprechten wonen in een tent. Dat geeft het beeld van een woning die zomaar omvergeblazen kan worden en weinig veiligheid en comfort biedt. Hier bedriegt de schijn, want het huis van de goddelozen zal worden weggevaagd, terwijl de tent van de oprechten in bloei zal staan.

Het gaat om wat een woning of ook huisgezin kenmerkt. Een huis lijkt sterk en blijvend, toch valt het. Een tent lijkt zwak en tijdelijk, toch bloeit hij. Het gaat niet zozeer om het materiaal, maar om de bewoner. Een huis straalt rijkdom uit, een tent armoede. Het huis van de rijke lijkt vele generaties te overleven; de tent van de arme lijkt het korte bestaan van slechts één generatie beschoren te zijn. Maar het is andersom. De reden daarvan is dat de goddelozen geen rekening houden met God en Zijn wetten, terwijl de oprechten dat juist wel doen en God daardoor eren. Wie Hem eren, zal Hij eren.

Vers 12 wordt herhaald in Spreuken 16:25, wat het belang ervan onderstreept. In de eerste versregel staat niet dat de weg die recht schijnt, een verkeerde weg is, maar de tweede versregel verduidelijkt dat. Het beeld dat wordt gebruikt, is dat van een reiziger die een rechte weg volgt. Hij lijkt op de goede weg te zijn, maar hij is op de verkeerde weg, omdat het letterlijk een doodlopende weg is. Die weg voert hem naar de dood.

Het is opmerkelijk dat Salomo spreekt over "wegen" van de dood, meervoud. Het geeft aan dat de weg die recht schijnt, leidt tot tal van andere wegen en dat al die wegen één bestemming hebben en dat is de dood. Het is daarom belangrijk de weg die recht schijnt te verlaten voordat het te laat is.

Een voorbeeld van een weg die iemand recht schijnt, maar die uitloopt op de dood, is de weg van de goede werken, zoals bijvoorbeeld de roomse kerk die leert. Een ander voorbeeld is het doen van werken van de wet in de veronderstelling daardoor behouden te worden. Aan het houden van de wet is immers leven verbonden (Lv 18:5). Maar niemand kan de wet houden. De wet blijkt een bediening van de dood en van de veroordeling te zijn (2Ko 3:7,9).

Paulus meende ook dat hij op de rechte weg was toen hij de christenen vervolgde, maar het was een weg naar de dood (Hd 26:9; Jh 16:2). Als Christus hem op die weg niet een halt had toegeroepen, was hij in de eeuwige dood terechtgekomen. De huichelachtige farizeeën en schriftgeleerden in de tijd van de Heer Jezus roemden in hun eigen gerechtigheid. Zij meenden dat zij op de rechte weg wandelden, maar Christus spreekt het ‘wee u’ over hen uit (Mt 23:13,15,16,23,25,27,39).

Vers 13 zegt dat in oppervlakkige vreugde soms onderliggende pijn aanwezig is. In die gevallen verdwijnt de vreugde een keer, maar de pijn is nog aanwezig. Mensen lachen in het gezelschap van anderen, maar als ze thuis alleen zijn, knaagt de pijn van het verdriet. Iemand kan gelukkig lijken en lachen, terwijl zijn hart pijn lijdt. Wat we zien, geeft niet altijd de dieperliggende werkelijkheid weer. Wij weten niet wat er in iemand omgaat. We worden op het verkeerde been gezet als we op het uiterlijk afgaan.

Pijn, vanwege welke oorzaak ook, kan niet worden weggelachen. Als er geen oplossing voor de pijn komt, is verdriet het einde van dat soort blijdschap. Het einde van blijdschap is voor de goddeloze altijd verdriet. Die blijdschap is eindig en verandert in oneindig verdriet. De blijdschap van wie in gemeenschap met God leeft, kent geen einde, maar is volkomen en eeuwig (1Jh 1:3-4).

God is de God van de hoop. Hij kan de gelovige vervullen met een blijdschap die niet iets verbergt, maar die kan samengaan met droefheid (Rm 15:13; 2Ko 6:10). Pijn en verdriet zijn er niet meer als er een nieuwe hemel en een nieuwe aarde zijn (Op 21:4-5).

Sp 14:14 | Afkerig van hart of een goed iemand

14 Wie afkerig is van hart, zal van zijn wegen verzadigd worden,

maar een goed iemand van zichzelf.

Een afkerige is iemand die eerst de weg van het geloof ging, maar terugkeert tot zijn vroegere staat van ongeloof. Die terugkeer kan zijn uit angst voor lijden, maar ook om het platte plezier waarin hij vroeger opging. Hij heeft in elk geval genoeg van de in zijn ogen bekrompen dingen van God. Hij keert terug naar een leven in de zonde, zoals de hond terugkeert naar zijn braaksel en het varken naar het wentelen in de modder (2Pt 2:22).

De uiteindelijke verzadiging van die wegen zal een verzadiging van ellende zijn. De Israëlieten werden afkerig van hart toen ze genoeg kregen van het manna en terugverlangden naar Egypte. Afkerigheid van hart ontstaat als het vertrouwen in God wordt opgezegd omdat we Zijn wegen met ons niet begrijpen. Dan gaan we weer eigen wegen, in de mening dat die beter zijn. De ontgoocheling zal groot zijn.

Wie goed is, houdt vast aan God en blijft Hem vertrouwen, ook als het tegenzit. Zo iemand zal overvloedig verzadigd worden vanwege de keus die hij voor God heeft gemaakt. God geeft hem de diepe innerlijke voldoening van de juiste keus. Die verzadiging beleeft hij telkens weer bij alles wat hij doet. Wat hij doet, is goed, omdat hij goed is. Hij is goed, niet uit zichzelf, maar omdat hij voor een leven met God heeft gekozen.

Sp 14:15 | Goedgelovig of voorzichtig

15 Een onverstandige gelooft elk woord,

maar een schrandere let op zijn schreden.

Dit vers stelt “een onverstandige” en “een schrandere” tegenover elkaar. Een onverstandige is iemand die niet geoefend is om dingen te onderscheiden, terwijl de schrandere het vermogen heeft om kritische onderscheidingen te maken. De onverstandige is onervaren en gelooft alles wat men hem wijs wil maken. Iemand zegt dat hij zijn vriend is, van hem wil lenen en dat hij het zeker zal terugbetalen. Zonder dat er enige garantie is, leent de onnozele hals het geld. Ook hecht hij geloof aan de zotste uitspraken, omdat hij niets toetst aan de Bijbel. We kunnen denken aan het actuele nieuws dat ons elke dag wordt voorgeschoteld. Het is dom om alles maar voor zoete koek te slikken.

De schrandere echter onderscheidt elke stap die hij wil zetten. Hij wandelt voorzichtig, hij tast af en loopt behoedzaam, omdat hij beseft dat hij in een mijnenveld loopt. Hij is voorzichtig omdat hij leeft in gemeenschap met God. Daardoor is hij zich ervan bewust hoe onbetrouwbaar mensen kunnen zijn en dat hij zijn leven niet door hen kan laten leiden.

Het gaat om het hebben of niet hebben van gemeenschap met God. Wie niet in gemeenschap met God leeft, staat open voor de meest dwaze ideeën. Het maakt hem tot een gemakkelijke prooi voor leringen van demonen en van mensen (vgl. Rm 16:18{122}). Gebrek aan vertrouwen op God brengt hem ertoe te vertrouwen op hen die geen vertrouwen waard zijn. Ongelovige wetenschappers kun je niet volledig vertrouwen in de resultaten van hun onderzoek omdat ze de Bijbel negeren. Velen die de Bijbel als een boek vol fabels afwijzen, geloven de grootste dwaasheden en fabels.

De schrandere heeft door training geleerd “om zowel [het] goede als [het] kwade te onderscheiden” (Hb 5:14). Hij “beproeft alles” en “behoudt het goede” (1Th 5:21). Zo gaat hij ook na wie er achter de woorden zit door de geesten te beproeven “of zij uit God zijn” (1Jh 4:1). We moeten onderzoeken en toetsen aan de hand van Gods Woord of wat wordt gezegd, daarmee in overeenstemming is (Hd 17:11; 1Ko 14:29). Dan zullen we op onze schreden letten en weten op welke weg we onze voeten moeten zetten.

Sp 14:16-17 | De wijze en de overmoedige

16 Een wijze vreest en keert zich af van het kwade,

maar een dwaas gaat zich te buiten en [waant zich] veilig.

17 Wie snel toornig wordt, begaat dwaasheid,

en een man [vol] listige plannen zal gehaat worden.

“Een wijze” is voorzichtig en niet roekeloos (vers 16). De eerste versregel zegt dat een wijze vreest omdat hij het gevaar om zich heen ziet en tevens zijn eigen zwakheid onderkent. Daarom keert hij “zich af van het kwade”. Omdat de naam ‘HEERE’ niet wordt gebruikt, gaat het waarschijnlijk niet om de vrees voor God (hoewel hij dat zeker zal doen), maar om vrees voor de gevolgen van eigenzinnige daden. De wijze persoon is voorzichtig.

Daartegenover staat de roekeloze, zelfverzekerde, overmoedige dwaas. Hij laat zich gaan, heeft geen rem en leeft zich uit. De dwaas is arrogant en vertrouwt op zichzelf, terwijl hij van alle soorten mensen het meest voorzichtig zou moeten zijn. Hij vertrouwt op zijn eigen gevoel en aangematigde wijsheid. Zo iemand was Sanherib, de snoevende koning van Assyrië (2Kn 19:28-37). Hij waande zich volkomen veilig, onaantastbaar voor welke vijand ook. Voor hem was de HEERE niet meer dan een nationale afgod, zoals alle volken hun eigen afgoden hadden. Daar is hij bedrogen mee uitgekomen.

In vers 17 worden twee karaktertrekken genoemd die onaangenaam zijn voor anderen. Het gaat om twee personen. De een is opvliegend of heethoofdig, het is iemand met een kort lontje. De ander is sluw. De eerste laat zich direct kennen, de ander werkt stiekem, hij vermijdt alles wat zijn ware bedoelingen bekend zou kunnen maken.

De Schrift waarschuwt ervoor om niet opvliegend te zijn, maar daarentegen traag tot toorn (Tt 1:7; Jk 1:19). Opvliegendheid staat tegenover zelfbeheersing die ieder nodig heeft, want niemand heeft een lont van onbeperkte lengte. De driftige persoon handelt dwaas door bij het minste of geringste wat tegenzit uit zijn vel te springen en te tieren en te razen. We moeten niet, als het tegenzit, ons geduld verliezen, maar leren om te volharden onder kwaad.

De “man [vol] listige plannen” kan de tegenhanger van de opvliegende persoon zijn. Hij is doortrapt in zijn bedoelingen. Zijn slachtoffer heeft niet snel door dat hij wordt benadeeld. Als hij doorkrijgt dat hij slachtoffer is geworden, is het te laat met als gevolg dat hij de sluwe man haat.

Sp 14:18 | Dwaasheid erven of kennis omarmen

18 De onverstandigen erven dwaasheid,

maar de schranderen omringen zich met kennis.

“De onverstandigen” hoeven niets te doen om dwaas te zijn. Ze krijgen dat mee bij hun geboorte; ze erven het van hun ouders. Het is een verwijzing naar de erfzonde, de zondige natuur die ieder door zijn geboorte uit zondige ouders van hen meekrijgt en ook zelf weer doorgeeft aan de kinderen die uit hem worden geboren.

Maar we hebben niet te maken met een noodlot. De aanwezigheid van de erfzonde hoeft niet te betekenen dat iemand dwaas blijft. Iemand die zich bekeert en gelooft in Christus en Zijn werk, krijgt een nieuwe natuur, het nieuwe, eeuwige leven. Dan wordt hij een schrandere en omringt “zich met kennis”.

Hij die vroeger dwaas was, kent nu God. Door de kennis van Hem is hem “alles geschonken betreffende [het] leven en [de] Godsvrucht” (2Pt 1:3). De kennis van God stelt hem in staat als een schrandere te leven. Hij weet hoe hij alle dingen in het leven moet zien, dat wil zeggen zien zoals God ze ziet.

Sp 14:19 | De rollen worden omgekeerd

19 De kwaaddoeners bukken voor goede [mensen],

en de goddelozen bij de poorten van de rechtvaardige.

Uiteindelijk – want nu is het in het algemeen nog niet zo – zullen “de kwaaddoeners bukken voor goede [mensen]”, dat zijn zij die goeddoen. “De goddelozen”, die de rechtvaardige bij hun poorten wegjoegen, zullen “bij de poorten van de rechtvaardige” komen om hem om een gunst te vragen. Het beeld dat hier gebruikt wordt, is dat van een overwonnen volk dat knielt voor hun overwinnaars in afwachting van hun opdrachten.

De broers van Jozef bukten voor hem (Gn 42:6b; 43:26,28). Hoewel dit spreekwoord in de eerste plaats doelt op triomfen in dit leven (Hd 16:39), kunnen we ook denken aan de zekere vervulling van deze spreuk in de toekomst (Fp 2:10; Op 3:9).

Sp 14:20-21 | Houding tegenover sociaal minder bedeelden

20 Een arme wordt zelfs door zijn vriend gehaat,

maar de vrienden van een rijke zijn talrijk.

21 Wie zijn naaste veracht, zondigt,

maar welzalig is hij die zich over ellendigen ontfermt.

Het lijkt in vers 20 te gaan om iemand die arm is geworden. Behalve het verlies van geld en bezit verliest de arme ook zijn vriend. Die vriend was iemand van het soort vrienden dat alleen vriendschap sluit vanwege het voordeel dat het kan opleveren. Verdwijnt het voordeel, dan verdwijnt ook de vriendschap. Vriendschap verandert in haat of minachting.

De waarheid daarvan nemen we elke dag waar. Overal zien we dat bezittingen bepalen hoe populair iemand is. Mensen schamen zich vaak voor arme familieleden vanwege hun povere kleding, hun armoedig gemeubileerde huis of hun lage opleiding.

Maar ‘de liefhebbers van een rijke zijn vele’, zo staat er letterlijk. Vriendschap vanwege rijkdom is geen echte vriendschap. Het gaat er alleen maar om iets van de rijkdom van de ander te krijgen. Iemand die wijs is, zal zich daardoor niet laten leiden. Rijken lijken de favorieten van de hemel te zijn, maar dat is bedrog.

Een vriend is iemand van wie je vertrouwt dat hij je altijd, onder alle omstandigheden, liefheeft. Vriendschap moet de persoon betreffen, niet wat hij bezit.

Vers 21 sluit aan op vers 20. We mogen onze naaste niet verachten, ook al is hij arm. De naaste verachten betekent zondigen tegen hem en tegen God. Men kan niet zondigen tegen een naaste en Gods zegeningen genieten. Verachten betekent behandelen met minachting, weggooien als waardeloos. Jakobus waarschuwt daartegen (Jk 2:1-9; Jb 36:5). God liefhebben en de naaste liefhebben zijn onlosmakelijk aan elkaar verbonden (Mt 22:37-40).

In de tweede versregel wordt de naaste verondersteld arm, of in elk geval behoeftig, te zijn. Tegenover het haten van de naaste staat het zich over hem ontfermen. Wie dat doet, wordt “welzalig” genoemd. Hij zal daarvoor door God beloond worden (Ps 41:2-3{123}). De Heer Jezus zegt het in Zijn zaligsprekingen zo: “Gelukkig de barmhartigen, want zij zullen barnhartigheid verkrijgen” (Mt 5:7).

Sp 14:22 | Kwaad smeden of het goede bewerken

22 Zij die kwaad smeden, dwalen die niet?

Goedertierenheid en trouw zijn er echter bij hen die het goede bewerken.

Het contrast is tussen “kwaad smeden” en “het goede bewerken”. Het resultaat van het eerste is dwalen en van het tweede het tonen van goedertierenheid of liefde en trouw. “Zij die kwaad smeden”, zijn er bewust mee bezig iets kwaads uit te werken. Wie dat doen, zijn verkeerd bezig en bevinden zich op de verkeerde weg. Zonder enige twijfel dwalen zij. God bedenkt het kwaad niet en bewerkt het ook niet. Hij wil de mens goeddoen en Hij wil dat mensen elkaar goeddoen.

Zij “die het goede bewerken”, die om zo te zeggen goede plannen ‘smeden’, laten in hun handelingen zien dat zij worden geleid door “goedertierenheid en trouw”. Deze beide kenmerken zijn eigenschappen van de Heer Jezus en God. Maar ze komen ook tot uiting in hen die met Hen in verbinding staan (Js 32:8{124}).

Toen de Heer Jezus op aarde was, hebben de godsdienstige leiders niets anders gedaan dan kwaad tegen Hem smeden. Ze waren er steeds op uit Hem in een woord te verstrikken. Hoe hebben zij gedwaald. De Heer zegt tegen de sadduceeën die voor Hem een strikvraag hadden: “Dwaalt u niet daardoor, dat u de Schriften niet kent, noch de kracht van God?” (Mk 12:24).

Sp 14:23-24 | Overschot en rijkdom

23 Bij alle zwoegen is er overschot,

praatjes [leiden] slechts tot gebrek.

24 De kroon van de wijzen is hun rijkdom,

de dwaasheid van de dwazen blijft dwaasheid.

Om ergens voordeel of winst uit te halen moet er hard worden gewerkt (vers 23). Zinloos gepraat, geleuter, levert alleen gebrek op. “Zwoegen” wil zeggen dat er inspanning moet worden geleverd. Maar dan heb je ook wat, en zelfs meer dan je nodig hebt. Er is “overschot” om daarmee anderen goed te doen.

Wat voor dagelijkse werkzaamheden geldt, kunnen we ook geestelijk toepassen. Om Gods Woord te leren kennen zullen we moeten zwoegen. De opbrengst is meer dan voldoende voor onze geestelijke groei. We hebben er niet alleen zelf wat aan, maar we kunnen er ook anderen mee dienen.

Mensen zouden banger moeten zijn voor praatjes dan voor hard werken. Door oeverloos vergaderen en altijd maar praten komt nauwelijks iets tot stand. Het eindresultaat is “gebrek”, omdat er alleen veel gepraat is zonder de praktijk te kennen. Er wordt misschien wel wat geïnvesteerd, maar het geld verdwijnt in een bodemloze put en er blijven alleen schulden over.

We kunnen op de tweede versregel enkele Nederlandse gezegden toepassen. De eerste is ‘holle vaten klinken het hardst’, dat wil zeggen dat wie er het minste verstand van heeft, zijn mening het luidst verkondigt. Het tweede is ‘praatjes vullen geen gaatjes’, wat wil zeggen dat je er met praten alleen niet komt, er moet ook wat gedaan worden.

“Rijkdom” is een “kroon” voor hen die goed gebruikmaken van wijsheid (vers 24). Het siert de wijze die rijk is, dat hij, omdat hij wijs is, zijn rijkdom gebruikt om er anderen goed mee te doen. Zij zijn daarin navolgers van God, Die met Zijn rijkdom ook alleen het goede doet. Hij geeft aan de Zijnen naar de rijkdom van Zijn genade vanuit Zijn wijsheid en inzicht (Ef 1:7-8).

De tweede versregel lijkt te zeggen dat dwazen alleen hun dwaasheid hebben. Als een dwaas rijk is, maakt dat van hem niet een beter mens. De manier waarop hij met zijn rijkdom omgaat, laat zien dat zijn dwaasheid onverbeterlijk is. Rijkdom van wijzen vermeerdert hun aanzien, terwijl dwazen altijd dwazen blijven, ook al zijn ze rijk. Een varken blijft een varken ook al wordt er een gouden ring door zijn snuit gedaan.

Sp 14:25 | Een redder van levens of een bedrieger

25 Een betrouwbare getuige is een redder van levens,

maar wie leugens blaast, is een bedrieger.

“Een betrouwbare getuige” vertelt de waarheid en redt daardoor het leven van iemand die op grond van een valse aanklacht gedood zou worden. Daartegenover staat de “bedrieger” die “leugens blaast”. Hij bedriegt rechters en brengt ondergang. Hij is niet een gelegenheidsbedrieger, maar de personificatie van bedrog. Dat komt omdat hij afstamt van de vader van de leugen, de duivel, wiens natuur hij openbaart.

Een betrouwbare getuige is iemand die het evangelie brengt. Hij getuigt van de waarheid van zijn eigen redding. Wie naar zijn getuigenis luistert en zijn raad opvolgt om ook tot de Heiland te gaan, wordt als het ware door hem gered. Hij werpt hem in het evangelie de reddingsboei toe. Hij is niet zelf die reddingsboei, maar hij werpt hem die wel toe. De Heer Jezus is in de volste zin van het woord de trouwe en waarachtige Getuige en daardoor de Redder van levens.

Sp 14:26-27 | De vreze des HEEREN is …

26 In de vreze des HEEREN is een sterk vertrouwen,

en voor Zijn kinderen zal Hij een toevlucht zijn.

27 De vreze des HEEREN is een bron van leven

om de strikken van de dood te ontwijken.

In deze twee verzen worden de rechtvaardigen bemoedigd door hen op twee bijzondere kenmerken van de vreze des HEEREN te wijzen. Het eerste kenmerk is dat zij die de HEERE vrezen, die eerbied voor Hem hebben, in “sterk vertrouwen” op Hem hun weg kunnen gaan (vers 26). Het gaat om ‘kinderen van de vreze des HEEREN’, niet om kinderen van de HEERE. De eerbiedige vreze des HEEREN is een zekere bescherming tegen de gevaren die aan alle kanten dreigen.

Het beeld is van een vesting, waar de rechtvaardigen naartoe vluchten en veilig zijn. Het is ook het beeld van een vader die zijn kinderen beschermt tegen machten die sterker zijn dan het kind, maar niet dan de vader. God is een toevlucht en sterkte, een hulp in benauwdheden (Ps 46:2{125}). In onszelf hebben we geen kracht, maar in Hem is alle kracht die we nodig hebben. De Zijnen nemen hun toevlucht tot Hem voor bescherming tegen de vijand.

De vreze des HEEREN biedt niet alleen bescherming. Het tweede kenmerk is dat eerbiedige vrees voor de HEERE leven brengt (vers 27). Dit leven is leven in de volle en oneindige duur ervan, want de dood komt er niet bij in de buurt. God is de Bron van alle leven. Wie door het geloof verbinding met Hem heeft, leeft in een levende relatie met Hem. Buiten Hem is geen leven. Gemeenschap met Hem is leven. Daardoor worden verleidingen die de dood tot gevolg hebben, onderkend en ontweken.

Beide kenmerken zijn nodig in een wereld die ons kwaad wil doen en waarin we willen leven tot eer van God. We zien hier bewaring tegen de twee aspecten van het kwaad: geweld en verleiding. De duivel valt ons met geweld aan of hij wil ons met zijn listen verleiden. Dit komt overeen met zijn twee verschijningsvormen. Hij komt tot ons “als een brullende leeuw” (1Pt 5:8) of “als een engel van het licht” (2Ko 11:14).

Sp 14:28 | Glorie of ondergang van een heerser

28 In een talrijk volk ligt de glorie van een koning,

maar in gebrek aan volk ligt de ondergang van een machthebber.

De macht van een koning hangt af van het aantal onderdanen dat zijn koninkrijk telt. Deze uitspraak is over het algemeen waar voor koninkrijken. Vanuit menselijk oogpunt is politieke macht gebaseerd op het aantal mensen dat lid is van de partij. In de eerste versregel gaat het niet om macht of invloed, maar om “de glorie van een koning”. Dit veronderstelt een koning die tot zegen van zijn onderdanen regeert. Zijn volk is talrijk omdat iedere onderdaan graag bij die koning wil horen.

We zien dat volmaakt tot uiting komen in het vrederijk. Dan is de Heer Jezus openlijk Koning van Israël. Hij regeert als de ware Salomo over Zijn volk en alle volken. Van Hem stroomt er zegen naar allen over wie Hij regeert.

De titel en hoge positie van een koning worden waardeloos als hij geen of slechts enkele onderdanen heeft. Dan heeft hij geen enkele zeggenschap of macht of heerschappij. Er is niemand die achting voor hem heeft. Als hij zijn volk verliest, is hij ten onder gegaan.

De satan, en in zijn kielzog de antichrist, is de grote verliezer. Hij zal in het vrederijk geen volk en geen enkele volgeling meer hebben. Dat geldt ook voor de antichrist die velen zal misleiden en door de Israëlieten zal worden aangenomen als hun koning. De satan zal in zijn gevangenis totaal alleen zijn, zonder enige machtsuitoefening over wie dan ook. Ook in de eeuwigheid zal hij alleen zijn, zoals ook iedereen die in de hel is, alleen zal zijn, hoe hoog zijn positie, zijn macht en zijn invloed op aarde ook waren. De antichrist zal bij de komst van de Heer Jezus ten oordeel direct al, samen met het beest, de dictator van Europa, in de hel worden geworpen (Op 19:20).

Sp 14:29 | Geduldig of kortaangebonden

29 Wie geduldig is, heeft veel inzicht,

maar wie kortaangebonden is, verheft de dwaasheid.

“Wie geduldig is”, bewijst dat hij “veel inzicht” heeft in de omstandigheden van het leven en de toekomst. Anders is er geen geduld op te brengen. Hij beseft dat de dingen op aarde nog niet zijn zoals God wil dat ze zijn. Die tijd komt wel, maar nu is het nog niet de tijd om veranderingen, desnoods met geweld, door te voeren. De rechtvaardige ziet en ondergaat veel lijden. Hij heeft veel inzicht in de oorzaak daarvan. Die ligt in de mens die van God is afgeweken en in opstand tegen Hem leeft.

Jakobus roept op tot geduld in het verdragen van onrecht (Jk 5:7-11). Hij gebruikt het woord geduld in die enkele verzen liefst vier keer. Hij spreekt daarbij over de komst van de Heer en over volharding die ook zo kenmerkend was voor de profeten. Wie geduldig is, heeft veel inzicht in de komst van de Heer. Hij ziet daarnaar uit en wacht geduldig en volhardend daarop.

Tegenover geduldig staat “kortaangebonden”. Zo iemand denkt niet aan de toekomst. Hij wil hier-en-nu leven en direct genieten. Zodra er iets of iemand op zijn weg komt die hem daarin hindert of dat onmogelijk maakt, ontploft hij. Hij “verheft dwaasheid” tot de ware norm van het leven. Natuurlijk, zo vindt hij, mag je uit je vel springen als je geluk wordt verstoord.

Geduld hoort bij God en bij hen die bij Hem horen. Het is een kenmerk van het werk van de Heilige Geest en een onderdeel van Zijn vrucht (Gl 5:22). God is ook geduldig in het uitstellen van Zijn toorn (2Pt 3:9).

Sp 14:30 | Een gezond hart of afgunst

30 Een gezond hart is het leven voor het lichaam,

maar afgunst is verrotting van de beenderen.

Een gezond hart is een hart waarin niet begeerten regeren, maar waarin Christus regeert. Petrus zegt tegen ons: “Heiligt Christus als Heer in uw harten” (1Pt 3:15). Als Christus in ons hart de plaats van Heer krijgt, wil dat zeggen dat we Hem het bestuur over ons hele leven in handen hebben gegeven. Dat heeft een gezond effect op het lichaam. Wie met Christus leeft, doet geen dingen die de gezondheid van zijn lichaam in gevaar brengen.

We moeten daaruit niet de conclusie trekken dat wie ziek is, Christus niet het gezag over zijn leven heeft gegeven. Als we dat doen, lijken we op de vrienden van Job die Jobs ziekte zagen als een bewijs van verborgen zonden. Het gaat hier om wat algemeen waar is, zonder te zeggen dat het altijd waar is.

Het is wel altijd waar dat “afgunst” of jaloersheid “verrotting van de beenderen” is. Afgunst op de voorspoed van de naaste, op het geluk van de ander, vreet de kracht uit de beenderen weg (vgl. Ps 112:10{126}). Het is de oerzonde van de satan en van de mens. Het heeft de mens in de grootste ellende gebracht, waaruit hij zichzelf niet kan bevrijden. De beenderen, die stabiliteit aan zijn wandel moeten geven, ontbreekt het aan kracht. Niets in zijn leven is tot eer van God.

Het begint met ondankbaarheid of ontevredenheid, het ongenoegen over het eigen bezit of de eigen kwaliteiten. Vervolgens ontstaat er een ongezonde aandacht voor het bezit of de kwaliteiten van anderen, met de wens om die te bezitten. Het resultaat is dat de stabiliteit van het bestaan in een dankbare houding voor de Heer volledig wordt aangetast. Het bestaan wordt bepaald door wat anderen hebben.

Sp 14:31 | Onderdrukken of ontfermen

31 Wie een geringe onderdrukt, smaadt diens Maker,

maar wie zich over een arme ontfermt, eert Hem.

De manier waarop iemand de geringe of arme behandelt, toont of hij wel of geen rekening met de Schepper houdt. Wie “een geringe onderdrukt”, toont minachting voor de Maker van de geringe Die ook de onderdrukker heeft gemaakt. De geringe is evenals de onderdrukker gemaakt naar het beeld van God (vgl. Jb 31:15{127}; Sp 22:2). Wie een geringe onderdrukt, zegt daarmee dat God hem niet had moeten maken en smaadt op die manier Gods werk.

In de wereld waarin wij leven, heersen de rijken over de armen. Geld is macht, invloed en status, zo is de opvatting van de wereld. Iemands waarde hangt echter niet af van zijn sociale status of zijn bankrekening, maar van het feit dat hij door God gemaakt is.

Tegenover hem die de geringe onderdrukt, staat “wie zich over een arme ontfermt”. Hij smaadt de Schepper niet, maar “eert Hem”. Het tonen van ontferming bewijst dat iemand een rechtvaardige is (Ps 37:21). Hij doet dat ook niet slechts af en toe, maar “de hele dag ontfermt hij zich en leent uit” (Ps 37:26). God wordt geëerd overal waar Hij in de Zijnen een van Zijn eigenschappen ziet. Hier is het ontferming. God is de Zich erbarmende of ontfermende God (Rm 9:16; Ex 2:25). Hij heeft Zich in Christus ook over ons, armen, ontfermd.

Sp 14:32 | Weggedreven worden of een toevlucht vinden

32 Een goddeloze wordt weggedreven door zijn [eigen] kwaad,

maar een rechtvaardige vindt een toevlucht, [zelfs] in zijn dood.

Dit vers laat het verschil zien tussen “een goddeloze” en “een rechtvaardige” bij het verlaten van de wereld. In het leven kan een goddeloze krachtig en succesvol lijken. Maar als hij de wereld moet verlaten, wordt hij daaruit “weggedreven”. Hij klemt zich met handen en voeten aan dit leven vast en wil het niet verlaten, maar wordt daartoe gedwongen. Er is niets wat dit moment verhindert. Hij heeft de zonde liefgehad en sterft erin. Zijn eigen kwaad brengt dit oordeel over hem en volgt hem in het oordeel. Hij neemt het mee naar die andere wereld, de wereld van pijn en wroeging, die hij nooit meer kan verlaten.

Hoe geheel anders verlaat de rechtvaardige de wereld. Hij kan lijden en sterven, maar hij heeft een toevlucht, zelfs in de dood. Een prachtig voorbeeld daarvan zien we als Stéfanus sterft (Hd 7:59{128}). Wie de Heer vertrouwen en gehoorzamen, hebben veiligheid in elke ramp die hen kan treffen.

Daarom kan er gezegd worden van hen die in de grote verdrukking voor de Naam van de Heer sterven: “Gelukkig de doden die in [de] Heer sterven, van nu aan” (Op 14:13). Zij zullen opstaan, evenals Stéfanus, om samen met de Heer Jezus in het vrederijk te regeren. Dan zullen zij beloond worden voor de werken van geloof die zij hebben gedaan, waarvan God er niet één zal vergeten.

Sp 14:33 | Verborgen wijsheid en openlijke dwaasheid

33 Wijsheid rust in het hart van de verstandige,

maar wat in het binnenste van dwazen is, wordt bekend.

“De verstandige” loopt niet met zijn wijsheid te koop. Hij zal zich er niet op beroemen. De “wijsheid rust in het hart” en bestuurt zijn leven in woord en in daad. Het hart is de keuzeplaats. Zonder God komen er alleen zonden uit voort. Als Christus, de wijsheid van God, in het hart woont, weet de verstandige wat hij wel en wat hij niet moet zeggen en doen. Hij zal overwegen of iets tot eer van God is of niet.

“Dwazen” lopen wel met hun wijsheid te koop, dat wil zeggen met wat zij voor wijsheid houden. Uit hun “binnenste” komt geen wijsheid, want die is daar niet aanwezig omdat er bij hen geen gedachte aan God is. In hun binnenste woont dwaasheid en die maken zij bekend, die bazuinen zij voor zich uit. Dwazen willen graag voor wijs doorgaan en voor wijs worden aangezien. Zij flappen eruit wat zij denken dat wijsheid is, maar het blijkt dwaasheid te zijn.

Sp 14:34 | Gerechtigheid of zonde van een volk

34 Gerechtigheid verhoogt een volk,

maar zonde is een schandvlek voor de natiën.

De voorspoed en de kracht van een volk hangen af van zijn “gerechtigheid”. Het werkwoord “verhoogt” betekent dat de toestand van de mensen in dat land wordt verhoogd. Zij krijgen een hoge plaats. Deze belofte geeft God aan Zijn volk als zij “al Zijn geboden in acht nemen”, want dan zal Hij hun een plaats geven “hoog boven alle volken die Hij gemaakt heeft, tot lof, tot een naam en tot sieraad” (Dt 26:18-19).

Maar het beginsel geldt voor alle volken. Elk volk waarvan ieder lid zijn volksgenoot en de bij hen wonende vreemdeling het zijne geeft, krijgt eer toebedeeld. Dat is alleen in praktijk te brengen als een volk zich aan God en Zijn wil onderwerpt. Recht doen aan andere mensen kan alleen als er in de eerste plaats recht wordt gedaan aan God, wat wil zeggen dat Hij in Zijn soevereine rechten wordt erkend.

Tegenover een volk dat gerechtigheid doet, staan de natiën die de zonde ruimte geven en daarover geen gerechtigheid oefenen door die te oordelen. Een voorbeeld daarvan is dat in een groeiend aantal landen, met Nederland in de voorhoede, homorelaties niet als zonde worden gezien, maar als een te aanvaarden samenlevingsvorm worden verdedigd. Deze zonde druist regelrecht tegen Gods scheppingsorde in en is “een schandvlek” op al die natiën waar homorelaties worden toegestaan.

Natuurlijk zullen de natiën waar deze zonde of andere immoraliteiten worden getolereerd of zelfs worden gestimuleerd, dit niet als een schandvlek zien. Ze zullen het juist als een overwinning op het in hun ogen ‘benepen’ christelijke geloof zien en vieren. Vrijheid van meningsuiting, alles zeggen wat je wilt, en vrijheid van gedrag, alles doen wat je wilt, is het hoogste goed. Van God en Zijn Woord wordt krachtig afstand genomen.

Maar God blijft God en Zijn Woord blijft waar, ook al doen de regeringen van vooral de landen van de Europese Unie nog zulke verwoede pogingen Hem en Zijn Woord uit de samenleving te bannen of in elk geval monddood te maken. Al die natiën zullen tot hun ontzetting op de dag van Christus zien hoezeer ze in opstand tegen God hebben geleefd.

Sp 14:35 | Welgevallen of verbolgenheid van de koning

35 Aan een verstandige dienaar heeft de koning een welgevallen,

maar zijn verbolgenheid treft hem die beschaamd maakt.

De koning weet wie hem met toewijding en bekwaamheid dienen. “Een verstandige dienaar” zal altijd het welzijn van de koning en zijn rijk op het oog hebben. De koning ziet daarin niet in de eerste plaats een vermeerdering van zijn bezit of van zijn invloed, maar de innerlijke voldoening dat iemand hem trouw dient. Dat is naar zijn “welgevallen”, het is een vreugde voor zijn hart. Een verstandige dienaar is een genot voor hem. Jozef en Daniël zijn voorbeelden van een verstandige dienaar aan wie de koning die zij dienden een welgevallen had.

Daartegenover staat de onbekwame dienaar, de prutser. Hij gaat met de zaken van de koning om als een knoeier, als iemand die er met de pet naar gooit. Er is geen besef van verantwoordelijkheid tegenover de koning en geen indruk van diens majesteit. Hij gaat onbezonnen te werk en stelt zijn koning daardoor bloot aan schandaal en kritiek.

In deze spreuk zit de waarschuwing om een koning trouw en goed te dienen en hem niet tot toorn te prikkelen. In geestelijke zin geldt dit ook voor ons. De Heer Jezus zal al Zijn dienaren belonen die Hem trouw en verstandig hebben gediend. Maar Zijn verbolgenheid zal allen treffen die aan Zijn opdrachten een eigen interpretatie hebben gegeven (Lk 19:11-27).

In letterlijke zin geldt deze spreuk voor elke overheid. Elke overheid is door God ingesteld (Rm 13:1). De overheid heeft van God de macht gekregen om te belonen en te bestraffen (Rm 13:3-4{129}).

Spreuken 15

Sp 15:1-2 | Een zacht antwoord en de tong van wijzen

1 Een zacht antwoord keert woede af,

maar een krenkend woord wekt toorn op.

2 De tong van wijzen maakt kennis goed.

maar de mond van dwazen vloeit over van dwaasheid.

Salomo, de koning van de vrede, vertelt in vers 1 hoe iemand die in woede is ontstoken, gekalmeerd kan worden. Dit is van toepassing op alle situaties waarin iemand woedend is vanwege een (vermeend) onrecht dat hem is aangedaan. Het kan in een gezin gebeuren, in een vriendschapsrelatie, in de woon- en werkomgeving en in de gemeente. Hoe belangrijk is het dan om met “een zacht antwoord” op de woede-uitbarsting te reageren. Iemand die getergd is in zijn gemoed, kan met een vriendelijk of bedachtzaam uitgesproken antwoord tot bedaren worden gebracht, waardoor de spanning verdwijnt en de rust weerkeert.

Tegenover een zacht antwoord staat “een krenkend woord”. Dat brengt niet tot bedaren, maar wekt juist toorn op. De vlam slaat in de pan. Een krenkend woord is niet alleen een hard woord, maar ook een scherp, kwetsend woord dat pijn of smart veroorzaakt. Een dergelijk woord veroorzaakt een heftige, boze reactie. Als een vleselijke uiting wordt beantwoord met een vleselijke uiting, is het oorlog.

We hebben van beide manieren van reageren een duidelijk voorbeeld in de Schrift. De manier waarop Gideon de verongelijkte Efraïmieten te woord staat, is een voorbeeld van een zacht antwoord (Ri 8:1-3). Door wat hij zegt, haalt hij de kou uit de lucht. De hardheid waarmee Jefta deze zelfde opnieuw verongelijkte Efraïmieten te woord staat, veroorzaakt een burgeroorlog met veel slachtoffers (Ri 12:1-6; 1Kn 12:13-16).

Hoe wijs mensen zijn, kan vaak worden bepaald door wat ze zeggen (vers 2). De wijzen weten wanneer, waar en hoe zij moeten spreken. Het goed gebruik dat wijzen met hun tong van de kennis maken, geeft kennis een goede naam, maakt kennis aantrekkelijk voor anderen en de moeite waard om die na te jagen. Dan is kennis geen theorie, maar praktijk en betekent kennis zegen voor wie ernaar luistert.

Kennis komt van de wijzen en dwaasheid van de dwazen. De zogenaamde kennis van de dwazen is dwaasheid. Wat er uit de mond van dwazen komt, is niets anders dan dwaasheid. Hun mond vloeit ervan over. De vele woorden die zij als water uit een bron uit hun mond laten opborrelen, tonen hoe dwaas van hart zij zijn.

Sp 15:3 | De HEERE ziet alles en iedereen

3 De ogen van de HEERE zijn op elke plaats:

ze slaan slechte en goede [mensen] gade.

God kent en doorziet iedereen volledig. Hij is alwetend en alomtegenwoordig en bezit een volkomen kennis van Zijn hele schepping, van mensen en van dingen. Er is niets voor Hem verborgen. Hij slaat alles en iedereen gade, zoals een wachter doet die een stad bewaakt. Niets en niemand ontgaat Hem (Jr 23:24{130}; Ps 11:4; 33:13-14; Hb 4:13). Dat is noodzakelijk, wil Hij de Rechter van ieder mens kunnen zijn (vgl. Jr 32:19{131}).

De gedachte loopt door in de tweede versregel. De wetenschap dat God alles ziet, is een waarschuwing voor “slechte” mensen en een troost voor “goede” mensen. De slechte mensen zijn zowel de grote zondaars als de nette mensen die keurig leven, maar die geen van beiden God in hun leven toelaten. Het zijn zowel zij die openlijk zondigen als zij die in het verborgen zondigen. God wil dat ze zich ervan bewust worden dat Hij hen ziet, opdat ze zich zullen bekeren.

De goede mensen zijn in zichzelf ook zondaars, maar zij doen goed omdat zij hebben erkend zondaars te zijn. Zij leven vanuit een goede verhouding met God. Die verhouding is goed geworden door hun belijdenis van zonden en hun geloof in de vergeving daarvan door God. Die vergeving kan God geven op grond van het werk van Christus aan het kruis dat Hij voor iedere boetvaardige zondaar heeft volbracht. De wetenschap dat God hen gadeslaat, is een bemoediging om het leven tot Zijn eer te leven (2Kr 16:9).

Sp 15:4 | Het medicijn van de tong

4 Het medicijn van de tong is een boom des levens,

maar verkeerdheid erin is een breuk in de geest.

Dat de tong, dat wil zeggen de woorden die met de tong worden gesproken, als “medicijn” wordt voorgesteld, veronderstelt dat de hoorder terneergeslagen is. Woorden als medicijn zijn zachte, kalmerende, weldadig aandoende woorden. Dit past goed bij het beeld van “een boom des levens” die een bron van vitaliteit voor anderen betekent. De boom des levens wordt hier voor de vierde keer in Spreuken genoemd (Sp 3:18; 11:30; 13:12; 15:4).

Wie iemand die in ellende is met zijn goede en troostrijke woorden weet op te beuren, herstelt daardoor als het ware zijn verbinding met de boom des levens. Het leven krijgt dan weer glans en betekenis, het krijgt weer iets van de schittering van het paradijs. De gesproken woorden zijn woorden van en over de Heer Jezus en verwijzen naar Hem. Hij is de Boom des levens.

Woorden met “verkeerdheid erin” hebben een tegengesteld effect. Het zijn bedrieglijke woorden die de geest verpletteren. Verkeerdheid in woorden tast de aangesproken persoon innerlijk aan en breekt hem af en doet hem wegkwijnen (Js 65:14). Wat de vrienden van Job zeiden, was geen medicijn van de tong voor Job. In wat zij zeiden, was verkeerdheid, met als gevolg dat de breuk in Jobs geest over het lijden dat hem overkwam, bleef bestaan.

Sp 15:5 | Tucht verwerpen of in acht nemen

5 Een dwaas verwerpt de vermaning van zijn vader,

maar wie de bestraffing in acht neemt, is schrander.

Alleen “een dwaas verwerpt de vermaning van zijn vader”. Niemand anders dan een vader kan op de meest indringende en tegelijk passende manier een kind vermanen. Hij kent zijn kind en weet wat het nodig heeft. Hij kent ook het leven en weet waar de gevaren schuilen. Het kind dat zich niets van een liefdevolle vermaning van zijn vader aantrekt en die zelfs verachtelijk verwerpt, is een dwaas.

Daartegenover getuigt een zoon dat hij “schrander” is als hij “de bestraffing in acht neemt”. Daardoor laat hij zien dat hij beseft dat hij nog veel moet leren en correctie nodig heeft. Hij toont gezond verstand

Na het aanvaarden van de vreze des HEEREN is het aannemen van vermaning van de ouders van de hoogste waarde. Het gezag van de vader en de ouders is het gezag van God. Vermaning moet thuis beginnen en is de verantwoordelijkheid van de vader of de ouders. Daar begint ons leven. Omdat we geneigd zijn het verkeerde te doen, hebben we correctie nodig. David was een schrandere. Hij beschouwde het als een gunst als hij bestraft werd (Ps 141:5{132}).

Sp 15:6 | Grote rijkdom of verval

6 [In] het huis van een rechtvaardige is grote rijkdom,

maar in het inkomen van een goddeloze is verval.

“Het huis van een rechtvaardige” wordt gekenmerkt door “grote rijkdom”. Met rijkdom worden niet noodzakelijk geld en goed bedoeld. Het kan vooral ook gaan om geestelijke rijkdom. Als liefde, blijdschap en vrede, de vrucht van de Geest (Gl 5:22), het huis van een rechtvaardige kenmerkt, is dat een grote rijkdom (vers 16). Als de bewoners van het huis elkaar met respect voor ieders capaciteiten en kwaliteiten behandelen, is dat ook een grote rijkdom.

Van dergelijke grote rijkdom weet een goddeloze niets. Hij kan een groot inkomen hebben, maar in dat inkomen is de kiem van verval en ellende aanwezig. Er ligt een vloek op, want hij denkt alleen aan zichzelf. Trots en begeerte zorgen ervoor dat hij er niet met tevredenheid van kan genieten. Hij wordt geleid door jaloersheid op anderen die net wat meer hebben. Ook is er angst dat het hem wordt afgenomen. Al deze factoren zitten in zijn inkomen en beroven hem van de vreugde ervan. Samen met zijn inkomen komen verwarring, onrust en slapeloosheid zijn huis binnen.

Sp 15:7 | De lippen van wijzen en het hart van dwazen

7 De lippen van wijzen strooien kennis uit,

maar zo niet het hart van dwazen.

Wijze mensen strooien kennis uit als ze spreken. Hun woorden zijn nuttig en winstgevend voor de luisteraars. Zo wordt kennis ook op de juiste wijze gebruikt. Kennis is niet bedoeld om voor zichzelf te bewaren, of die alleen te delen met een select groepje personen. “De lippen van wijzen” zullen de kennis van God en Zijn wil die in hun hart is aan allen laten horen. Ze doen dat niet om met hun kennis te pronken, maar om anderen ervan te laten profiteren. De kennis die ze hebben, hebben ze gekregen om te delen.

Dat kennis ‘uitgestrooid’ wordt, houdt ook de gedachte aan vermenigvuldiging in. Zaad dat wordt uitgestrooid, ontwikkelt zich tot een grote oogst. Wat de lippen van wijzen aan kennis uitstrooien, komt in de harten van velen die op hun beurt de ontvangen kennis ook weer uitstrooien. De lippen van de Heer Jezus hebben kennis uitgestrooid, opdat Zijn hoorders God zouden kennen en Zijn beoordeling van hen. Het is belangrijk dat wij doorgeven aan anderen wat we uit Gods Woord hebben geleerd over God en Christus en ook over onszelf. Dan tonen we dat we ‘lippen van wijzen’ hebben.

In “het hart van dwazen” is geen kennis aanwezig. Dwazen houden hun hart voor kennis gesloten. Daardoor is er in het hart van dwazen niets aanwezig wat nuttig voor anderen zou kunnen zijn. Dwazen hebben geen begrip van kennis. Zij willen die ook niet, ze stellen zich er niet voor open. Daardoor zijn ze niet in staat die uit te strooien.

Sp 15:8-10 | Wat voor de HEERE een gruwel is

8 Het offer van goddelozen is voor de HEERE een gruwel,

maar het gebed van oprechten is Hem welgevallig.

9 De weg van een goddeloze is voor de HEERE een gruwel,

maar wie gerechtigheid najaagt, heeft Hij lief.

10 Vermaning is onaangenaam voor wie het pad verlaat,

[en] wie bestraffing haat, zal sterven.

Hier, evenals overal in de Bijbel, is “het offer van goddelozen … voor de HEERE een gruwel” (vers 8) omdat het hart van hen die het brengen, onoprecht is (1Sm 15:22; Js 1:10-17; Jr 6:20). Het is niet alleen onaanvaardbaar voor God, maar Hij verafschuwt het. Kaïn was zo’n goddeloze die met een offer kwam dat door God met afschuw werd verworpen (Gn 4:5). Kaïn bracht een eigenwillig offer en daar moest God maar tevreden mee zijn. Zo komen zogenaamde christenen met allerlei offers bij God. Het zijn de offers van hun goede werken, maar God verwerpt ze. We vinden die overvloedig in het rooms-katholicisme.

Wat Hij aanneemt, is “het gebed van oprechten”. Het gebed wordt een ‘offer’ genoemd (Ps 141:2{133}). Als dat door oprechten tot Hem wordt gedaan, is dat “Hem welgevallig”. Oprechten nemen hun ware plaats voor God in. In hun hart staan zij recht voor God. Zij beseffen dat ze alleen tot Hem kunnen naderen op grond van het offer van Christus en niet op grond van iets van henzelf. Hun gebed is het gebed van geloof. Zij bidden in het besef dat ze van nature een zondaar zijn. Het gebed staat tegenover het hooghartige offer van zelfvoldane mensen die God vertellen hoe goed zij Hem wel dienen (Lk 18:10-14).

Niet alleen het offer van de goddelozen, ofwel het louter nakomen van godsdienstige verplichtingen, is een gruwel voor God, maar ook “de weg van een goddeloze”, ofwel diens hele leven, is dat (vers 9). Zo is ook niet alleen het gebed van de oprechten Hem welgevallig, maar het hele leven van “wie gerechtigheid najaagt”, is dat. Wie dat doet, “heeft Hij lief”. Gerechtigheid najagen is het geven aan de ander wat hem toekomt en bovenal aan God wat Hem toekomt. Het is een actieve, aanhoudende, en zelfs gevaarlijke zoektocht naar gerechtigheid (1Tm 6:11{134}). Dat kan iemand alleen doen als hij nieuw leven heeft.

Vers 10 sluit aan bij vers 9, de weg van de goddeloze, want de goddeloze is iemand die “het pad verlaat” dat God wil dat de mens gaat. Het pad is hier het pad van gerechtigheid, zoals dat in het hele boek wordt benadrukt. Wie dat pad verlaat, moet worden vermaand. Dat is niet aangenaam, maar wel noodzakelijk. Wie niet naar vermaning van zijn ouders of iemand anders luistert, geeft daarmee te kennen dat hij de bestraffing haat. Dat zal de dood tot gevolg hebben (vgl. 2Kr 25:16; 2Pt 2:15,21; Rm 8:13).

Sp 15:11 | Alles ligt open voor de HEERE

11 Graf en verderf liggen [open] voor de HEERE –

hoeveel te meer de harten van de mensenkinderen.

De ontwikkeling van de gedachtegang in deze twee versregels is een argument van het mindere naar het grotere (“hoeveel te meer”). “Graf” (sheol) en “verderf” (abaddon) vertegenwoordigen de afgelegen onderwereld en alle machtige krachten die er verblijven, maar daar machteloos zijn (Jb 26:6; Ps 139:8; Am 9:2; Op 9:11). Dit gebied ligt volledig buiten de waarneming van mensen, maar kent voor God geen enkel geheim. Dat dit afgelegen gebied met haar bewoners voor Hem openligt, houdt in dat Hij alwetendheid is. Dat betekent tevens dat Hij zeker ook “de harten van de mensenkinderen” kent.

Het woord “harten” wil zeggen de motieven en gedachten (Ps 44:21b). De ogen van de HEERE zien niet alleen alle personen en hun daden (vers 3), maar Hij ziet ook hun harten en alles wat daarin is. Geen mens kent zijn eigen hart, laat staan dat van een ander, maar God kent elk hart (Jr 17:10; Jh 2:25; Hb 4:12-13). Hij kent elke bedoeling van iedere individu.

Sp 15:12 | Een spotter gaat niet naar wijzen

12 Een spotter houdt niet van wie hem terechtwijst,

naar wijzen gaat hij niet.

Een spotter weerstaat alle pogingen om hem te hervormen. Hij houdt niet van terechtwijzing of berisping en daarom houdt hij “niet van wie hem terechtwijst”. Hij houdt stug vast aan zijn eigen onzinnige opvattingen die hij met groot plezier om zich heen strooit. Zijn doel is anderen en vooral God en Zijn dienst te bespotten. Daar bestaat zijn leven uit. Hij heeft het plezier en de spot veel te lief om ze achterwege te laten.

Hij zal niet naar wijzen gaan om wijs te worden, wat bewijst dat een spotter een dwaas is. Hij wil niet eens in het gezelschap van wijzen verkeren. Stel je voor dat hij iets van hun wijsheid zou aannemen. Hij kan zich geen leven zonder spot voorstellen. Spotters zijn mensen die niet tot het licht willen komen, omdat ze niet openbaar willen worden (Jh 3:19-20). Het eigen ik is hun god en doel, en spotten is hun leven, waardoor zij alle wijsheid van boven verachtelijk afwijzen.

Sp 15:13-15 | Een vrolijk, verstandig en blijmoedig hart

13 Een vrolijk hart maakt een gezicht blij,

maar door hartenleed wordt een geest neerslachtig.

14 Een verstandig hart zoekt kennis,

maar de mond van dwazen voedt zich met dwaasheid.

15 Alle dagen van een ellendige zijn slecht,

maar een blijmoedig hart is [als] een voortdurende maaltijd.

De emotionele toestand van een persoon, wat hij in zijn ziel beleeft, heeft een duidelijk effect op zijn geest. Als iemand “een vrolijk hart” heeft, is dat op zijn gezicht te zien (vers 13). Wie op weg is om zijn geliefde te ontmoeten, zal een vrolijk hart hebben. De blijdschap van die ontmoeting zal van zijn gezicht afstralen. Zo is het met een hart dat vervuld is van de Heer Jezus en met Hem leeft. Er is vreugde over de verlossing van zonden en het oordeel daarover en over de aanstaande ontmoeting met Hem.

Als een hart vervuld is van zorg, maakt dat de “geest neerslachtig”. De woorden die hier worden gebruikt, benadrukken de pijn en de depressie met een gedachte van wanhoop. Een neerslachtige geest geeft een droevige gezichtsuitdrukking. Nehemia had “hartenleed”, wat op zijn gezicht te lezen stond (Ne 2:2{135}; Gn 40:6-7). Bij Hanna veranderde haar gezicht van neerslachtig in blij nadat zij de verzekering had ontvangen dat haar gebed om een zoon zou worden verhoord: “Zij at [weer] en haar gezicht stond bij haar niet meer [als voorheen]” (1Sm 1:18b). Zo kunnen ook wij onze zorgen, die ons neerslachtig van geest maken, in gebed bij de Heer brengen. Dat geeft een verandering ten goede in onze gemoedsstemming.

Ook hier geldt dat dit algemeen is gesteld, zonder de garantie dat dit altijd en direct gebeurt. Er kunnen situaties zijn dat iemand depressief is en (lange tijd) blijft, hoewel hij alles bij de Heer brengt. Dat kan allerlei oorzaken hebben, die wij niet altijd begrijpen. Dat is zo als het onszelf overkomt en zeker als het anderen overkomt. Job heeft lange tijd geen vrolijk hart gehad en niet met een blij gezicht rondgelopen. Pas toen God met hem aan Zijn doel was gekomen, is daarin een totale verandering gekomen (Jb 42:6-17).

Tegenover “een verstandig hart” staat “de mond van dwazen”, tegenover “zoekt” staat “voedt” en tegenover “kennis” staat “dwaasheid” (vers 14). Zowel de verstandige als de dwaas is erop uit zijn geest met iets te vullen. Wie verstandig van hart is, verlangt naar kennis. Wie kennis heeft, verlangt naar meer kennis. Het gaat om kennis over hoe het leven geleefd moet worden naar de gedachten van God. Als een hart dat zoekt, toont dat wijsheid aan.

In het hart van dwazen is het verlangen naar die kennis niet aanwezig. Hij zoekt wel wat ‘te eten’. Vandaar dat er wordt gesproken over “de mond van dwazen” en over voeden. ‘Voeden’ is grazen zoals vee dat doet en wijst op het tevreden zijn van de dwaas met voer van het merk ‘dwaasheid’ (vgl. Js 44:20).

Wat iemand zoekt, blijkt onder andere uit wat hij leest en waar hij naar kijkt. Een verstandig hart heeft “geproefd … dat de Heer goedertieren is” (1Pt 2:3) en verlangt daarom “naar de redelijke, onvervalste melk” van het Woord van God (1Pt 2:2). De dwazen voeden hun geest met verdorven lectuur en ze kijken naar slechte films. Ze grazen als het stompzinnige vee in bevuilde weiden en slokken zonder enige filtering de dwaasheid van deze weiden op.

Het leven kan ellendig of aangenaam zijn, afhankelijk van iemands omstandigheden en geaardheid (vers 15). “Een ellendige” is iemand die zich alle dagen innerlijk ellendig voelt. Al die dagen “zijn slecht”. Hij kan nergens enige blijdschap in vinden, want van binnen voelt hij zich ellendig. Wat er ook wordt geprobeerd om hem op te vrolijken, de ellende overheerst zo, dat hij alleen ellende ziet. Alles is slecht. Niets smaakt, niets maakt blij. Hij is er voortdurend slecht aan toe.

Er is ellende als we er niet aan toe komen onze hulp in God te vinden. Jakob zei tegen de farao: “Weinig [in getal] en [vol] kwaad zijn mijn levensjaren geweest” (Gn 47:9). Dat is omdat zijn leven vol was van het gaan van eigen wegen, zonder God te vragen hem te helpen. Naomi is, met haar man Elimelech, ook een eigen weg gegaan. Ze getuigt ervan dat zij daarin “grote bitterheid” heeft ervaren (Ru 1:20-21).

Wie “een blijmoedig hart” heeft, ziet en leeft het leven in het licht van de zon, dat wil zeggen in het licht van de Heer Jezus, Die “de Zon der gerechtigheid” wordt genoemd (Ml 4:2). Het leven is voor een blijmoedig hart een voortdurende feestmaaltijd. We hebben een blijmoedig hart als we blij in de Heer zijn en leven in gemeenschap met Hem. Zelfs slechte dagen zullen de blijmoedige gemoedstoestand niet kunnen aantasten. Als er van binnen blijdschap is, kunnen uiterlijke omstandigheden die blijdschap niet wegnemen.

De profeet Habakuk getuigt daarvan. Al ziet hij om zich heen een troosteloze dorheid en leegte, hij getuigt en zegt: “Ik zal dan toch in de HEERE van vreugde opspringen, mij verheugen in de God van mijn heil” (Hk 3:18). Ons wordt een voortdurende maaltijd door de Heer Jezus aangeboden in Hemzelf (Jh 6:35). Hij wil met ons maaltijd houden en wij mogen met Hem maaltijd houden als we ons hart openstellen voor Hem (Op 3:20).

Sp 15:16-17 | Beter …, dan …

16 Beter is weinig met de vreze des HEEREN,

dan een grote schat met verwarring erbij.

17 Beter is een schotel groente waar liefde is,

dan een gemeste os met haat erbij.

Deze twee verzen horen duidelijk bij elkaar. Ze zeggen dat geestelijke dingen beter zijn dan stoffelijke dingen ofwel materiële rijkdom (vgl. Ps 37:16{136}). Vers 16 gaat over geld en de vreze des HEEREN; vers 17 gaat over eten en liefde.

Vers 16 zegt dat vrees of eerbied voor God meer voldoening brengt dan “een grote schat met verwarring erbij”. Verwarring uit zich in onrust, paniek, tumult. Verwarring is angst. Er is een gezegde dat luidt: Hoe meer bezittingen, hoe meer angst. De eerbied voor God kent die angst niet, want daardoor komt er tevredenheid en rust, het tegenovergestelde van verwarring.

Salomo maakt duidelijk dat de rechtvaardige zich niet door welvaart zal laten overheersen. Zo kun je veel geld hebben, de duurste auto, de snelste computer, de grootste televisie met het scherpste beeld, een huis dat van alles is voorzien en toch geen rust hebben (vgl. Pr 4:6{137}; 5:12). Die rust wordt alleen gevonden in het eerbiedig wandelen met God.

Vers 17 zegt dat een gelukkige, liefdevolle relatie beter is dan een heerlijke maaltijd waarbij de harten van hen die aan de maaltijd deelnemen met haat tegenover elkaar vervuld zijn. Dit is de situatie in een gezin waar de rijkdom de liefde vervangt. Zeker kan er ook een rijke maaltijd zijn met liefde, maar hier gaat het over een situatie waarin een keus moet worden gemaakt tussen een luxueuze maaltijd en haat enerzijds en een povere maaltijd en liefde anderzijds.

Veel mensen erkennen dat een huis met goedkoop meubilair waarin de mensen elkaar liefhebben, de voorkeur heeft boven een luxueus ingericht huis waarin de mensen elkaar haten. Liefde maakt moeilijke omstandigheden draaglijk, terwijl haat alle vreugde vernietigt die een goede maaltijd bedoelt te bewerken. Je kunt voedsel van de allerbeste kwaliteit in overvloed op tafel hebben staan en toch niet die “voortdurende maaltijd” van vers 15 hebben. In plaats daarvan voel je je alle dagen ellendig en word je in je hart verteerd door angst, onrust, haat en bitterheid. Het zuurdeeg van de haat zorgt ervoor dat er niet echt van de maaltijd kan worden genoten.

Al staat iemand niet als rijk te boek en moet hij het met heel bescheiden maaltijden doen, toch kan hij in een voortdurende feeststemming zijn. Dat is zo, als hij zijn geestelijke rijkdommen kent, waardeert en daarvan geniet. Dat maakt het hart echt en voortdurend blij. Er is rust en tevredenheid, het tegenovergestelde van verwarring en onrust.

We kunnen deze verzen ook toepassen op een plaatselijke gemeente. Als in een gemeente “een grote schat” aan kennis is, is de kans op verwarring ook groot als men zich daarop gaat beroemen. Dat was het geval in Korinthe, waar de gelovigen rijk waren in Christus (1Ko 1:4-7). Dat maakte hen echter niet nederig en dankbaar, maar opgeblazen, terwijl de liefde ontbrak (1Ko 8:1).

Omdat de Korinthiërs zich op hun kennis beroemden, was er onenigheid en verwarring en waren er allerlei misstanden (1Ko 1:10-12; 14:33; 11:17-22). Daartegenover staat wat de Heer Jezus zegt van de gemeente in Filadelfia (dat betekent ‘broederliefde’) dat zij maar “kleine kracht” heeft. Hij prijst en bemoedigt hen (Op 3:7-13).

Sp 15:18 | Driftig of geduldig

18 Een driftig man veroorzaakt ruzie,

maar een geduldige stilt onenigheid.

Het contrast is tussen “een driftig man”, letterlijk ‘een man van woede’, iemand die heetgebakerd is, en “een geduldige”, letterlijk ‘langzaam van woede’ of, zoals Jakobus het zegt, “langzaam tot toorn” (Jk 1:19). Drift komt door bepaalde omstandigheden tot uiting. Iemand die driftig is, is trots van aard, want anders zou hij niet zo snel opgewonden raken over iets wat hem raakt. Door drift ontstaat ruzie. Een driftig man moet en zal zijn recht opeisen, al is het voor de rechtbank.

Wie geduldig is, staat niet op zijn strepen en weet de kou uit de lucht te halen door niet opgewonden te reageren. Door zijn rustige reactie stilt hij de “onenigheid” die is ontstaan. Het vergt veel geduld en rust om vreedzame relaties te onderhouden of te herstellen. Er zijn twee mensen nodig om ruzie te maken. Als er één zijn geduld bewaart, zal de onenigheid gestild worden. De geduldige is een vredestichter. Vredestichten begint in het hart dat buigt voor God in Christus. Dat zal de geest en de wandel kenmerken. Abram toonde deze geest toen er onenigheid was tussen de herders van zijn vee en de herders van het vee van Lot (Gn 13:7-9).

Sp 15:19 | De weg van een luiaard en het pad van oprechten

19 De weg van een luiaard is als een doornhaag,

maar het pad van oprechten is welgebaand.

De luiaard ziet zijn “weg”, dat is zijn leven, “als een doornhaag”, waardoor hij zich gehinderd voelt om aan het werk te gaan. Zijn leven, zo vindt hij, is bezaaid met moeilijkheden, gevaren en pijnlijke ervaringen. Hij zoekt en vindt in alles wat hem in het leven overkomt excuses om niet te hoeven werken. De doornhaag die hij ziet, blokkeert hem, zo gelooft hij zelf en wil hij anderen laten geloven. Omdat de luiaard in de tweede versregel in contrast staat met de oprechten en niet met de ijverige, blijkt luiheid van onoprechtheid te getuigen.

Oprechten hebben geen last van een doornhaag. Hun “pad … is welgebaand”. Het is een goed gemaakt pad, een pad dat er goed bij ligt. Zij gaan op “een effen baan, een weg; de heilige weg zal hij genoemd worden” (Js 35:8). Ze hebben geen reden een omweg te maken of uit te wijken. Dat betekent helemaal niet dat het pad van oprechten over rozen gaat en dat zij een gemakkelijk leven hebben.

Zowel de luiaard als de oprechten gaan een pad waarop ze tegenslagen en moeiten tegenkomen. Het verschil is de manier waarop zij met tegenslagen en moeiten omgaan. De luiaard ziet in de moeilijkheden leeuwen en beren, een doornhaag, op zijn weg; de oprechten zien ook hun moeilijkheden, maar zien daar bovenuit op God en gaan hun weg in vertrouwen op Hem, omdat ze weten dat Hij hen op dat pad heeft gebracht. Ze rekenen op Zijn genade.

Sp 15:20-21 | De invloed van wijsheid en dwaasheid

20 Een wijze zoon verblijdt [zijn] vader,

maar een dwaas mens veracht zijn moeder.

21 Dwaasheid is blijdschap voor [een mens] zonder verstand,

maar iemand met inzicht houdt de rechte weg.

Als een zoon (of dochter) zich wijs gedraagt als antwoord op de sterk beschermende liefde van de vader en de warme genegenheid van de moeder, zal hij (of zij) blijdschap bij hen veroorzaken (vers 20). Gedraagt een zoon (of dochter) zich echter dwaas, dan betekent dat een verachting van de ouderlijke investering aan zorg. Het is een verklaring aan de moeder dat ze er verkeerd aan heeft gedaan hem (of haar) ter wereld te hebben gebracht.

Wijze kinderen geven de ouders reden tot blijdschap over hen. Dwaze kinderen tonen verachting voor hun moeder. Ze tonen een onnatuurlijke hardvochtigheid die groot leed bij hun moeder veroorzaakt. De grootste vreugde en de bitterste droefheid in deze wereld van tranen worden gevonden in het hart van ouders. Er is geen grotere blijdschap dan te zien dat kinderen in de waarheid wandelen (3Jh 1:4). Er is geen grotere smart dan een kind te zien dat de waarheid verwerpt en in ongeloof leeft en sterft (2Sm 18:33).

De dwaas leeft niet alleen zonder God in zijn zonden, maar hij vindt zijn blijdschap in dwaasheid (vers 21). Dat tekent hem als een mens “zonder verstand”. Ieder mens die het prachtig vindt om dwaasheid te uiten of te zien, heeft geen verstand. Hij gaat een dwaze weg die eindigt in de eeuwige dood. Wie wel verstand of “inzicht” heeft, “houdt de rechte weg”, dat is de weg van het leven die eindigt in het eeuwige leven.

De dwaas volgt elke modegril en leeft bij de waan van de dag. Dat leven is een genot voor hem, want hij heeft geen inzicht in Gods wil en dat wil hij ook niet. Iemand met inzicht weet wel wat Gods wil voor hem is en gaat daarom de rechte weg, de weg die God voor hem heeft uitgestippeld. Hij weet “dat het niet aan de mens is zijn weg, [dat] het niet aan een man is [zijn] gang [te bepalen] en zijn voetstappen te richten” (Jr 10:23).

Sp 15:22 | Veel raadgevers doen een plan slagen

22 Plannen falen, als er geen overleg is,

maar door een veelheid van raadgevers komt [het nodige] tot stand.

Het is niet Gods bedoeling dat we alles alleen doen. Hij heeft de mens als een sociaal wezen geschapen die anderen nodig heeft om goed te functioneren. Ook in de gemeente heeft Hij de leden onderling van elkaar afhankelijk gemaakt (1Ko 12:14-31). Eigenzinnigheid pakt altijd slecht uit. Van de plannen van iemand die alleen werkt, zonder overleg met anderen, komt vaak niets terecht. Het slagen van plannen vereist het inwinnen en aanvaarden van goed advies.

Een plan willen uitvoeren zonder overleg getuigt ook van overhaasting. Er is tijd nodig om te overleggen. Overleg kan worden gezien als verloren tijd, maar dat is het niet. Twee zien nu eenmaal meer dan één. Het is goed om de eigen beperkingen te zien, hoe begaafd iemand ook is. Overleg met betrouwbare en bekwame mensen is bepalend voor een goed resultaat, voor het tot stand komen van het plan.

Dit is een algemene observatie die van waarde is in de maatschappij zowel op persoonlijk als op nationaal niveau. Het betekent dat we anderen nodig hebben. Dat geldt ook voor zaken die in de gemeente spelen. In het overleg over het wel of niet houden van de wet door de heidenen in Handelingen 15 hebben we een goed voorbeeld van overleg waardoor het nodige tot stand komt (Hd 15:5-31). De uitkomst is goed, omdat er naar de Schrift en de Heilige Geest wordt geluisterd (Ps 119:24{138}). Bij alle overleg is het bovenal belangrijk te kijken naar Hem Die “Raadsman” is (Js 9:5).

Sp 15:23 | Hoe goed is een woord op zijn tijd

23 Een man heeft blijdschap in het antwoord van zijn mond,

en hoe goed is een woord op zijn tijd!

Er is hier sprake van een antwoord zonder dat we over een vraag lezen. De vraag waarover het hier gaat en waarop het antwoord komt, kan van alles betreffen. Het kan een mondelinge vraag zijn, de vraag om een advies, maar ook een situatie waarmee iemand verlegen is. De tweede versregel maakt duidelijk dat het niet gaat om een direct en formeel juist antwoord. Het gaat om een antwoord dat wel inhoudelijk op de vraag ingaat, maar dat ook op de juiste tijd wordt gegeven, niet eerder en niet later.

De blijdschap die een dergelijk antwoord geeft, is dan ook niet zozeer het gevolg van de juistheid ervan, maar van het juiste tijdstip ervan. We spreken wijs als we op de juiste tijd spreken, als er op die tijd behoefte is aan wat we zeggen. “Het hart van de wijze kent tijd en gelegenheid” (Pr 8:5b). De juiste dingen op het juiste moment zeggen geeft een diepe voldoening; het vereist kennis en wijsheid en zelfverloochening. Het juiste te zeggen, maar op het verkeerde moment, werkt contraproductief, dat wil zeggen dat het leidt tot het tegenovergestelde van wat men beoogt.

Als Paulus de gevangenbewaarder had verteld dat hij moest geloven in de Heer Jezus voordat hij hem in de gevangenis gooide, had Paulus wel gelijk, maar geen resultaat. Het was toen niet de tijd voor het goede woord. Die tijd kwam toen de gevangenbewaarder op het punt stond zichzelf te doden (Hd 16:27-32). We kunnen deze manier van spreken alleen leren van de Heer Jezus (Js 50:4{139}).

Sp 15:24 | Het pad ten leven voert omhoog

24 Het pad ten leven voert voor een verstandige omhoog,

om de hel beneden te ontwijken.

“Een verstandige” ziet het leven in het juiste perspectief. Hij weet dat hij op het pad van het leven is en dat dit pad ook naar het leven voert. Het is een pad “omhoog”, het voert naar het eeuwige leven, naar de hemel, waar het eeuwige leven in zijn volheid wordt genoten. De christen die verstandig is, zal de dingen zoeken die boven zijn, die omhoog zijn, want daar is Christus, zijn leven (Ko 3:1-2{140}). Hij ziet op “Jezus, de overste Leidsman en Voleinder van het geloof” (Hb 12:2).

De verstandige bewandelt dat pad omdat hij zover mogelijk uit de buurt van “de hel beneden” wil blijven. Het gaat er niet zozeer om dat er nog een kans zou zijn dat hij in de hel terecht zou komen. Door het bloed van Christus weet hij dat hij aan het oordeel van de hel is ontkomen en dat hij daar niet zal terechtkomen. Waar het om gaat, is dat hij nu het pad ten leven gaat en daardoor in de praktijk van zijn leven ook afstand neemt van dingen die horen bij ‘de hel beneden’. Hij is van boven geboren en gaat de weg naar boven. Hij hoort bij de hemel en niet bij de hel. Dat blijkt uit de gerichtheid van zijn leven.

Sp 15:25 | De HEERE beschermt de weduwe

25 Het huis van hoogmoedigen vaagt de HEERE weg,

maar de grens[steen] van een weduwe zet Hij vast.

De HEERE vaagt de “hoogmoedigen” en hun hele huis weg, maar Hij beschermt de kwetsbare “weduwe”. De tegenstelling is tussen de hoogmoedigen en de weduwe, tussen hen die volledig op zichzelf vertrouwen en iemand die krachteloos is, die niemand anders heeft dan God (Ps 68:6). De Schrift bevestigt ruimschoots dat God de zaak van de weduwe, de wees, de armen en de behoeftigen verdedigt.

De tegenstelling veronderstelt dat de weduwe de prooi is van de trotse mensen, die haar land en huis willen nemen (Js 5:8-10). God heeft de grenzen vastgesteld van Zijn volk in het land en zal die handhaven (Dt 19:14). Hen die daarmee geen rekening houden, de hoogmoedigen, vaagt Hij weg en ook hun hele ‘imperium’ waarop ze vertrouwen en waarvan ze menen dat het voor altijd vaststaat. Alleen wat door God is vastgezet, zoals de grenssteen van de weduwe, staat onwrikbaar vast.

Sp 15:26 | Kwade plannen of lieflijke woorden

26 De plannen van een kwaaddoener zijn voor de HEERE een gruwel,

maar lieflijke woorden zijn rein.

God haat niet alleen het offer en de weg van de goddelozen (verzen 8-9), maar ook hun “plannen” en gedachten. Een goddeloze is ook “een kwaaddoener”. De plannen die hij maakt, zijn erop gericht anderen kwaad te doen, hen te benadelen en te beschadigen. Er is bij hem geen enkele gedachte aan God. Alles draait om zichzelf. De HEERE kent zijn hart. Wat hij daarin beraamt, is voor Hem “een gruwel”.

Het contrast in de tweede versregel is dat tussen verborgen plannen of gedachten en “lieflijke woorden”. Lieflijke woorden hoeven niet verborgen te worden, maar kunnen worden uitgesproken. Ze kunnen niet anders dan uit een hart komen dat rein is omdat het op God gericht is. Die woorden geven geen kwade gedachten weer; het zijn geen onreine, maar reine woorden.

David is “lieflijk in psalmen van Israël” (2Sm 23:1). De woorden die hij heeft gesproken, zijn reine woorden omdat ze door de Geest van God in hem gesproken zijn (2Sm 23:2). Als wij door de Geest van God spreken, zijn onze woorden lieflijk en rein.

Sp 15:27 | Waarschuwing tegen winstbejag

27 Wie op winstbejag uit is, stort zijn huis in het ongeluk,

maar wie [omkoop]geschenken haat, zal leven.

“Winstbejag” voert tot oneerlijke praktijken, zoals het gebruik van “[omkoop]geschenken” en steekpenningen, die het recht verdraaien (Ex 23:8; Dt 16:19; Jb 8:3; Mt 28:11-15; Ex 18:21; 1Sm 8:3; Js 33:15; 1Pt 5:2). De hebzuchtige man is degene die zich haast om rijk te worden en er niet om geeft hoe dat gebeurt. Hij brengt niet alleen ongeluk over zichzelf, maar hij sleept anderen mee. Hij stort zijn hele huis, vrouw en kinderen, in het ongeluk.

Het vers is een waarschuwing tegen het aannemen van steekpenningen. Geschenken kunnen onschuldig zijn, maar ze kunnen ook iemands normen en waarden wijzigen, dat wil zeggen verlagen. Wie geschenken haat die als steekpenningen bedoeld zijn, “zal leven” en houdt het ongeluk van zijn familie verwijderd. Winstbejag is slavernij. Wie winstbejag haat, zal nu al het ware leven beleven en dat straks volmaakt doen. Het is leven in de vrijheid van de Geest.

Sp 15:28 | Eerst denken, dan antwoorden

28 Het hart van een rechtvaardige overdenkt wat het antwoorden zal,

maar de mond van goddelozen vloeit over van kwaad.

“Een rechtvaardige” is geen flapuit. Hij “overdenkt” in zijn hart wat hij zal antwoorden als hem iets wordt gevraagd of als hem iets van God overkomt (Hk 2:1). Overdenken is afwegen of bestuderen. Wie wijs is, is voorzichtig met zijn woorden. Voor een goed antwoord hebben we Goddelijke wijsheid nodig, want we zijn omgeven door een boze wereld. Daarom moeten we er goed over nadenken wat en hoe we moeten antwoorden.

De goddelozen worden niet geleid door de vrees voor God. Daarom komt er uit hun mond een stroom van kwaad. Ze veroorzaken kwaad met wat er uit hun mond komt. Hun mond vloeit ervan over. Hun mond is een niet te stoppen bron van pijniging voor anderen. Zij brengen uit de boze schat van hun hart boze dingen voort (Mt 12:34-35).

Sp 15:29 | De HEERE verhoort het gebed van rechtvaardigen

29 De HEERE is ver van goddelozen,

maar het gebed van rechtvaardigen verhoort Hij.

De goddelozen houden de HEERE op een afstand. Daardoor is Hij ver van hen. Als zij Hem nodig hebben omdat ze menen dat Hij hen van dienst kan zijn, blijkt Hij ontoegankelijk voor hen te zijn en doof voor hun geroep tot Hem. Zijn genade, liefde en hulp zijn niet voor hen beschikbaar omdat ze weigeren te breken met hun zonden. Natuurlijk, een gebed van berouw van de goddelozen is de uitzondering, want daardoor worden ze rechtvaardigen. Als ze als rechtvaardigen bidden, antwoordt Hij (Jk 5:16b-18{141}; Ps 34:16,18; 1Pt 3:12).

Sp 15:30 | Wat het hart verblijdt en de beenderen verkwikt

30 Het licht in de ogen verblijdt het hart,

een goed gerucht verkwikt de beenderen.

“Het licht in de ogen” komt van de zon. Het is het licht van de hemel, van God. Als dat licht in de ogen komt, als de ogen dat zien, wordt het hart erdoor verblijd (vgl. Pr 11:7{142}). Door het licht van God in onze ogen kunnen we alles zien wat God heeft gedaan en Hem daarvoor prijzen. Dat geldt zowel voor de oude schepping als voor de nieuwe schepping, zowel voor de materiële wereld als voor de geestelijke wereld. Als we “verlichte ogen van … hart” (Ef 1:15) hebben, wil dat zeggen dat we in staat zijn te weten wat we allemaal aan geestelijke zegeningen van God hebben gekregen.

“Een goed gerucht” betreft iets goeds wat onze oren horen. Dat heeft een verkwikkend effect op onze beenderen. We zien dat bij Jakob als hij hoort dat Jozef nog leeft. Zijn geest leeft op en hij gaat naar hem toe (Gn 45:27-28). We krijgen kracht voor onze wandel als we horen over het goede dat God met Zijn tucht voor ons bedoelt (Hb 12:11-13). Tien van de twaalf verspieders verspreidden een kwaad gerucht over het beloofde land en verlamden daarmee het volk, waardoor het weigerde op te trekken.

Sp 15:31-33 | Luisteren en vrezen is leven, wijsheid en eer

31 Een oor dat naar de bestraffing ten leven luistert,

zal te midden van wijzen overnachten.

32 Wie vermaning verwerpt, veracht zijn leven,

maar wie naar bestraffing luistert, verwerft verstand.

33 De vreze des HEEREN is vermaning tot wijsheid,

en nederigheid gaat vooraf aan eer.

“Een oor” (vers 31) duidt hier de persoon aan. “Bestraffing” kan pijnlijk zijn, maar wie ernaar luistert, zal daardoor naar de wijsheid van God leven. Een leergierige persoon hoort thuis bij de wijzen, want wie “naar de bestraffing ten leven luistert”, toont aan dat hij wijs is. De wijze wil leven tot Gods eer. Bestraffing dient ertoe uit het leven te verwijderen wat dat verhindert. Wie daar een open oor voor heeft, “zal te midden van de wijzen overnachten”, dat wil zeggen dat hij rust vindt te midden van de wijzen. Hij is een van hen.

“Wie vermaning verwerpt”, wat nog verder gaat dan weigeren naar vermaning te luisteren, die “veracht zijn leven” (vers 32). Hij vindt dat niemand zich met zijn leven mag bemoeien. Hij wil leven zoals hem dat zelf het beste lijkt. Het ontgaat hem dat hij door een dergelijke opstelling zijn leven veracht. De vermaning is bedoeld om hem het ware leven te laten leven, dat wil zeggen zoals God het bedoeld heeft. Dat geeft de volle voldoening aan het leven.

Wie wel “naar bestraffing luistert, verwerft verstand”; hij krijgt verstand van zichzelf en van het leven. Dan kan men geestelijk, intellectueel en emotioneel groeien. Hij zal weten hoe hij moet leven tot Gods eer. Voor zijn naaste zal hij niet het kwade, maar het goede zoeken en weten wat God van hem vraagt.

Wie zich in zijn leven laat leiden door “de vreze des HEEREN”, wordt voortdurend vermaand, in de zin van onderwezen, om wijs door het leven te gaan (vers 33), want “het beginsel van wijsheid is de vreze des HEEREN” (Sp 9:10). Hij weet de goede keus te maken als er moet worden gekozen en zo ook het kwade te vermijden. Zijn leven is afgestemd op het doen van de wil van God.

De eerste uitwerking van de wijsheid is dat zij “nederigheid” in de rechtvaardige bewerkt. Het vrezen van God gaat gepaard met nederigheid. Waar het een is, daar is ook het ander. Het een is de weg tot wijsheid, het ander is de weg tot eer. Nederigheid is een gezindheid van hart die wij moeten leren. Wij kunnen nederigheid leren van Hem Die de Wijsheid is. Hij heeft gezegd: “Neemt Mijn juk op u en leert van Mij, want Ik ben zachtmoedig en nederig van hart, en u zult rust vinden voor uw zielen” (Mt 11:29).

Nederige onderwerping in vertrouwen op de Heer brengt “wijsheid” en “eer”. De Heer Jezus heeft Zichzelf vernederd en is door God verhoogd. Hij is het voorbeeld van wat Hij tegen ons zegt: “Die zichzelf vernedert, zal worden verhoogd” (Lk 14:11b). Onze verhoging, de eer die wij zullen krijgen, hangt af van onze vernedering. Als wij ons vernederen “onder de krachtige hand van God”, zal Hij ons verhogen “op Zijn tijd” (1Pt 5:6).

Spreuken 16

Sp 16:1-5 | De HEERE is soeverein

1 Een mens heeft overleggingen in het hart,

maar het antwoord van de tong komt van de HEERE.

2 Al [zijn] wegen zijn iemand zuiver in zijn [eigen] ogen,

maar de HEERE toetst de geesten.

3 Vertrouw uw werken aan de HEERE toe,

en uw plannen zullen bevestigd worden.

4 De HEERE heeft alles gemaakt omwille van Zichzelf,

ja, zelfs de goddeloze voor de dag van het onheil.

5 Al wie hooghartig is, is voor de HEERE een gruwel.

Hand op hand: hij zal niet voor onschuldig gehouden worden.

Vers 1 geeft aan dat de HEERE boven de “overleggingen in het hart” van “een mens” staat. Het woord “maar” aan het begin van de tweede versregel veronderstelt dat er een contrast is met de eerste versregel. In de eerste versregel gaat het over de mens en de overleggingen die hij in zijn hart heeft. In de tweede versregel gaat het over “de HEERE” Die “het antwoord van de tong” van de mens laat komen. Dat hier en in de volgende verzen over “de HEERE” (Jahweh) wordt gesproken, laat zien dat de nadruk ligt op Gods relatie met de mens.

De mens kan en mag overleggingen in zijn hart hebben. Het woord ‘overleggingen’ heeft te maken met het in geregelde orde opstellen van een plan met de bedoeling dat op die manier uit te voeren. Maar als het om de uitvoering gaat, is het belangrijk te beseffen dat God het laatste woord heeft. Hij beslist over de uitvoering ervan en die kan wel eens anders zijn dan de mens had gedacht. Het gaat om de erkenning van God in het uitvoeren van de plannen die een mens maakt.

Het is een algemene spreuk die opgaat voor ieder mens, gelovig en ongelovig. Een ongelovige erkent God niet en betrekt Hem niet bij zijn plannen en de uitvoering ervan. Toch heeft God ook hier het laatste woord. Een voorbeeld daarvan is Bileam. Hij had overleggingen in zijn hart om Gods volk te vervloeken, maar God heeft hem zegeningen over Zijn volk laten uitspreken (Numeri 23-24).

Vers 2 geeft aan dat de HEERE boven de “wegen” van de mens staat. Met “wegen” wordt het geheel van zijn wegen bedoeld, zijn hele handel en wandel, alles wat hij zegt en doet. Als de mens zichzelf beoordeelt, als hij zichzelf met zijn eigen ogen bekijkt, vindt hij dat hij “zuiver” is. Hij ziet geen onzuiverheid in zijn motieven. Maar omdat hij zichzelf beoordeelt, kan hij niet objectief zijn. Gebrek aan zelfkennis en de grote kans op zelfbedrog maken zijn zelfbeoordeling onbetrouwbaar. De spreuk veronderstelt dat een dergelijke voortijdige mening over zichzelf op zijn best naïef en op zijn slechtst zelfvoldaan is.

Maar de HEERE doorgrondt het gedrag en kent de motieven ervan. Hij toetst of beproeft de geesten waardoor iemand tot zelfbeoordeling komt. In Zijn licht kan blijken dat iemand verre van zuiver in zijn motieven is. Als God zegt: “De mens ziet aan wat voor ogen is, maar de HEERE ziet het hart aan” (1Sm 16:7), geldt dat niet alleen als we naar anderen kijken, maar ook als we naar onszelf kijken. Het toetsen van de geesten is meer dan alleen het toetsen van de motieven. God ziet ook de gezindheid waarin iemand spreekt en werkt. Is er gehoorzaamheid of opstandigheid?

De conclusie is dat we onszelf gemakkelijk bedriegen en daarom niet in staat zijn onszelf volledig te evalueren. Alleen God komt tot een volmaakte, alles doordringende taxatie. Verstandelijke verklaringen en zelfrechtvaardiging zijn eigen aan de natuur van de gevallen mens. Maar God ziet door het rookgordijn daarvan heen en weet wat een mens innerlijk drijft.

We kunnen de splinter in het oog van onze broeder zien en tegelijkertijd blind zijn voor de balk in ons eigen oog (Mt 7:3). We zijn blind voor onze eigen fouten en menen dat we helemaal goed zitten. Maar de Heer kent ons volkomen. Als het goed is, zijn we ons van niets bewust en tegelijk weten we dat we daardoor niet gerechtvaardigd zijn, omdat de kennis van onszelf heel beperkt is. Daarom is het goed het uiteindelijke oordeel over onszelf en onze dienst aan de Heer over te laten (1Ko 4:4-5{143}).

Vers 3 geeft aan dat de HEERE boven de “werken” van de mens staat. Willen onze plannen slagen, dan moeten we afhankelijk zijn van God. Daarom moeten we onze werken, wat we van plan zijn te gaan doen, aan Hem toevertrouwen. Het werkwoord ‘toevertrouwen’ is letterlijk ‘wentelen’ of ‘rollen’. Het beeld is dat van het wentelen of rollen van lasten. Het houdt in dat we de zorg voor de werkzaamheden, het project en de uitvoering ervan, als een steen van onszelf afwentelen en wentelen in de richting van God en zo die zorg aan Hem toevertrouwen (vgl. Ps 22:9 [voetnoot: letterlijk: op de HEERE gewenteld]; Ps 37:5 [voetnoot: letterlijk: wentel uw weg op de HEERE]; Ps 55:23). We doen dat door wat ons bezighoudt in gebed bij Hem neer te leggen.

Als we dat doen, zullen onze plannen bevestigd worden, dat wil zeggen uitgevoerd worden, tot stand komen. Het toont volledige afhankelijkheid van God. Het wel of niet slagen van onze plannen hangt niet af van toevallige gebeurtenissen of tegenstanders, maar van God. Daarom moeten we onze werken aan Hem toevertrouwen. Toevertrouwen houdt in dat we alles op Hem werpen en bij Hem laten (1Pt 5:7{144}). Het is een eenmalige zaak. Het is goed om de dag te beginnen met ons aan Hem toe te vertrouwen voor alles wat ons die dag gepland of ongepland zal bezighouden.

Vers 4 zegt dat de HEERE boven al Zijn werken staat, ook boven de goddeloze. Alles wat Hij heeft gemaakt, is onderdeel van Zijn plan. Er bestaat niets ‘toevallig’; er bestaan geen ‘losse eindjes’ in Zijn wereld. Hij staat aan het begin van alles en heeft alles gemaakt met een doel. Alles wat er is, beantwoordt aan Zijn bedoeling. Dat doel is Zijn verheerlijking (Ko 1:16). Al Zijn werken zullen Hem loven (Ps 145:10).

Dat geldt ook voor de goddeloze. Als hij in het oordeel terechtkomt, is dat omdat dit bij zijn leven past. Zo heeft God het verordend. We mogen hieruit niet de verkeerde conclusie trekken dat God de Auteur van het kwaad zou zijn. God kan niet zondigen en verleidt niemand tot zonde (Jk 1:13-15). Van Hem komen alleen goede dingen (Jk 1:16-18).

God heeft de mens goed gemaakt (Gn 1:27,31), maar de mens is zich goddeloos gaan gedragen (Pr 7:29{145}). God roept de goddeloze op zich te bekeren (Hd 17:30), want Hij heeft geen lust in de dood van de zondaar (Ez 33:11). Maar als deze zich niet bekeert vóór de dag van het oordeel, zal hij in die dag omkomen. De goddeloze en de dag van het onheil horen bij elkaar.

Goddelozen hebben God niet geëerd in hun leven. Zij zullen dat gedwongen doen in het oordeel (Fp 2:10-11). De goddeloze is niet gemaakt om goddeloos te leven en goddeloos te sterven. Er is geen uitverkiezing om verworpen te worden. De Heer Jezus zegt van Judas Iskariot dat het goed voor hem zou zijn geweest “als hij niet geboren was” (Mt 26:25a). Judas is volledig verantwoordelijk voor de keus die hij heeft gemaakt om de Heer Jezus tegen betaling te verraden en over te leveren. Tegelijk wist God hem te gebruiken voor het uitvoeren van Zijn plan.

Alles heeft een doel. Het bestaan van de goddeloze lijkt met dat doel te spotten. Daarom wordt hier duidelijk gezegd dat “de goddeloze” is gemaakt “voor de dag van het oordeel”. De goddeloze richt zich op het doel dat hem door God vanwege zijn goddeloosheid is toegewezen. Ook uit het oordeel over de goddeloze – waarbij we vooral, maar niet uitsluitend, kunnen denken aan de antichrist, de mens van de zonde – blijkt Gods verhevenheid boven alles wat Hij heeft gemaakt.

Vers 5 zegt dat de HEERE staat boven “al wie hooghartig is”. De goddeloze van vers 4b heeft volgelingen: een ieder die hoogmoedig is. ‘Hooghartig’ beschrijft de arrogantie van hen die zich aanmatigend tegen God opstellen (2Kr 26:16; vgl. Ps 131:1). Het is niet alleen de hoogmoedige oogopslag, maar de hoogmoed in het hart waardoor iemand zich verheft boven alles en iedereen. Hoogmoed is het kenmerk van de satan en de antichrist en al hun volgelingen. Omdat hoogmoed de verhevenheid betwist die God boven alles heeft en omdat de hoogmoedige die plaats zelf wil innemen, is deze zonde een gruwel voor Hem. Het is de zonde van de satan en de mens.

God zal die zonde wreken. Dat is absoluut zeker. Het is net zo zeker als de handslag (“hand op hand”) iets bevestigt. Deze arrogante mensen zullen niet als onschuldigen ongestraft vrijuit gaan. God zal allen vernederen die arrogant en trots zijn (Js 2:11-12).

Sp 16:6-9 | Leven onder de soevereiniteit van God

6 Door goedertierenheid en trouw wordt een misdaad verzoend,

en door de vreze des HEEREN keert men zich af van het kwade.

7 Als de HEERE behagen schept in iemands wegen,

zal Hij zelfs zijn vijanden vrede met hem doen sluiten.

8 Beter is een weinig met gerechtigheid,

dan een veelheid aan inkomsten zonder recht.

9 Het hart van een mens overdenkt zijn weg,

maar de HEERE bestuurt zijn voetstappen.

Het gaat in vers 6 over de volledige bevrijding van de zonde, waardoor die bevrijding tot stand is gekomen en wat daarvan het gevolg is in de praktijk. De eerste versregel spreekt over de verzoening van een misdaad. De tweede versregel spreekt over het zich afkeren van het kwade.

“Goedertierenheid en trouw” zijn eigenschappen van God. Ze worden bijzonder zichtbaar op het kruis (Ps 85:11{146}). God heeft door het kruiswerk van Zijn Zoon Jezus Christus de verzoening bewerkt voor ieder die gelooft. Zijn goedertierenheid spreekt ervan dat Hij vol goedheid en liefde voor de mens is. Dat heeft Hij laten zien in de gave van Zijn Zoon.

Zijn trouw heeft te maken met Zijn trouw aan de waarheid. Hij kan niet zonder meer aan de zonde voorbijgaan. De zonde moet worden geoordeeld. Dat heeft Hij gedaan in het oordeel dat Hij over Zijn Zoon heeft gebracht. Zijn trouw aan de waarheid houdt ook in dat Hij ieder met Zichzelf verzoent die het offer aanvaardt dat Hij in Christus heeft gebracht.

Wie deel heeft aan de verzoening van zijn misdaden, is bevrijd van de macht van de zonde. In zijn leven zal te zien zijn dat hij de zonde niet meer dient en dat hij zich van het kwade afkeert. Dat kan hij niet in eigen kracht. De stimulans daarvoor ligt in “de vreze des HEEREN”. Uit liefde en eerbied voor God zal hij niets meer met het kwade, met de zonde, te doen willen hebben om alleen nog tot eer van God te leven (Tt 2:11-12).

Als “iemands wegen” de HEERE behagen, is dat omdat die Hem herinneren aan de wegen die de Heer Jezus op aarde is gegaan en waarin Hij een volkomen welbehagen had (vers 7). Die wegen roepen in eerste instantie haat op van de zijde van de wereld en geen vrede. Toch zullen vijanden het voordeel van een dergelijke weg erkennen en vanwege dat voordeel vriendschap met hem zoeken.

Een levensstijl die God behaagt, ontwapent sociale vijandigheid. Het leven dat God behaagt, is een leven dat wordt geleefd in geloof (Hb 11:6{147}). Het zal onberispelijk zijn en genade vinden bij anderen. God kan dat bewerken. Het gaat niet om alle vijandschap van alle vijanden, maar in bepaalde situaties, waarin Hij dat wil. Iemand kan door vijanden worden aangeklaagd en in de gevangenis worden geworpen. In de gevangenis kan God de harten van de medegevangenen bewerken om de gelovige te aanvaarden en te waarderen. Jozef heeft dat ervaren.

We moeten niet vergeten dat deze spreuk niet voor alle situaties geldig moet worden verklaard. Een andere regel, die even geldig is, is dat gelovigen in de wereld verdrukking hebben (Jh 16:33), zoals ook “allen die Godvruchtig willen leven in Christus Jezus” vervolgd zullen worden (2Tm 3:12).

De weinige bezittingen die iemand heeft, maar die op een rechtvaardige manier zijn verkregen, zijn beter dan “een veelheid aan inkomsten” die op een oneerlijke manier, ”zonder” daarop “recht” te hebben, zijn verkregen (vers 8). “Weinig” betekent niet per definitie extreme armoede; het zou kunnen verwijzen naar een bescheiden inkomen. Het gaat om wat voldoening geeft in het leven en dat is Gods goedkeuring en gemeenschap met Hem. God verafschuwt oneerlijk verkregen inkomsten.

Wat op oneerlijke wijze wordt verkregen, wordt ook niet goed gebruikt. Wat eerlijk is verdiend, wordt goed besteed en wel om van te leven en ook om er goed mee te doen aan anderen. Wat oneerlijk is verkregen, wordt verbrast in een losbandig leven. Wie daar eenmaal de smaak van te pakken heeft, is onverzadigbaar en zal zich nog meer zonder recht willen toe-eigenen om zijn luxe levensstijl te kunnen financieren.

De weduwe in Zarfath, die weinig had, maar met Elia de hulpbronnen van God in huis had (1Kn 17:10-15), was beter af dan Izebel met haar ‘veelheid aan inkomsten zonder recht’ (2Kn 9:32-37). In geestelijke zin kunnen we dit toepassen op de gemeente op aarde. De ware gelovigen, de ware kerk, hebben weinig in aards opzicht, maar bezitten Gods gerechtigheid in Christus. Ze hebben kleine kracht. Daartegenover staat de valse kerk, het rooms-katholieke systeem dat zich erop beroemt alle geestelijke rijkdom te bezitten, maar zonder recht. De ware kerk heeft niets behalve Christus, de valse kerk heeft alles behalve Christus.

Vers 9 toont het contrast aan dat er kan zijn tussen wat wij van plan zijn en wat er werkelijk gebeurt. God bepaalt wat er werkelijk gebeurt. We mogen plannen maken voor de weg die we willen gaan. Maar als we stappen willen zetten om die weg te gaan, moeten we blijven bedenken dat uiteindelijk de Heer ons leven bestuurt (Jr 10:23{148}; Ps 37:23). Het gaat erom dat we leren zeggen: “Als de Heer het wil en wij leven, zullen wij dit of dat doen” (Jk 4:13-15; 1Th 3:11).

Sp 16:10-15 | Kenmerken van een koning naar Gods hart

10 Een beslissend vonnis ligt op de lippen van een koning,

in de rechtspraak pleegt zijn mond geen trouwbreuk.

11 Een betrouwbare waag en weegschaal behoren de HEERE toe,

alle [weeg]stenen in de buidel zijn Zijn werk.

12 Voor koningen is het een gruwel goddeloos te handelen,

want door gerechtigheid wordt een troon bevestigd.

13 Koningen hebben een welgevallen aan lippen die oprechtheid [spreken],

zij hebben lief wie oprechte [woorden] spreekt.

14 De woede van een koning is [als] de boden van de dood,

maar een wijze man verzoent die.

15 In het licht van het gezicht van een koning is leven,

zijn welgevallen is als een wolk met late regen.

In deze verzen volgt een serie spreuken over koningen. Wat in deze verzen van een koning en van koningen wordt gezegd, wordt volmaakt in praktijk gebracht door de Heer Jezus, zowel nu in Zijn regering in verborgenheid als binnenkort, wanneer Hij openlijk over de wereld zal regeren. Koningen zijn de vertegenwoordigers van God op aarde (Rm 13:1-7). God wil dat in hun spreken en handelen Zijn eigenschappen als rechtvaardige Regeerder tot uitdrukking komen.

Dat geldt ook voor het spreken en handelen van de gelovigen in deze tijd, want zij zijn een koninklijk priesterdom (1Pt 2:9) en gemaakt tot een koninkrijk (Op 1:6). Ze hebben nog geen regeringstaken, maar hebben wel de waardigheid van koningen en behoren zich daar ook naar te gedragen.

De eerste en voornaamste taak van iemand die regeert, is rechtvaardige beslissingen nemen (vers 10). Een koning moet rechtvaardige uitspraken in geschillen doen. Als er “een beslissend vonnis op de lippen van een koning ligt”, ziet dat op een officiële rechterlijke uitspraak van hem in zijn hoedanigheid als koning. Tegen een dergelijk vonnis is geen beroep mogelijk en ook niet nodig. Het is letterlijk een ‘orakel’, een Godsspraak, want hij vertegenwoordigt God. Het betekent niet dat hij onfeilbaar is, maar het maakt duidelijk wat voor verantwoordelijke functie hij heeft. Zo zijn ook wij er verantwoordelijk voor, als wij met onze genadegave dienen, dat ons spreken moet zijn “als uitspraken van God” (1Pt 4:11). Ook hier is het woord ‘uitspraken’ letterlijk ‘orakels’.

De koning die zich van zijn hoge positie en grote verantwoordelijkheid bewust is, zal in “de rechtspraak” met “zijn mond geen trouwbreuk” plegen. Dit geldt volmaakt voor de Heer Jezus. Trouwbreuk in de rechtspraak is een rechtspraak die in strijd is met de waarheid. In dat geval spreekt een koning de schuldige vrij en veroordeelt hij de onschuldige. Dat doet God nooit en de Heer Jezus daarom ook niet. Ook een gelovige die leeft in gemeenschap met God en Christus zal dat nooit doen.

Vers 11 staat tussen verzen in die over een koning en koningen gaan. Daarom is dit vers in de eerste plaats op hen van toepassing. Zij moeten volkomen eerlijk, integer, zijn. Niet een koning bepaalt wat eerlijk en oneerlijk is, maar God. God is de soevereine Heerser over de moraal, niet de koning. God is de bron van eerlijkheid en rechtvaardigheid in alle menselijke verhoudingen en handelingen. De spreuk gaat over “een betrouwbare waag en weegschaal” en over “[weeg]stenen”. In de wet van de HEERE staat dat de middelen om te wegen rechtvaardig moeten zijn (Lv 19:36; Dt 25:13; Am 8:5; Mi 6:11).

God heeft de mens de bekwaamheid gegeven om met maten en gewichten te werken. Het is aan Hem te danken dat ze er zijn. Zoals Hij de boer onderwijst hoe hij het land moet bewerken (Js 28:23-29), zo onderwijst Hij ook de koopman en ieder die handelt. Hij maakt een geregelde koop en verkoop mogelijk doordat Hij aan de mens de kunde van het wegen heeft gegeven. Daardoor kan hij op een eerlijke manier geld verdienen en daarmee voorzien in zijn levensonderhoud.

Omdat de mens zondig is, moet hem worden gezegd dat hij niet met afwijkende, dat wil zeggen valse, maten en gewichten mag werken. Hij moet betrouwbaar zijn. Dat geldt bovenal voor hen die een voorbeeldfunctie hebben zoals koningen, maar ook ouders, oudsten, onderwijzers.

Doortrapte handelaren hadden lichte en zware gewichten voor oneerlijke transacties. Ze gebruikten lichte gewichten als ze iets moesten verkopen, waardoor ze minder goederen meegaven dan waarvoor werd betaald. In onze tijd kunnen we denken aan het voeren van twee boekhoudingen, waarbij steeds de boekhouding die het meeste voordeel oplevert als bewijsstuk wordt getoond.

Betrouwbaarheid in handelstransacties moet er ook zijn als het om geestelijke zaken gaat. Als er afwegingen gemaakt moeten worden in een geestelijke zaak, moet dat ook eerlijk gebeuren. Sympathie of antipathie mag geen rol spelen. Er moet naar de zaak zelf worden gekeken, zonder aanzien des persoons. Het is ook belangrijk de waarheid van Gods Woord evenwichtig of uitgebalanceerd voor te stellen en niet bepaalde waarheden te beklemtonen ten koste van andere waarheden.

Een rechtvaardige koning doet niet alleen recht, maar het is voor hem ook “een gruwel goddeloos te handelen” (vers 12). Hij verafschuwt overspel en moord die anderen begaan, maar verafschuwt die zonden ook voor zichzelf. Wat voor anderen verkeerd is, is zeker verkeerd voor koningen, die geacht worden het verkeerde te straffen.

Als zij zelf goddeloos zouden handelen, zou dat hun troon in gevaar brengen. Een rechtvaardig bestuur bepaalt de stabiliteit van regeerders. Daarom verafschuwen koningen het plegen van strafbare feiten. De regering van de Heer Jezus beantwoordt hier volkomen aan (Ps 45:7-8a{149}; 89:15a).

Godvrezende koningen houden van oprechtheid en niet van huichelachtige vleierij (vers 13). Vleierij is aan de orde van de dag in paleizen, maar wordt veracht door hem die in de vreze Gods regeert. Mensen die eerlijk en openhartig zijn, zijn waardevol voor landsbestuurders. Politieke leiders weten dat de samenleving waarover zij gezag hebben, zonder zulke mensen in een chaos verandert. Alleen als de waarheid regeert, wordt er goed geregeerd. Een koning die rechtvaardig wil regeren, zal betrouwbare mensen in zijn regering opnemen.

Als de woede van een koning is ontstoken, gaat daarvan een doodsdreiging uit (vers 14). De uitingen van zijn woede zijn boden van de dood voor hem of hen over wie zijn woede is ontbrand. Wie het voorwerp van zijn woede zijn, doen er goed aan zich wijs te gedragen. Alleen wijsheid biedt een mogelijkheid om aan de dood als gevolg van de woede van de koning te ontkomen (Pr 10:4{150}).

Gods woede is ontbrand tegen de zonde. Hij laat de waarschuwing voor het oordeel van de dood door boden uitgaan. Wie naar die boden luistert en erkent dat Zijn oordeel terecht is, en daarmee zijn juiste plaats voor Hem inneemt, ziet dat er een wijze Man is, Die verzoening heeft bewerkt. Christus heeft de woede van God over de zonde gestild voor ieder die gelooft, door in de plaats van ieder die gelooft de woede van Gods toorn te ondergaan. Daardoor is ieder die gelooft en de verzoening aanvaardt, ook wijs.

De verzen 14-15 horen bij elkaar. Een koning heeft macht over dood (vers 14) en leven (vers 15). Vers 15 is de keerzijde van vers 14. Tegenover de donkere woede van een koning met als dreiging de dood staat het licht van zijn gezicht met als uitkomst het leven. Dit licht straalt van Gods gezicht voor allen die met Hem verzoend zijn door het werk van Christus. Wie leeft in het licht, leeft het ware leven. Licht en leven horen bij elkaar (Jh 1:4).

Op hen die in het licht van Zijn gezicht wandelen, rust Zijn welgevallen. Het betekent dat zij in gemeenschap met Hem leven. Daardoor gaat er voor hen een grote zegen van Hem uit. Hij is voor hen “als een wolk met late regen”. In Israël is de late regen de regen die vlak voor de oogst valt. Daardoor krijgt de oogst een laatste groeistimulans om tot volle rijpheid te komen. Het is ook een beeld van de komst van de Heer Jezus voor Zijn volk (Hs 6:3) en bovendien een beeld van Hem Zelf (Ps 72:6). De grootste zegen van het leven in het licht van Gods gezicht is de gemeenschap met Christus. Dat bewerkt geestelijke groei en een uitzien naar Zijn komst.

In profetische zin ziet het op de zegen die Christus in Zijn regering op aarde voor de aarde zal betekenen. Onder Zijn rechtvaardige regering zal het land een welvaart kennen die het nooit eerder heeft gekend (Ps 72:15-17).

Sp 16:16 | Wijsheid en inzicht zijn beter dan goud en zilver

16 Hoeveel beter is het verwerven van wijsheid dan bewerkt goud,

en het verwerven van inzicht is verkieslijker dan zilver!

Wijsheid is niet een beetje, maar veel waardevoller dan het zuiverste goud. Wijsheid bouwt een mens op, goud bouwt zijn bezit op. Wijsheid en rijkdom zijn niet onverenigbaar. Het gaat in deze vergelijking om het verschil tussen rijkdom zonder wijsheid en wijsheid zonder rijkdom. Aardse rijkdom zonder hemelse wijsheid komt vaak voort uit hebzucht of ontaardt daar vaak in.

De kracht van de spreuk is mensen aan te moedigen wijsheid en inzicht te verwerven. Als de keus (wat is “verkieslijker”) moet worden gemaakt tussen het verwerven van inzicht en het verwerven van zilver, stelt Salomo duidelijk dat de keus op het verwerven van inzicht moet vallen. Goud en zilver zijn aardse, tijdelijke dingen; wijsheid en inzicht, die alleen van God kunnen komen, zijn van blijvende waarde. Geen enkel edelmetaal geeft de ziel voldoening.

De betekenis van deze spreuk vinden we terug in de woorden van de Heer Jezus om geen schatten op aarde te verzamelen, maar in de hemel. Hij zegt: “Verzamelt u geen schatten op de aarde, waar mot en afvreter ze bederft en waar dieven inbreken en stelen; maar verzamelt u schatten in [de] hemel, waar geen mot of afvreter ze bederft en waar dieven niet inbreken of stelen; want waar uw schat is, daar zal ook uw hart zijn” (Mt 6:19-21).

Sp 16:17 | De gebaande weg

17 De gebaande weg van oprechten is zich af te keren van het kwade:

wie zijn weg in acht neemt, bewaart zijn ziel.

“De gebaande weg van oprechten” is de hoogstaande manier van leven van oprechte personen. De gebaande weg is een verhoogde en geëffende weg. De kuilen in die weg zijn gedicht en de hobbels op die weg zijn verwijderd. De gevaren van vallen in een kuil of struikelen over een hoogte zijn voor de oprechten niet aanwezig. Dat betekent niet dat zij zorgeloos hun weg gaan. Ze hebben er oog voor dat het kwade hen van alle kanten bedreigt en keren zich daar van af. Dat bewijst dat zij een gebaande weg gaan en in oprechtheid leven.

Wie de gebaande weg gaat en er goed op let op die weg te blijven, “bewaart zijn ziel”. Hij beschermt zijn leven tegen onheil. Rechtvaardig leven is een bescherming tegen onheil. De gebaande weg is de beste weg, maar het is niet de weg die iedereen gaat. Het is de weg van de pelgrim. Hij gaat die weg omdat deze weg in zijn hart is (Ps 84:6). Het is “de heilige weg” (Js 35:8), die God ons in Zijn Woord toont.

Sp 16:18-19 | Nederigheid is beter dan hoogmoed

18 Trots komt vóór de ondergang,

en hoogmoed komt vóór de val.

19 Het is beter met zachtmoedigen nederig van geest te zijn,

dan de buit met hoogmoedigen te delen.

Het is een handeling van Gods gerechtigheid dat Hij trotse, hoogmoedige mensen vernedert (vers 18). Zij hebben zichzelf verheven en worden door God neergeworpen. Hun ondergang en val komen als zij zichzelf op het toppunt van hun roem wanen en met hun neus in de hoogte God tarten (Dn 4:30-31; Op 18:7-8). Wie met zijn neus in de hoogte loopt, ziet niet waar hij loopt en waarover hij kan struikelen. Dat veroorzaakt zijn “ondergang” en “val”. We hoeven dan ook niet bang te zijn voor de trots en hoogmoed van anderen, maar des te meer voor onze eigen trots en hoogmoed. Haman is een illustratie van dit vers (Es 5:9-14; 7:1-10).

Vers 19 sluit aan op vers 18. Het is beter om samen “met zachtmoedigen nederig van geest te zijn”, dan samen met de “hoogmoedigen” in “de buit” van plunderingen “te delen”. De nederige van geest onderwerpt zich aan God. Hij is bescheiden en dringt zich niet op de voorgrond. Dat bewijst dat hij tot het gezelschap van de zachtmoedigen behoort en daardoor bij de Heer Jezus van Wie zij hebben geleerd om “zachtmoedig en nederig van hart” te zijn (Mt 11:29). Iemand is zachtmoedig als hij niet op zijn rechten staat en zichzelf niet verdedigt als hem onrecht wordt aangedaan.

De hoogmoedigen zijn zij die in hun trots rebelleren tegen God. Zij zijn aanmatigend en onderdrukkend. Dat er sprake is van het delen van de buit met hoogmoedigen wijst op de druk die hoogmoedigen op de zachtmoedigen uitoefenen om mee te doen met hun kwade praktijken, met als lokmiddel het delen in de buit. Om niet in het lokaas te bijten moeten we een nederige, van God afhankelijke geest hebben.

Sp 16:20-24 | De waarde van het Woord en woorden

20 Wie verstandig omgaat met het woord, zal het goede vinden,

en wie op de HEERE vertrouwt: welzalig is hij.

21 De wijze van hart wordt verstandig genoemd,

en zoetheid van lippen vermeerdert het inzicht.

22 Het verstand is voor de bezitters ervan een bron van leven,

maar de vermaning van dwazen is dwaasheid.

23 Het hart van een wijze maakt zijn mond verstandig,

en zal op zijn lippen het inzicht vermeerderen.

24 Lieflijke woorden zijn een honingraat,

zoet voor de ziel, en genezing voor de beenderen.

Een conclusie die we uit de beide versregels van vers 20 kunnen trekken, is dat “wie verstandig omgaat met het woord … op de HEERE vertrouwt”. Omgekeerd kunnen we zeggen dat wie op de HEERE vertrouwt, verstandig om zal gaan met het Woord van God. “Wie verstandig omgaat met het woord” is letterlijk ‘de verstandig omgaande met het woord’. Dat maakt nog wat duidelijker dat het niet een incidenteel omgaan met het Woord is, maar dat bedoeld wordt de dagelijkse, voortdurende omgang met het Woord van God. Het gaat om wat God zegt en niet om wat iemand zelf zegt.

Met het Woord van God omgaan houdt in dat we luisteren naar het onderwijs ervan. Wie in die gezindheid luistert en zo met Gods Woord leeft, “zal het goede vinden”. Hij zal er de ware betekenis van het leven in vinden, dat is Christus. Hij is de verpersoonlijking van het goede. Hij is de Goede.

Dat het erom gaat wat God zegt en niet de persoon die hier wordt aangesproken, blijkt uit de tweede versregel. Aandacht geven aan wat God zegt, houdt in dat we Hem vertrouwen. De vertrouwende is hij die voortdurend vertrouwt. Wie dat doet, kan werkelijk “welzalig” worden genoemd. Hij zal alle soorten van zegen ontvangen (Jr 17:7{151}). De HEERE voorziet door Zijn Woord in het goede voor wie aan Zijn Woord aandacht besteedt, voor wie daar ernstig rekening mee houdt.

Dat iemand wijs van hart is, zal blijken uit zijn spreken en zwijgen en zijn hele gedrag (vers 21). Het zal anderen opvallen en men zal hem “verstandig” noemen, een man van verstand, iemand die met kennis van zaken spreekt. Zijn wijze woorden zullen hem een reputatie van bekwaamheid bezorgen en de mogelijkheid bieden om een weldadige invloed op zijn omgeving uit te oefenen.

Zijn manier van spreken maakt het een lust om naar hem te luisteren. Zijn woorden zijn zoet of aangenaam. Het zijn vriendelijke woorden die met een bepaalde sierlijkheid worden uitgesproken. Er zit geen bitterheid of scherpte in. Wat hij zegt, bouwt de luisteraar op, het geeft hem meer inzicht in dat waarover wordt gesproken. Zijn woorden van onderwijs worden goed ontvangen, omdat ze overtuigend zijn. De wijze van hart is “geschikt om te leren” (1Tm 3:2).

De “bron van leven” die de bezitters van verstand in hun verstand bezitten (vers 22), is hun door God gegeven. Die bron is niet alleen een verkwikking voor de bezitters, maar ook voor allen om hen heen. De nieuwtestamentische gelovige bezit ook zo’n bron. Daarvan wordt gezegd dat het stromen van levend water zijn die uit zijn binnenste naar anderen vloeien om hen te verkwikken (Jh 4:14; 7:38-39). Die verkwikking kan alleen naar anderen vloeien door de kracht van de Heilige Geest. Zo is Paulus door de kracht van de Geest een bron van leven geweest in de verkondiging van het evangelie en in het versterken van de gelovigen (Hd 14:21-22).

Ook wij kunnen dat zijn, want ook ons is het verstand gegeven, waardoor wij de Waarachtige kennen (1Jh 5:20{152}). Het is het verstand dat eerst duisternis was (Ef 4:18), maar nu door de Geest van Christus geopend en verlicht is, waardoor we de Schrift kunnen verstaan (Lk 24:45). Met de kennis die wij van Hem hebben, kunnen we anderen dienen en zo voor anderen een bron van leven worden.

Bij de dwaas is geen bron van leven aanwezig. Dwazen hebben niets anders in zich dan een bron van dwaasheid. Als er uit hun mond een vermaning of onderwijzing komt, is dat niets anders dan dwaasheid. Wie daarnaar luistert, wordt aan de dwazen gelijk.

Wie een wijs hart heeft, wordt door zijn hart onderwezen om verstandige dingen te zeggen (vers 23). Hij zal ook weten wanneer hij moet spreken en tegen wie. Hij spreekt niet alleen goed gekozen woorden die de ander begrijpt, maar zijn woorden zijn onderwijzend en vermeerderen het inzicht van hem tot wie hij spreekt. Wat de wijze zegt, is niet alleen nuttig, maar bevordert ook de groei. Er is een toename van inzicht, wat zal blijken uit wat hij zegt.

Het hart van een wijze is een bron van woorden van wijsheid. Dat is alleen waar van het wedergeboren hart. Als het Woord van Christus rijkelijk in ons woont, zullen we in alle wijsheid elkaar leren en terechtwijzen met psalmen, lofzangen en geestelijke liederen (Ko 3:16).

Met “lieflijke woorden” (vers 24) zullen de woorden uit het hart van de wijze van het vorige vers bedoeld zijn. Zulke woorden hebben de zoetheid van een honingraat (Ps 19:11; 119:103). Lieflijke woorden zijn vertroostend en bemoedigend. Het kunnen woorden zijn uit het Woord van God, of woorden uitgesproken in een gebed of een lofprijzing. Het zijn woorden waarnaar God graag luistert, evenals ieder die uit Hem geboren is.

Zoals de honing in een honingraat door ijverige bijen wordt geproduceerd, zo zijn lieflijke woorden het resultaat van een continue omgang met God in het verborgene. Wie lieflijke woorden kan spreken, heeft ijverig de Schrift bestudeerd en kan daaruit oude en nieuwe dingen naar voren brengen tot welzijn van de luisteraars, tot bemoediging en herstel van geestelijke kracht (Mt 13:52).

We zien het weldadige effect van het gebruik van een beetje honing bij Jonathan (1Sm 14:27). In geestelijke zin hebben zoete woorden datzelfde effect. Zoete woorden zijn geen zoetsappige woorden. Het zijn liefdevolle en tegelijk duidelijke, overtuigende woorden. Zoete woorden zijn genezend als ze voortkomen uit het onderwijs van Gods Woord.

Beenderen zijn de kracht waardoor het lichaam kan bewegen en zich kan voortbewegen. Er komt weer geestelijke en lichamelijke kracht als we opbeurende woorden hebben gehoord. Naar woorden van profetie, dat wil zeggen woorden die worden gesproken tot “opbouwing, vermaning en vertroosting” (1Ko 14:3), kan worden geluisterd als naar welluidende muziek (vgl. 1Kr 25:1-6).

Sp 16:25 | Het einde van een schijnbaar rechte weg

25 Er is [soms] een weg die iemand recht schijnt,

maar het einde ervan zijn wegen van de dood.

Deze spreuk is identiek aan een vers uit Spreuken 14 (Sp 14:12). Daar staat deze spreuk in verband met schijn die bedriegt (Sp 14:11-13), met het zien naar wat voor ogen is, terwijl de werkelijkheid anders is. Het is het afgaan op wat je ziet zonder in de gaten te hebben dat je voor gek gehouden wordt. Hier staat de spreuk in verband met de manier waarop we ons leven invullen en waarop het uitloopt. Het gaat erom hoe we over ons eigen leven denken en het invullen tegenover de manier waarop God erover denkt en wil dat het wordt geleefd.

De weg die iemand recht schijnt, kan de weg van plezier en zorgeloos genieten zijn. We zien dat die ene ogenschijnlijk rechte weg, uitloopt op talloze "wegen van de dood". Er is keus genoeg op die ene weg, maar elke keus daarop voert naar de dood. Het hoeft daarbij niet eens om de keus voor een leven in grove zonden te gaan. Als er geld genoeg is, als er carrière gemaakt kan worden, als het goed gaat in het gezin en men geeft ieder ook nog eens het zijne, dan vindt iemand dat hij op de goede weg is. Zulke mensen zullen bedrogen uitkomen. Het is ermee als met de man die zei: ‘Ik beklom de ladder van succes, maar ik ontdekte dat hij tegen de verkeerde muur stond.’

Een andere weg die iemand recht kan lijken, is die van totale vrijheid. Geef vrije seks de ruimte in elke verhouding die men maar wil, geef de mens het recht op leven en dood door hem toe te staan abortus en euthanasie te plegen, en men zal zeggen dat dit de rechte weg van en naar geluk is. Ook hier zal blijken dat die weg eindigt in de dood.

De brede weg van de zonde lijkt recht omdat velen erop wandelen. Maar het is schijn, want die weg eindigt in de dood (Mt 7:13-14). De weg van de dood wordt bewandeld door hen die hun verstand, hun gevoel of hun geweten als maatstaf nemen en niet Gods Woord. Iemand gaat pas de weg die echt recht is als hij op Christus vertrouwt en niet op zijn eigen inzicht, en Hem in al zijn wegen kent (Sp 3:5-6).

Sp 16:26 | Honger spoort aan tot werken

26 De honger van de arbeider werkt ten behoeve van hemzelf,

want zijn mond dringt hem [ertoe].

Honger stimuleert een mens, prikkelt hem, dringt er bij hem op aan, oefent druk op hem uit, om ijverig te werken (vgl. Pr 6:7{153}). Honger is goed en heeft het weldadige effect dat het iemand aanzet tot werken om geld te verdienen. Dit maakt het mogelijk om eten te kopen waarmee de honger gestild kan worden. In het Nieuwe Testament wordt ook diverse keren gewezen op het belang van werken, onder andere om daardoor in het eigen levensonderhoud te kunnen voorzien en ook nog aan anderen te kunnen geven (2Th 3:10-12; Ef 4:28).

In geestelijk opzicht geldt hetzelfde. Wie pas bekeerd is en nieuw leven heeft, zal verlangen naar geestelijk voedsel (1Pt 2:2). Geestelijke honger zet ertoe aan om ijverig Gods Woord te onderzoeken.

Sp 16:27-30 | De verdorven, verderfelijke, gewelddadige man

27 Een verdorven man graaft kwaad op,

en op zijn lippen is het als een verzengend vuur.

28 Een verderfelijke man brengt ruzie teweeg,

en een lasteraar maakt scheiding tussen de beste vrienden.

29 Een man van geweld misleidt zijn naaste

en brengt hem op een weg die niet goed is.

30 Hij doet zijn ogen dicht om verderfelijke dingen te bedenken,

bijt hij op zijn lippen, [dan] voert hij kwaad uit.

Deze verzen gaan over de verdorven, verderfelijke en gewelddadige man. Er zit een opklimming in. Het begint met de “verdorven man”, dat is wat deze man is in zichzelf en hoe hij te werk gaat (vers 27). Verdorven mensen bedenken manieren om mensen te belasteren. ‘Een verdorven man’ is letterlijk een ‘man van Belial’, iemand in wie niets goeds is. De term beschrijft diepe verdorvenheid en goddeloosheid.

Deze man is een slechte persoon, want hij “graaft kwaad op”. De betekenis is die van het aan de oppervlakte brengen van het kwaad en zich daar ook erg voor inspannen. Graafwerk is zwaar werk. Hij zal iemands hele dossier doornemen om iets kwaads te vinden dat hij kan gebruiken. Sociale media zijn een bijvoorbeeld van een breed en diep ‘graafterrein’, waarbij ook nog bepaalde gegevens zodanig gemanipuleerd kunnen worden, dat ze het kwaadaardige doel dienen dat de verdorven man voor ogen heeft.

Wat hij aan kwaad opgraaft, ongeacht of het waar is of een leugen, strooit hij als zaad uit met “zijn lippen”. Zijn spreken is als “een verzengend vuur”, wat wijst op het verwoestende effect van zijn woorden. Jakobus spreekt over de tong als “een vuur, de wereld van de ongerechtigheid” en vervolgt: “De tong is onder onze leden gesteld als dat wat het hele lichaam bevlekt en de loop van de natuur in vlam zet en door de hel in vlam gezet wordt” (Jk 3:6).

De verdorven man van vers 27 is in vers 28 de “verderfelijke man”. Hij is een man van onwaarheden en leugens en “een lasteraar”. Openlijke aanvallen werken niet, daarom kiest hij voor het fluisteren van leugen en laster, verdachtmakingen, halve waarheden. De verderfelijke man veroorzaakt ruzie en brengt zelfs scheiding tussen de beste vrienden.

Hij kan zelf geen vrienden maken en kan het niet uitstaan dat er vriendschap tussen anderen is. Om deze reden start hij een lastercampagne. Hij lastert bij de een over de ander en zaait twijfel en wantrouwen tussen beiden. Hij vertelt een leugen over iemand waarvan hij weet dat het zal worden doorverteld. Daarbij houdt hij rekening met het feit dat het bij het doorvertellen steeds erger wordt. Daarom wordt hij ook een “verderfelijke man” genoemd, omdat hij goede relaties verderft.

In vers 29 is de verdorven en verderfelijke man van de vorige verzen “een man van geweld”, ‘een man van hamas’, geworden. De vrienden zijn door zijn lasterpraat van elkaar gescheiden, dat onheil heeft hij al gesticht. Maar daarmee is hij niet tevreden. Ze moeten ook worden gedood. Het blijft niet bij praten, maar hij gebruikt geweld.

Hij is tevens een misleider, die anderen wil beïnvloeden om zich bij hem aan te sluiten. De man van geweld zal mensen in zijn omgeving willen beïnvloeden om het door hem geplande geweld te begaan (Sp 1:10-14; 2:12-15). Hij wil zijn naaste brengen “op een weg die niet goed is”, dat wil zeggen dat hij hem wil binnenbrengen in het criminele circuit.

Om het doel van vers 29 te bereiken bedenkt hij “verderfelijke dingen” en vervolgens “voert hij het kwaad uit” (vers 30). Hij is zo aan het kwaad toegewijd, dat zijn lichaamstaal zijn kwade bedoelingen niet kan onderdrukken, maar die verraadt. Gezichtsuitdrukkingen maken vaak duidelijk of iemand iets kwaads in de zin heeft (Sp 6:13-14). Hier worden twee uitdrukkingen genoemd: de ogen dichtdoen en op de lippen bijten.

Iemand doet zijn ogen dicht wanneer hij geconcentreerd aan iets wil denken zonder te worden afgeleid. Zo is de verdorven, verderfelijke, gewelddadige man helemaal geconcentreerd op het kwaad. Hij ziet het voor zich hoe het gaat gebeuren. Op de lippen bijten wil zeggen dat iemand zich inhoudt om geen uiting te geven aan zijn gevoelens, hetzij om te lachen hetzij om in woede uit te barsten. Hier wijst het op verborgen kwade bedoelingen die hij op het punt staat uit te voeren.

Sp 16:31-32 | Grijsheid, geduld en zelfbeheersing

31 Grijsheid is een sierlijke kroon,

ze wordt gevonden op de weg van de gerechtigheid.

32 Een geduldig [man] is beter dan een dappere held,

en wie zijn geest beheerst, is [beter] dan wie een stad inneemt.

Als iemand grijs haar heeft en daarmee “een sierlijke kroon” draagt, is dat een bewijs dat hij de weg van de gerechtigheid bewandelt en die tot nu toe heeft bewandeld. Gerechtigheid wordt beloond met een lange levensduur (vgl. Ps 92:14; Lk 1:5-7). Dit is weer de algemene strekking van dit boek. De algemene betekenis van gerechtigheid in Spreuken is dat de goddeloze niet lang leeft en vroegtijdig aan zijn einde komt en dat de rechtvaardige lang leeft. Maar dat wil niet zeggen dat het voor iedereen in alle gevallen geldt. De grijsheid van een goddeloos levende oudere is geen sieraad, en iemand kan sterven voordat de eerste grijze haren gezien worden, terwijl hij de weg van de gerechtigheid heeft bewandeld.

Het moet de grootste zorg van ouderen zijn om “op de weg van de gerechtigheid” te blijven. Als in hun ouderdom gezien wordt dat zij met God hebben gewandeld en dat nog steeds doen, is hun “grijsheid … een sierlijke kroon” voor hen. Salomo zegt dit in de eerste plaats tegen de jongeren. Jongeren zijn geneigd vooral jeugdige kracht als een sierlijke kroon te zien, waarbij ze ouderen soms vanwege hun lichamelijke zwakheid verachten. Gods Woord verbiedt dat en eist daarvoor in de plaats respect voor ouderen (Lv 19:32{154}). Wie zich daaraan houdt, toont respect voor Gods verkiezing van gerechtigheid boven jeugdige kracht.

Maar dit woord is niet alleen voor jongeren belangrijk. Voor ouderen is het van belang dat zij zich die ‘sierlijke kroon’ waardig gedragen. Laten oude gelovigen oude discipelen zijn (Hd 21:16). Daardoor geven zij de jongeren aanleiding hen te respecteren. Het ligt in dezelfde lijn als wat tegen Timotheüs wordt gezegd dat hij ervoor moet zorgen dat niemand hem vanwege zijn jeugdige leeftijd veracht (1Tm 4:12). Los daarvan is het altijd op zijn plaats dat jongeren ouderen met respect behandelen, ook als een oudere zich niet waardig gedraagt (Gn 9:20-27).

Evenals grijsheid boven jeugdige kracht gaat (vers 31), is geduld beter dan lichamelijke kracht (vers 32). Geduld is een eigenschap van God (Ex 34:6; Na 1:3) en een onderdeel van de vrucht van de Geest (Gl 5:22). Iemand is “een dappere held” bij een bepaalde gelegenheid in een bepaald geval, maar “een geduldige [man]” is beter, want hij laat niet alleen bij bepaalde gelegenheden, maar voortdurend deze Goddelijke eigenschap zien.

“Wie zijn geest beheerst”, of zijn geest ‘controleert’, of zichzelf beheerst, bewijst dat hij beter is “dan wie een stad inneemt”. Een stad innemen na een kortere of langere belegering is een daad waarbij slachtoffers vallen. Zelfbeheersing of zelfoordeel doet niemand kwaad, maar spaart juist levens. Het is tot zegen voor anderen en tot zelfbescherming.

Een vrome man zei eens tegen de koning: ‘U bent de dienaar van mijn dienaar.’ Hij bedoelde daarmee: ‘U bent de slaaf van uw boze neigingen, terwijl ik de meester ben van mijn boze neigingen’. Het hart is een slagveld. De boze neigingen die erin huizen, zijn dodelijke vijanden. Voor de gelovige zijn het overwonnen vijanden. Waar het om gaat, is de boze neigingen te doden zodra ze zich willen laten gelden (Ko 3:5), dat wil zeggen dat ze direct in zelfoordeel onschadelijk worden gemaakt. Dat doen we door ze te zien als geoordeeld in Christus op het kruis. De ware kracht om te overwinnen ligt in het kennen van onze positie in Christus. In Hem zijn wij meer dan overwinnaars (Rm 8:37).

Sp 16:33 | De mens wikt, God beschikt

33 Het lot wordt in de schoot geworpen,

maar elke beslissing daardoor komt van de HEERE.

Dit vers gaat over de praktijk van het zoeken naar Goddelijke leiding door het lot te werpen. Wat door het lot wordt beslist, is uiteindelijk de beslissing van de HEERE. Zelfs als ongelovigen het doen, staat Hij daarboven. Hij bepaalt de gang van zaken. Niets gebeurt buiten Hem om, zonder Zijn wil. Hij is bij alles betrokken en het gebeurt overeenkomstig Zijn raad. Wij zien overal Zijn hand in, een hand die alle gebeurtenissen met wijsheid bestuurt. We zien dat het hoofdstuk eindigt zoals het begon, met een woord over Gods soevereiniteit.

In het Oude Testament werd het lot onder andere geworpen om
1. de dienst in de tempel te regelen (1Kr 24:5,31; 25:7-8);
2. de waarheid aan het licht te brengen (1Sm 14:41);
3. overtreders op te sporen (Jz 7:16);
4. geschillen te laten ophouden (Sp 18:18);
5. het land Kanaän onder de stammen te verdelen (Nm 26:55).

De laatste vermelding van het gebruik van het lot in de Schrift staat in verband met de vraag wie Judas Iskariot als apostel moest opvolgen (Hd 1:26).

De christen heeft het lot niet nodig, want hij heeft de Heilige Geest in zich wonen, Die hem in de hele waarheid leidt (Jh 16:13). Hij heeft ook het complete Woord van God tot zijn beschikking waarin hij de wil van God kan leren kennen. Daarbij staat hem het gebed ter beschikking. Hij mag rechtstreeks tot God als zijn Vader naderen om Hem te vragen naar Zijn wil.

Spreuken 17

Sp 17:1-3 | Rust, erven en louteren

1 Beter een droog stuk [brood] met rust erbij,

dan een huis vol geslachte dieren met onenigheid.

2 Een verstandige dienaar zal heersen over een zoon die beschaamd maakt,

te midden van de broers zal hij in de erfenis delen.

3 Een smeltkroes is er voor het zilver en een oven voor het goud,

maar de HEERE beproeft de harten.

Het contrast in vers 1, weergegeven in een “beter … dan” constructie, is eenvoudig en begrijpelijk. De wijze zal ermee instemmen dat armoede met vrede beter is dan welvaart met strijd (vgl. Sp 15:16-17). Hij geeft de voorkeur aan “rust”, terwijl er niet meer is dan “een droog stuk [brood]” om de honger mee te stillen, boven “onenigheid”, terwijl er een overvloed aan eten is. Het “droog stuk [brood]” is brood zonder iets wat het gemakkelijker en smakelijker maakt om het door te slikken (vgl. Ru 2:14; Jh 13:26).

Een karige maaltijd “met rust erbij” wil zeggen dat zij die daaraan deelnemen voldoening vinden in de gemeenschap met God en met elkaar. Daardoor wordt de karige maaltijd een feestmaaltijd. Dat is beter dan “een huis vol geslachte dieren” waarbij zij die daaraan deelnemen met elkaar overhoop liggen. Daardoor wordt het feestmaal ondergedompeld in bitterheid. Overvloed brengt vaak een verslechtering van waarden en normen met zich mee, met als gevolg een toename van jaloersheid en ruzie.

Het lijkt hier om offerdieren te gaan die in de tempel, Gods huis, als dank- of vredeoffers zijn gebracht, en waarvan de offeraars een deel mogen eten samen met anderen (Lv 3:1-17; 7:28-34). Het hebben van onenigheid tijdens het eten van het dank- of vredeoffer is in strijd met het karakter ervan. Het dank- of vredeoffer is juist een uiting van eenheid. In de gemeente in Korinthe doet zich een dergelijke situatie voor. De gelovigen voelen zich geestelijk rijk, maar onderling is er verdeeldheid. Paulus vermaant hen daarover (1Ko 11:17-34).

De spreuk in vers 2 gaat over “een verstandige dienaar” die in de dienst voor zijn heer goed gebruikmaakt van al zijn capaciteiten. Tegenover de manier van doen van de dienaar staat de manier van doen van de zoon van die heer. De zoon leeft een goddeloos leven. Zijn vader schaamt zich daarover. Hij onterft zijn zoon en maakt in diens plaats de dienaar tot mede-erfgenaam van de broers, wat betekent dat hij hem als zoon aanneemt. Daardoor krijgt de dienaar een plaats boven de onterfde zoon, met als gevolg dat hij over de zoon heerst.

Het is een bemoediging voor allen die trouw zijn in hun werk. Trouw wordt beloond met een positie van heersen en met het delen in de erfenis van de familie. Iemand die in nederigheid trouw dient, wordt geplaatst boven iemand die een bepaalde positie heeft, maar zich daarin onwaardig gedraagt.

De eerste versregel van vers 3 maakt duidelijk wat de bedoeling van de tweede versregel is. Zoals in “een smeltkroes” en “een oven” respectievelijk zilver en goud worden verhit om die edelmetalen zuiverder te maken, zo beproeft de HEERE de harten (Ml 3:2-4; 1Pt 1:6-7; vgl. Js 48:10; Zc 13:9). God onderzoekt elke gedachte en elk motief. Die onderzoekingen en beproevingen zijn altijd tot vermeerdering van de waarde van hem die gezuiverd wordt.

God wil door de hitte van beproevingen het hart van de Zijnen zuiveren van alles wat verhindert om Christus zichtbaar te maken. De Godvrezende vraagt ook zelf aan God om dat te doen (Ps 26:2{155}). In die gezindheid zijn we in staat het dank- of vredeoffer te eten met rust (vers 1) en zijn we waardige erfgenamen (vers 2).

Sp 17:4-5 | Luisteren naar leugen bewerkt bespotting

4 Een kwaaddoener slaat acht op bedrieglijke lippen,

een leugenaar hoort een verderfelijke tong aan.

5 Wie de arme bespot, smaadt diens Maker,

wie zich verblijdt over [iemands] ongeluk, zal niet voor onschuldig gehouden worden.

“Een kwaaddoener” en “een leugenaar” luisteren graag naar leugens en verderfelijk gepraat (vers 4; vgl. Jr 5:30-31{156}). Waarover het hier gaat, is dat zij die naar dergelijk gepraat luisteren met hetzelfde sop overgoten zijn als zij die dit gepraat laten horen. De “lippen” en de “tong” betekenen spreken; de kwalificaties “bedrieglijk” en “verderfelijk” zeggen dat dit spreken verwoestingen aanricht.

De mensen die naar roddels luisteren zijn net zo schuldig aan die roddels als degenen die ze vertellen. Als er geen luisteraars waren, waren er ook geen roddels. Luisteraars naar roddels helpen de roddels in stand te houden. Zo is het met roddelbladen. Als er geen kopers waren, waren er geen roddelbladen. De kopers van roddelbladen zijn net zulke erge roddelaars als de samenstellers en uitgevers ervan.

En hoe is het met ons? Genieten wij ook van programma’s waarin leugen en bedrog als amusement worden gepresenteerd en op die manier worden verheerlijkt? Als wij blijven kijken en niet wegdraaien, dat wil zeggen het programma uitzetten, zijn wij hetzelfde als de mensen die hier kwaaddoener en leugenaar worden genoemd.

Het bespotten van de arme gebeurt omdat hem een ongeluk is overkomen, waardoor hij arm is geworden (vers 5). Dat blijkt uit de tweede versregel. Iedereen die een arme bespot, minacht diens en zijn eigen Maker en zal daarom worden gestraft. De mens is immers naar Zijn beeld gemaakt (Gn 1:26-27; Jk 3:9). De tweede versregel verklaart dat zo iemand “niet voor onschuldig gehouden worden” zal, maar zal worden gestraft.

De bespotting van de arme uit zich in leedvermaak over het ongeluk dat hem heeft getroffen. Iemand kan blij zijn over de ellende die een ander treft. Het versmaden van de Maker kan worden gezien als een minachtende opmerking aan Gods adres, met als inhoud dat Hij die arme niet voor dat ongeluk heeft kunnen bewaren. Behalve dat God wordt gesmaad, krijgt ook de arme de volle laag. De spotter geniet ervan dat de arme in de ellende is terechtgekomen. Hij wrijft hem zout in zijn vele wonden door hem voor te houden dat hij zijn armoede aan zichzelf, zijn eigen falen, te wijten heeft.

De Edomieten hebben leedvermaak gehad over het ongeluk dat Israël was overkomen. De profeet Obadja laat zien dat zij niet voor onschuldig worden gehouden. God belooft dat Hij de Edomieten zal straffen (Ob 1:12-16). Hetzelfde geldt ook voor Ammon (Ez 25:6-7{157}). Job zei dat hij van dergelijk gedrag vrij was (Jb 31:29). Hoe is onze reactie op het ongeluk dat iemand treft en dan vooral iemand aan wie wij een hekel hebben?

Sp 17:6 | Eer in de geslachten

6 Kleinkinderen zijn de kroon van de ouderen,

en het sieraad van kinderen zijn hun vaders.

Het is een eer voor een man als hij zolang leeft, dat hij kinderen en kleinkinderen ziet die ieder hun eigen generatie dienen op de manier die God wil (Ps 128:6; Gn 50:23; vgl. Hd 13:36). Als de generaties elkaar waarderen en in het goede navolgen, is er harmonie. Er ligt nadruk op de verantwoordelijkheid van (groot)ouders voor hun (klein)kinderen. De volgende generatie wordt eraan herinnerd om met respect naar de vorige generaties terug te kijken.

In wat hier wordt gezegd, wordt de ideale situatie voorgesteld. We weten dat de wereld vol is van eigenwillige ouders en weerspannige kinderen die niet kunnen terugzien op een gelukkige jeugd. Maar voor elke nieuwe generatie ligt de uitdaging om die trend te doorbreken. Dit vers is een stimulans om daaraan te werken.

Kinderen kunnen ervoor zorgen dat hun kinderen aan hen als Godvruchtige ouders en aan hun ouders als Godvruchtige grootouders kunnen denken. De kinderen zullen zich niet voor hun ouders en grootouders schamen, maar er juist dankbaar van getuigen dat zij zo'n "sieraad" hebben. Dat kan weer tot gevolg hebben dat de kinderen van hun kinderen in de weg van de Heer gaan. De lijn naar beneden van kinderen en kindskinderen, de geslachtslijn naar beneden, is de glorie van de ouderdom; de lijn naar boven van ouders en grootouders, de geslachtslijn naar boven, is het sieraad van hun kinderen ofwel hun nakomelingen.

Sp 17:7 | Twee dingen die niet bij elkaar passen

7 Een lip [die] voortreffelijke [dingen spreekt], past niet bij een dwaas,

hoeveel te minder een vals woord bij een aanzienlijke.

Het onderwijs van dit vers is dat, zoals we uit de mond van dwazen geen voortreffelijke uitspraken verwachten, we zeker geen vals woord van een aanzienlijke verwachten. Als een dwaas voortreffelijke dingen spreekt, is dat als een vlag op een modderschuit. Normaal braakt hij de grootste dwaasheid uit en ineens laat hij prachtige uitspraken horen. Dan ‘kraakt’ het in onze oren. Het doet denken aan het spreekwoord ‘als de vos de passie preekt, boer pas op je kippen’, dat wil zeggen wanneer een sluwe persoon mooie praatjes verkoopt, voert hij wat in zijn schild. Zijn woorden zijn niet in overeenstemming met zijn karakter.

Omgekeerd is het zo, dat een vals woord niet bij een aanzienlijk iemand hoort. Bij zo iemand horen geen woorden die een ander benadelen. Met een aanzienlijk iemand wordt een leider of een vorst bedoeld, iemand die een bepaalde status heeft en op wie men vertrouwt. Bij zijn status past de erecode van waarachtigheid en geen vals woord. Leugens horen gewoon niet bij hem.

Sp 17:8 | Steekpenningen brengen overal voorspoed

8 Een [omkoop]geschenk is in de ogen van de bezitters ervan een sierlijke steen;

waarheen hij zich [ook] wendt, hij zal voorspoedig zijn.

De betekenis is dat “een [omkoop]geschenk” werkt als een toversteen waardoor “de bezitters” die daarvan gebruikmaken, overal in hun voornemen slagen en voorspoedig zijn. Het woord dat hier voor ‘geschenk’ wordt gebruikt, is een ander woord dan het woord dat wordt gebruikt voor een belangeloze gift. Daarom is er terecht omkoopgeschenk van gemaakt, want dat is de betekenis ervan. Wij spreken over ‘steekpenningen’ of ‘smeergeld’.

“Een sierlijke steen” is zo aantrekkelijk voor degene aan wie de bezitter ervan die steen voorhoudt, dat deze de verleiding niet kan weerstaan de steen aan te nemen en in ruil daarvoor het gevraagde te geven. Er gaat een bezwering van uit naar de ontvanger, waardoor alle weerstand wegsmelt. Een omkoopgeschenk opent deuren die anders gesloten zouden blijven, alsof er een toverformule is uitgesproken.

De spreuk toont de werking van een omkoopgeschenk aan zonder commentaar te geven. Het is geen aanbeveling tot het gebruik van steekpenningen. De wet verbiedt duidelijk het aannemen van steekpenningen (Ex 23:8). Wat Salomo zegt, is de realiteit vanuit het gezichtspunt van iemand die de steekpenning geeft: op deze manier werkt het. Het is een steen die geluk brengt, een steen die magische eigenschappen heeft en als een bezwering werkt. Het is een ‘gelukssteen’.

Sp 17:9 | Toedekken tegenover oprakelen

9 Wie de overtreding toedekt, zoekt liefde,

maar wie de zaak weer oprakelt, maakt scheiding tussen de beste vrienden.

Deze spreuk gaat over het contrast tussen “wie de overtreding toedekt” en “wie de zaak weer oprakelt”, of de zaak herhaalt, door deze aan een ander door te vertellen. De eerste bevordert de “liefde” en de tweede “maakt scheiding tussen de beste vrienden”. Vriendschap vereist het vermogen om een overtreding toe te dekken, die te vergeven en te vergeten. Als dat niet gebeurt, is dat het einde van de beste vriendschappen. Het oprakelen van het verleden en daarop blijven hameren heeft heel wat vriendschappen en huwelijken verwoest.

De ware vriend zal uit liefde het verkeerde begraven in plaats van een campagne te voeren waarin hij de zaak doorvertelt aan wie het maar wil horen. Oprakelen is een activiteit die liefde en vertrouwen vernietigt en daardoor vernietigt wat het verdient om te bewaren. Toedekken betekent niet dat een overtreding wordt doodgezwegen of genegeerd, maar dat er niet met anderen over wordt gesproken, dat het niet wordt doorverteld.

“Liefde bedekt een menigte van zonden” (1Pt 4:8). Dat heeft ieder kind van God mogen ervaren, want door de liefde van de Heer Jezus, die Hij heeft laten zien op het kruis van Golgotha, zijn zijn zonden bedekt. Ze bestaan voor God niet meer. Dat betekent niet dat God ze door de vingers ziet, maar dat Hij ze vergeeft en toedekt als er berouw en bekering is. Het toedekken van de overtreding gebeurt na belijdenis, waarna God vergeeft. In navolging van Hem mogen wij zo handelen als iemand tegen ons een overtreding begaat (Ef 4:32-5:2).

Sp 17:10-11 | Als tucht niet werkt, volgt oordeel

10 Een bestraffing werkt dieper in op een verstandige,

dan een honderdtal [stok]slagen op een dwaas.

11 Een opstandige zoekt slechts het kwade,

en er zal een meedogenloze bode naar hem toe gestuurd worden.

Het bedekken van een overtreding (vers 9) betekent niet dat de overtreding niet aan de kaak wordt gesteld. Dit gebeurt door de overtreder met zijn overtreding te confronteren, hem daarvoor te bestraffen. “Een verstandige” zal van de bestraffing profiteren, maar de dwaas niet (vers 10).

Dit vers contrasteert de verstandige en de dwaas in hun reactie op een bestraffing. Wie verstandig is en vernederd wordt door een bestraffing, zal ervan leren. Maar op een dwaas zullen zelfs “een honderdtal [stok]slagen” geen indruk maken. Stokslagen komen neer op zijn rug, maar ze veranderen zijn hart niet; hij blijft een dwaas.

Het verschil tussen een verstandige en een dwaas wordt vooral duidelijk door de manier waarop er op een bestraffing wordt gereageerd. De bestraffing die Petrus kreeg, zowel van de Heer Jezus als van Paulus (Mt 16:23; Gl 2:11-15), werkte diep op hem in. Het bewerkte geen wrok, maar hij leerde ervan. Maar de vele en heftige plagen die over Egypte kwamen, deden de farao niet van gedachten veranderen (Exodus 7-12). Hij bleef een dwaas en kwam in zijn dwaasheid om.

“Een opstandige” (vers 11) is volledig ongevoelig voor tucht. Hij leeft in opstand tegen God en zijn naaste. Als een toegewijde volgeling van de grote opstandeling tegen God, de duivel, is hij erop uit om onrust en oproer te veroorzaken. Er staat hem niets anders voor ogen dan “het kwade”; hij zoekt er bewust naar.

Deze opstandeling zal worden opgezocht door “een meedogenloze bode” die speciaal naar hem toe wordt gestuurd met het doel hem te doden. Het is een zaak van oorzaak en gevolg. Opstandige mensen hebben geen ander doel dan het kwade te zoeken. Het gevolg ervan is dat vergelding wordt gezonden in de vorm van een genadeloze bode. Deze uitdrukking kan verwijzen naar een meedogenloze boodschapper die de koning stuurt; hij kan ook verwijzen naar stormen, een ziekte, of een ongeluk als Gods boodschapper van vergelding.

Benaja was een bode die erop werd uitgestuurd om de tegenstanders van David en Salomo te doden (1Kn 2:13-46). Iemand die slechts het kwade zoekt, staat niet open voor iets goeds. Daarom moet er met hem op die manier worden gehandeld.

Sp 17:12-13 | Waarschuwingen tegen dwaasheid

12 Laat iemand een beer die van jongen beroofd is, [maar] tegenkomen,

maar niet een dwaas met zijn dwaasheid.

13 Wie kwaad voor goed vergeldt,

het kwaad zal van zijn huis niet wijken.

Het is gevaarlijker om een dwaas tegen te komen die zich bezighoudt met dwaasheid, dan “een beer die van jongen beroofd is” (vers 12). De mens, die wordt verondersteld intelligent en rationeel te zijn, is in zijn dwaasheid gevaarlijker dan de beer die naar zijn instinct handelt (2Sm 17:8; Hs 13:8a). De dwaas is totaal blind voor zijn dwaasheid en handelt in domme verblinding. De les is: kom niet in de buurt van die beer en zeker niet in de buurt van een dwaas.

Wij onderschatten vaak het enorme gevaar van dwaasheid. Dwaasheid is het buitensluiten van God. Het houdt in dat de waarschuwingen van God als een grap worden beschouwd, zoals de schoonzoons van Lot deden (Gn 19:14). Dat brengt een mens in een veel groter gevaar dan welk aards gevaar ook. Van een beer weet je wat je moet verwachten, van een dwaas weet je dat vaak niet.

Adam is de eerste op wie vers 13 ten volle van toepassing is. Hij heeft al de goedheid van God met kwaad vergolden. Daarom is er kwaad over zijn huis, dat wil zeggen over zijn hele nageslacht, gekomen dat tot vandaag niet is geweken. Het kwaad wijkt alleen als het wordt beleden. Dan gebeurt het omgekeerde: God vergeldt goed voor kwaad voor ieder die gelooft.

Het vers is algemeen van toepassing op ieder mens die kwaad voor goed vergeldt, ook op de gelovige, zonder te zeggen of God direct het kwaad op hem laat terugkomen of dat pas later doet. David heeft ondervonden dat Saul het goede dat hij voor hem heeft gedaan met kwaad heeft vergolden. Nabal heeft hetzelfde tegenover David gedaan. Maar David heeft ook zelf kwaad voor goed vergolden toen hij Uria liet vermoorden, terwijl Uria hem met volle toewijding diende. Daarom is het kwaad niet van zijn huis geweken (2Sm 12:9-12).

Bovenal hebben de Joden de Heer Jezus kwaad voor goed vergolden. Dat horen we als Hij zegt: “Zij hebben kwaad over Mij gebracht in plaats van goed en haat in plaats van Mijn liefde” (Ps 109:5; 35:12). Als gevolg daarvan is het kwaad niet van het huis van Juda geweken. De Heer heeft Zijn discipelen voorgehouden – en daarmee houdt Hij het ook ons voor – dat zij, net als Hij dat deed, andersom moeten handelen: “Hebt daarentegen uw vijanden lief, en doet goed” (Lk 6:35). Voor ons geldt in dit verband nog de volgende aansporing: “Laat u door het kwade niet overwinnen, maar overwin het kwade door het goede” (Rm 12:21).

Sp 17:14 | Voorkom erger

14 Het begin van een ruzie is [alsof] iemand water de vrije loop geeft.

Stop daarom de onenigheid, voordat ze [echt] losbarst.

Conflicten moeten worden gestopt voordat ze uit de hand lopen. Dat is wat deze spreuk ons voorhoudt. Het beeld is dat van een klein lek, bijvoorbeeld in een dam, waardoor langzaam water begint te stromen. Als er niet snel wordt ingegrepen, zal het lek groter en een groot gat worden. De ramp van de overstroming die volgt, is niet te overzien. We kunnen dit toepassen op een ruzie die moet worden opgelost, omdat het anders kan uitdraaien op een rechtszaak. Als er naar de rechter wordt gegaan, kan dat misschien een juridische overwinning betekenen, maar tegelijk krijgt de ruzie een permanent en niet meer te herstellen karakter.

Een ruzie begint vaak om een kleinigheid. Als men dat niet direct en goed oplost, kan die uitgroeien tot een oorlog. Het beste is om er zelf mee op te houden en niets meer terug te zeggen. Als beide partijen op hun gelijk blijven hameren, loopt het uit de hand. Het is als een klein vonkje dat een enorme brand veroorzaakt als het vonkje niet snel wordt uitgetrapt. In het begin van de gemeente was er onenigheid tussen twee groepen van weduwen. Voordat het op een echte ruzie uitdraaide, hebben de twaalf apostelen deze onenigheid gestopt door een wijs besluit (Hd 6:1-6).

Sp 17:15 | God haat verdraaiing van het recht

15 Wie de goddeloze vrijspreekt en wie de rechtvaardige schuldig verklaart,

zijn voor de HEERE een gruwel, allebei.

In de rechtspraak is het zaak dat het recht wordt gehandhaafd, dat wil zeggen dat de goddeloze wordt geoordeeld en de rechtvaardige wordt vrijgesproken. Als dat wordt omgedraaid en een rechter “de goddeloze vrijspreekt” en “de rechtvaardige schuldig verklaart”, dan is zowel het een als het ander “voor de HEERE een gruwel” (vgl. Js 5:20{158}). De duidelijkste en meest afschuwelijke illustratie van deze spreuk zien we in het ‘proces’ tegen de Heer Jezus. Pilatus heeft de goddeloze Barabbas vrijgesproken en de Rechtvaardige schuldig verklaard (Mt 27:24-26).

Het grote wonder van de genade van God is dat de eerste versregel op God Zelf van toepassing is. De brief aan de Romeinen laat deze versregel van Gods kant zien op grond van het werk van Christus. God spreekt de goddeloze vrij op basis van gerechtigheid. Hij heeft de Rechtvaardige schuldig verklaard door Hem de straf van de goddeloze toe te rekenen, waardoor Hij de goddeloze kan rechtvaardigen: “Maar hem die niet werkt, maar gelooft in Hem Die de goddeloze rechtvaardigt, wordt zijn geloof gerekend tot gerechtigheid” (Rm 4:5).

Sp 17:16 | Een dwaas heeft geen verstand

16 Waarom toch zou er in de hand van een dwaas geld zijn

om wijsheid te kopen, terwijl hij geen verstand heeft?

Een dwaas is een dwaas omdat hij niet naar God zoekt, terwijl dat eerst nodig is om wijs te kunnen worden. De dwaas heeft geen interesse in het verkrijgen van wijsheid op de manier waarop die moet worden verkregen. Geld heeft in dit geval geen enkele waarde, het stelt niets voor, want wat nodig is – een relatie met God –, kan niet worden gekocht. Hij kan wel de reputatie van de wijze willen hebben, maar hij kan niet aan de vereisten ervan voldoen, want hij mist het verstand, het geestelijke verstand, ervoor. Simon de tovenaar, die de gave van de Heilige Geest voor geld wilde kopen, was zo’n dwaas (Hd 8:18-19).

In de vraag klinkt verbazing en verontwaardiging. Er wordt in feite gezegd dat het onzinnig is dat een dwaas geld in handen heeft om wijsheid te kopen want hij heeft geen hersens. Hij zou wijsheid niet eens herkennen als hij die zag.

Sp 17:17 | Echte vriendschap

17 Een vriend heeft te allen tijde lief,

en een broeder wordt in benauwdheid geboren.

De liefde van een echte vriend is constant. Zijn liefde verandert niet mee met de omstandigheden. Hij is een vriend in voor- en tegenspoed, in goede tijden en in tijden dat de vriendschap op de proef wordt gesteld. Christus laat zien dat Hij zo’n vriend is Die altijd onder alle omstandigheden liefheeft (Jh 13:1). Hij noemt ons Zijn “vrienden” (Jh 15:14-15). Ook noemt Hij ons “broeders” (Jh 20:17; Hb 2:11-12). Er staat overigens nergens in de Schrift dat Zijn volgelingen Hem ‘vriend’ of ‘broeder’ noemen. Daarom zullen wij Hem ook niet zo noemen. Hij is ver boven ons verheven.

Vriendschap houdt in dat gedachten worden gedeeld. Vrienden zijn er voor elkaar en helpen elkaar altijd (Lk 11:5-8). Een broeder is een bloedverwant. Er is een familierelatie. Ruth en Naomi en ook David en Jonathan laten zien wat vriendschap en familieverwantschap voor de praktijk betekent, in het bijzonder in tijden van benauwdheid.

Het is volmaakt waar van de Heer Jezus, Die als een vriend met ons Zijn gedachten deelt, en Die als een broeder voor ons in de hemel is om ons bij te staan in onze moeilijkheden, die Hij uit eigen ervaring kent. Dat een broeder in benauwdheid geboren wordt, wil zeggen dat juist als we “in benauwdheid” zijn, wij een beroep doen op Hem.

Sp 17:18 | Alleen een dwaas stelt zich borg

18 Een mens zonder verstand bevestigt [iets] met handslag

[en] stelt zich borg voor zijn naaste.

Het is dwaas om zekerheid te bieden voor garanties aan iemand die zich in de schulden heeft gestoken (vgl. Sp 6:1-5). Iets “met handslag” bevestigen wil zeggen dat het beloofd is. Het is als het zetten van een handtekening onder een afspraak, waarmee de belofte wordt bevestigd. Iemand die zich borg stelt voor zijn naaste, is “een mens zonder verstand”. Je weet immers maar nooit waar je voor komt te staan. De schuld kan wel zo groot zijn, dat die onbetaalbaar is.

Wat de Heer Jezus deed toen Hij Zich borg stelde, kan vanuit menselijk oogpunt ‘zonder verstand’ lijken, maar dat was het niet. Hij wist namelijk hoe hoog de prijs was en Hij wist dat Hij die kon betalen. Het herinnert ons aan de uitspraak in de brief aan Filémon waar de apostel Paulus als een echte navolger van de Heer Jezus zich tegenover Filémon ten aanzien van Onésimus ook als borg aanbiedt (Fm 1:18).

Sp 17:19-20 | Ruzie liefhebben komt uit een verkeerd hart

19 Wie overtreding liefheeft, heeft ruzie lief,

wie zijn deur verhoogt, zoekt ondergang.

20 Wie verkeerd van hart is, zal het goede niet vinden,

en wie vals van tong is, valt in het kwaad.

We kunnen “door een overtreding overvallen” (Gl 6:1) worden zonder die overtreding lief te hebben. Iemand anders kan ons dan terechtbrengen. Maar “wie overtreding liefheeft” (vers 19), bezit een verdorven geest. Zijn optreden laat zien dat hij ruzie liefheeft. Een overtreding heeft gevolgen voor onderlinge verhoudingen. Wie ervan houdt om te overtreden, heeft een voorkeur voor ruzie. Door zijn verderfelijke gepraat zet hij voortdurend goede relaties onder druk.

De betekenis van “wie zijn deur verhoogt” is niet helemaal duidelijk. In het verband waarin deze uitdrukking wordt gebruikt, lijkt de deur hier ‘de mond’ voor te stellen. De betekenis kan dan zijn ‘een grote mond opzetten’ (vgl. 1Sm 2:3; Ps 141:3; Mi 7:5). Wie ruzie liefheeft, zet een grote mond op naar de hemel, naar God, en ook naar zijn medemens (Ps 73:8-9{159}). Hij zoekt niet iemands voorspoed, maar iemands “ondergang”.

Vers 20 toont de oorsprong van vers 19. Wie ruzie liefheeft, geeft er blijk van dat hij “verkeerd van hart is”. Wie een verkeerd hart heeft, zoekt niet alleen de ondergang van anderen, maar zal zelf “het goede niet vinden”. Met “het goede” worden de zegeningen van God bedoeld die Hij geeft aan ieder die Hem dient. De verkeerde van hart zoekt wat goed is in zijn eigen ogen. Hij streeft naar bezit ten koste van anderen.

Hij is “vals van tong”, de woorden die hij spreekt, zijn vals. Hij spreekt valsheid, wat aantoont dat hij wars is van de waarheid. Hij streeft de ondergang van anderen na, maar zal zelf in het kwaad vallen en zijn eigen ondergang bewerken. In plaats van het werkelijk goede te vinden wordt hij geconfronteerd met een leven vol calamiteiten. De welvaart die hij voor zichzelf zoekt, loopt uit op zijn ondergang.

Sp 17:21 | Het verdriet van een vader

21 Wie een dwaas verwekt – [deze] zal hem tot verdriet worden,

de vader van een dwaas zal zich niet verblijden.

Het is een verdriet voor een vader om een kind te verwekken dat een dwaas blijkt te zijn. Hij hoopte op een zoon die een aanwinst voor het gezin en het geloof zou zijn, maar hij vindt alleen teleurstelling als zijn zoon een dwaas blijkt te zijn. Een Godvrezende vader zal zich niet over zijn dwaze zoon verblijden. De vader “zocht een Goddelijk nageslacht” (Ml 2:15), maar zijn zoon blijkt uit de duivel te zijn. Hij heeft zijn zoon opgevoed “in [de] tucht en vermaning van de Heer” (Ef 6:4), opdat deze tot eer van God zou gaan leven, maar hij heeft alle onderwijs van zijn vader verworpen. De vader zal zich niet over zijn zoon verblijden, maar diens dwaasheid zal zijn hart breken.

Niemand weet wat voor kind hij verwekt. Daarom is het zo belangrijk te bidden voordat een kind wordt verwekt, dat God een kind geeft dat tot Zijn verheerlijking zal leven. Toch kunnen Godvrezende ouders goddeloze kinderen hebben. Het blijft de keus die een kind, zodra het daaraan toe is, zelf moet maken: voor of tegen Christus.

We kunnen niet altijd de ouders de schuld geven van de keus die kinderen maken en ouders kunnen er geen claim op leggen dat hun kinderen Godvrezend zullen zijn. Ouders zijn wel verantwoordelijk voor de opvoeding, om zich er ten volle voor in te zetten dat het kind de weg van de Heer leert kennen. Daarbij zullen ze het kind voorleven in het gaan van die weg. Of het kind die weg dan ook gaat, is de keus die het zelf zal moeten maken.

Sp 17:22 | Een blij hart of een neerslachtige geest

22 Een blij hart bevordert de genezing,

maar een neerslachtige geest doet de beenderen verdorren.

“Een blij hart” is een hart dat zich verheugt in God en de dingen van de Heer. Een blij hart krijgt iemand als daarin de vrede van God woont. Daardoor wordt “de genezing” van het lichaam en de geest bevorderd. Iemand die “een neerslachtige geest” heeft, ervaart het tegendeel. Van blijdschap is geen sprake, die is verdwenen door alle zorgen en ellende waaronder hij gebukt gaat. Dit proces “doet de beenderen verdorren”. Zoals eerder gezegd, geven beenderen het lichaam de kracht om zich voort te bewegen. Als beenderen verdord zijn, wil dat zeggen dat de gezondheid is verdwenen en dat krachteloosheid zijn intrede heeft gedaan (vgl. Ez 37:1-14).

Dit vers is geen veroordeling van iemand die depressief is. De bedoeling ervan is niet dat hij maar blij moet zijn, zodat de depressiviteit wel verdwijnt. Ook hier wordt voorgesteld wat algemeen waar is, zonder een oordeel uit te spreken over de toestand waarin iemand zich bevindt. Iemand die depressief is, weet wel dat een blij hart de genezing bevordert. Het probleem is dat hij geen blij hart heeft. Hij krijgt geen blij hart door hem steeds maar te vertellen dat hij dat moet hebben. Zo iemand heeft een heel andere benadering nodig. Wat vooral nodig is, is begrip en geduld. Laat wie hiermee te maken heeft, de Heer daarvoor om wijsheid bidden.

Sp 17:23 | Het doel van een omkoopgeschenk

23 Een goddeloze zal een [omkoop]geschenk uit de schoot aannemen

om de paden van het recht te buigen.

Omkoping verderft het recht. Wie zich laat omkopen, is “een goddeloze”. Het lijkt te gaan om het beïnvloeden van een gerechtelijke uitspraak, want het gaat erom “de paden van het recht te buigen”, ofwel het recht niet zijn loop te laten hebben. Het recht wordt niet alleen tegengehouden, maar omgebogen in onrecht, terwijl de schijn van het recht wordt opgehouden. Het feit dat een rechter dit geschenk “uit de schoot” aanneemt, wijst erop dat het stiekem gebeurt. Het is een geheime transactie, niet zuiver. Een omkoopbare rechter is een goddeloze.

Het buigen van de paden van het recht kan ook in werksituaties gebeuren. Iemand kan zijn werknemer omkopen met een geschenk om te zwijgen over een strafbaar feit dat hij heeft gepleegd. Hetzelfde kan gebeuren binnen een familie en in Gods gemeente. Het omkoopgeschenk hoeft niet uit geld te bestaan. Het kan ook bestaan uit promotie of cadeautjes of een voorkeursbehandeling.

Sp 17:24 | Waar iemand naar kijkt

24 Een verstandige heeft wijsheid voor ogen,

maar de ogen van de dwaas [zijn gericht] op het einde van de aarde.

“Een verstandige” volhardt in het volgen van de loop van de wijsheid. Hij heeft altijd wijsheid als zijn kompas voor ogen. Daar kijkt hij naar en bepaalt dan zijn route door het leven. Hij concentreert zich op de wijsheid, omdat hij de echte problemen van het leven begrijpt en weet dat alleen wijsheid hem daar omheen of daar doorheen kan leiden. Een verstandige weet wat het is om een ‘eenvoudig oog’ te hebben (Mt 6:22{160}; Lk 11:34), dat wil zeggen dat hij zijn oog op slechts één voorwerp gericht houdt, waardoor hij de rechte weg blijft volgen.

De dwaas mist elke serieuze concentratie. Hij is niet in staat om zijn aandacht ergens vast op te richten. Omdat hij geen verstand heeft, zwerven zijn ogen de hele wereld door, maar ze vinden nergens een rustplaats. Hij is als een student die niet hoort wat zijn leraar zegt, omdat zijn ogen voortdurend door de klas zwerven. Daardoor ontgaat hem het onderwijs van de wijsheidsleraar.

De ogen zijn het venster van de ziel. Wat met de ogen wordt waargenomen, heeft invloed op de ziel. De mens is een zondaar geworden door te zien, te begeren en te nemen. Met televisie en internet is het mogelijk om de ogen te richten “op het einde van de aarde”. Dat gebeurt dan ook massaal. Mensen laten zich leiden door wat ze op deze media zien en blijven zo blind voor de wijsheid, dat is Christus, “in Wie al de schatten van de wijsheid en kennis verborgen zijn” (Ko 2:3). Daardoor blijven ze dwaas en zullen in hun dwaasheid omkomen, tenzij ze oog krijgen voor de wijsheid van Boven.

De verstandige zal zijn oog onafgebroken gericht houden “op Jezus, de overste Leidsman en de Voleinder van het geloof, Die om de vreugde die vóór Hem lag, [het] kruis heeft verdragen, terwijl Hij [de] schande heeft veracht, en Die is gaan zitten aan [de] rechterzijde van de troon van God” (Hb 12:2).

Sp 17:25 | Verdriet voor de vader en bitterheid voor de moeder

25 Een dwaze zoon is een verdriet voor zijn vader,

en bitterheid voor wie hem gebaard heeft.

Het is een intens verdriet een kind te hebben dat zich tot een dwaas ontwikkelt (vers 21). Hier ligt de nadruk op de zoon die zijn vader dit verdriet aandoet en de oorzaak is van de bitterheid van zijn moeder, die “hem gebaard heeft”. De vreugde waarmee de geboorte werd aangekondigd, is veranderd in verdriet. De blijdschap van de geboorte na de smart van de bevalling is veranderd in bitterheid door de weg die de dwaze zoon gaat.

Een dwaze zoon doet niet alleen zijn eigen ziel geweld aan, hij is niet alleen opstandig tegen God, maar toont de grootst mogelijke ondankbaarheid tegenover zijn ouders. Zijn moeder heeft hem met smart gebaard en hem vervolgens onderwezen. Zijn vader heeft hem wijze lessen over het leven geleerd. Maar hij verwerpt alles. Zijn grootste dwaasheid is dat hij onverschillig blijft over wat hij zijn vader en moeder aandoet.

Vader en moeder delen de pijn van de weg die hun dwaze zoon gaat. Daardoor kunnen ze elkaar aanvoelen en vertroosten en bemoedigen om met hun nood naar de Heer te gaan. Dat voorkomt dat ze elkaar verwijten gaan maken. Ze kunnen elkaar ook helpen om met deze heel moeilijke situatie om te gaan. De moeder kan de vader helpen met zijn boosheid om te gaan, de vader kan de moeder helpen niet onder het verdriet te bezwijken. Soms geldt ook het omgekeerde.

Sp 17:26 | Niet een onschuldige straffen

26 Het is niet goed de rechtvaardige ook te laten boeten,

[nog minder] aanzienlijken te slaan vanwege [hun] oprechtheid.

Dit is opnieuw een spreuk die gaat over het kwaad van oneerlijke rechtspraktijken. Iedereen zal ermee instemmen dat het “niet goed” is “de rechtvaardige ook te laten boeten” met de onrechtvaardigen, want hij heeft niets gedaan wat dat rechtvaardigt. Als het toch gebeurt, laat dat zien hoe vervallen de maatschappij is. Met God, Die de rechtsorde heeft ingesteld, wordt geen rekening gehouden.

Nog kwalijker is het “aanzienlijken te slaan vanwege [hun] oprechtheid”. Hier is het recht zozeer vervallen, dat mensen die oprecht zijn, juist vanwege die oprechtheid lichamelijk worden gepijnigd. De aanzienlijken zijn mensen die voor het recht willen opkomen. Dat zou waardering verdienen, maar het wordt afgestraft. In deze tijd leven wij. Oprechtheid wil zeggen leven naar Gods Woord. Wie dat wil, krijgt in toenemende mate met tegenstand en vijandschap te maken.

Voor de rechtvaardige en de aanzienlijken die moeten boeten en lijden voor het vasthouden aan Gods Woord, geldt dat zij ter wille van de gerechtigheid lijden. Zij worden “gelukkig” genoemd (1Pt 3:14). “Want het is beter, als de wil van God het wil, door goeddoen te lijden dan door kwaaddoen” (1Pt 3:17).

Sp 17:27-28 | Controle over de tong

27 Wie kennis van zaken heeft, houdt zijn woorden in,

en iemand met inzicht is bezonnen van geest.

28 Zelfs een dwaas die zwijgt, wordt wijs geacht,

wie zijn lippen op elkaar houdt, verstandig.

De eerste versregel van vers 27 gaat over het in toom houden van de tong om geen ondoordachte en ontijdige dingen te zeggen. Letterlijk staat er dat hij ‘zijn woorden spaart’. Wie dat doet, blijkt “kennis van zaken” te hebben. De tweede versregel gaat over bezonnenheid, letterlijk ‘een koele geest’. Dat is het tegendeel van heetgebakerd zijn. “Iemand met inzicht” zal zijn geduld niet verliezen en niet verhit raken tijdens een discussie. We leren hier dat we om kalmte, bedaardheid, zelfbeheersing en terughoudendheid te hebben, kennis en inzicht moeten ontwikkelen.

De wijze heeft een bron van kennis in zich. Die kennis heeft hij opgedaan omdat hij wijs is. Dat hij die kennis nu heeft, betekent dat hij wijs is en weet wat hij wel en vooral ook wat hij niet moet zeggen. Hij zal zich niet op zijn kennis beroemen en een man van weinig woorden zijn. Hij is geduldig en wacht af wanneer het Gods tijd is om iets te zeggen.

Zwijgen is een teken van wijsheid (vers 28). Zelfs een dwaas lijkt wijs en wordt wijs geacht als hij zwijgt, dat wil zeggen door wie hem niet kent. In elk geval verbergt hij zijn dwaasheid door te zwijgen. Als dit al voor de dwaas geldt, hoeveel te meer geldt dan voor de wijze dat zijn zwijgen bewijst dat hij een wijze is. Natuurlijk wordt de dwaze niet wijs; hij verbergt alleen zijn dwaasheid. De dwaas kan wel zwijgen en de indruk geven dat hij wijs is, maar God kent zijn hart en ook de wijze zal zich niet laten misleiden.

Spreuken 18

Sp 18:1-2 | De zelfzuchtige dwaas

1 Een zelfzuchtige jaagt naar [zijn eigen] verlangen,

hij barst los tegen alle wijsheid.

2 Een dwaas vindt geen vreugde in inzicht,

maar [alleen] in het blootgeven van zijn hart.

“Een zelfzuchtige” (vers 1) is letterlijk ‘iemand die zichzelf afscheidt of afzondert’. Hij is door zijn zelfzuchtigheid en egoïsme een vijand van elke vorm van vriendschap. Iedereen met wie hij rekening zou moeten houden, hindert hem in het jagen naar het voldoen aan “[zijn eigen] verlangens”. Het enige wat hem voor de aandacht staat, is wat hem zelf plezier geeft. Daarom wil hij niets van enige vorm van wijsheid weten, want dat confronteert hem met een hoger doel van het leven.

Als daarover iets tegen hem wordt gezegd, hetzij door God uit Zijn Woord als dat aan hem wordt voorgehouden, hetzij door een mens, als die hem ergens op wil wijzen, “barst” hij daartegen “los”. Hij is als de afvallige Joden van wie geschreven staat dat zij God niet behagen en tegen alle mensen zijn (1Th 2:15). Zijn hele houding laat zien dat hij hoort bij hen “die [zich] afscheiden, natuurlijke [mensen] die [de] Geest niet hebben” (Jd 1:19).

Er is overigens wel een afzondering of afscheiding die God in Zijn Woord van ons vraagt. Dat betreft een afzondering van de zonde en in de zonde levende mensen en van hen die de zonde in anderen accepteren en daarvan geen afstand nemen (2Tm 2:19-21; 2Ko 6:14-17; Hb 13:13; 2Jh 1:7-11).

Vers 2 sluit aan op vers 1. Wie losbarst tegen alle wijsheid, geeft er blijk van dat hij “een dwaas” is, iemand die van nature “geen vreugde vindt in inzicht”. Waar hij wel het grootste plezier in vindt, is het geven van zijn mening en daarmee “het blootgeven van zijn hart”. Hij verafschuwt inzicht, maar geniet van het ten gehore brengen van zijn eigen dwaze inzichten. Door wat hij zegt, onthult of verraadt hij wat er in zijn hart schuilt. Een dergelijk mens stelt vragen om te laten zien hoe slim hij is (dat denkt hij in elk geval van zichzelf) in plaats van onderwezen te willen worden. Hij heeft een voorgevormde, niet te corrigeren mening en laat die horen.

Deze dwaas vinden we in de dagen van de Heer Jezus in de godsdienstige leiders. Zij kunnen niet blij worden van het inzicht dat Christus wil geven en barsten er zelfs tegen los. Zij willen alleen hun eigen inzichten ventileren en daarvoor bewonderd worden.

Sp 18:3 | De goddeloze en wat hem vergezelt

3 Waar een goddeloze binnenkomt, komt ook verachting,

en met schande [komt ook] smaad.

“Waar een goddeloze binnenkomt”, waar dat ook maar mag zijn, in zijn kielzog volgen zijn gezworen kameraden “verachting”, “schande” en “smaad”. Verachting komt mee omdat de goddeloze de rechtvaardige altijd met verachting zal bezien, om hem vervolgens met schande en smaad te overladen. Hij zal daartoe altijd iets bij hem vinden, hetzij in zijn omstandigheden, hetzij in zijn manier van leven.

Deze handelwijze hoort bij de goddeloze, het is zijn natuur. Voor hem heeft God geen enkele betekenis of waarde. De waarschuwing is om voor de goddeloze op onze hoede te zijn, want in zijn gezelschap bevinden zich verachting, schande en smaad die hij over anderen uitstort in zijn spreken en gedragingen.

Sp 18:4 | Diepe wateren en een overvloeiende beek

4 De woorden uit de mond van een man zijn diepe wateren,

de bron van wijsheid is een overvloeiende beek.

De “man” is hier een wijze. Zijn “mond” wordt vergeleken met een plaats waaruit het water tevoorschijn borrelt en zijn “woorden” worden met dat water vergeleken. Wat hij zegt, zijn eenvoudige woorden, maar ze hebben een diepe betekenis. De woorden zijn niet alleen diepzinnig, maar ze raken ook nooit op en bevatten altijd weer wijsheid omdat ze uit “de bron van wijsheid” komen. De woorden van een man die uit de bron van Gods gedachten komen, zijn zowel diep als overvloeiend. Het wijst op de diepte en de breedte van de wijsheid.

Wijsheid is diep (Jb 28:12-28), het is wat in God is (Rm 11:33). Het is een grote genade dat God ons Zijn gedachten van wijsheid heeft meegedeeld. Dat heeft Hij gedaan in Zijn Woord en door Zijn Geest. Door Zijn Geest kunnen wij nu de diepten van God kennen (1Ko 2:9-10{161}). De wijsheid is geen oceaan, maar een bron waaruit een beek komt die overvloeit. Die bron is de Heer Jezus.

Mozes spreekt over “diepe wateren” (Dt 8:7) als een van de zegeningen van het beloofde land. In de geestelijke toepassing kunnen we denken aan de zegen van het eeuwige leven. Daarover spreekt de Heer Jezus als Hij tegen de Samaritaanse vrouw zegt: “Maar het water dat Ik hem zal geven, zal in hem worden een bron van water dat springt tot in [het] eeuwige leven” (Jh 4:14b).

Sp 18:5 | Geen aanzien des persoons in de rechtspraak

5 Het is niet goed een goddeloze voor te trekken

en [het recht van] een rechtvaardige te buigen in het gericht.

In een wereld waarvan de satan god en overste is, gebeurt het dat een goddeloze wordt voorgetrokken en dat het recht van de rechtvaardige in het gericht wordt gebogen. Partijdigheid kan een rol spelen als de goddeloze een rijke is, of een familielid, of iemand die door aanzien invloed heeft. Bij een rechtvaardige kan het gaan om iemand die op het kwaad heeft gewezen, zoals Elia en Johannes de doper. God verafschuwt deze gang van zaken. Hij wil dat er eerlijk recht wordt gesproken (2Kr 19:7{162}; Ml 2:9). Het is verwerpelijk om het recht van een rechtvaardige te buigen, dat wil zeggen zijn recht opzij te zetten, hem zijn recht te ontnemen.

Het gaat hier niet alleen om een gerechtelijke dwaling, een onterechte uitspraak, die tot uiting komt in de vrijspraak van een goddeloze die veroordeeld zou moeten worden. Het gaat niet zozeer om de uitkomst, maar om het motief. Dat motief is het voortrekken, partijzucht (vgl. 1Tm 5:21). Het is een uitspraak vanwege aanzien des persoons. Het geldt niet alleen voor een rechtbank, maar in alle gevallen. Jakobus past het toe op de omgang van de leden van Gods volk onder elkaar (Jk 2:1-9). De Heer Jezus waarschuwt: “Oordeelt niet naar [het] aanzien, maar velt een rechtvaardig oordeel” (Jh 7:24).

Sp 18:6-8 | De woorden van een dwaas en een lasteraar

6 De lippen van een dwaas komen terecht in onenigheid,

zijn mond roept om slagen.

7 De mond van een dwaas is zijn ondergang,

zijn lippen zijn een valstrik voor hemzelf.

8 De woorden van een lasteraar zijn als lekkernijen,

die dalen af in de schuilhoeken van zijn binnenste.

Dwaze mensen brengen zichzelf in de problemen door wat ze zeggen (vers 6). Wat “een dwaas” roept, brengt “onenigheid” teweeg. Zijn taal is opruiend of kwetsend. Daarom roept hij met wat hij roept “om slagen”, om straf. Wat hij zegt, is niet onschuldig. Niet alleen verkeerde daden moeten worden gestraft, maar ook verkeerde woorden. Verkeerde daden benadelen iemand, doen iemand tekort. Verkeerde woorden benadelen ook een ander en doen hem tekort.

Daarvoor verdient hij straf. Die straf kan hem bijvoorbeeld worden toegediend door zijn ouders, of door zijn baas, of door een rechter. Het kan ook zijn dat hij door God getuchtigd wordt, want met wat hij zegt, roept hij ook Gods oordeel over zich af.

Vers 7 is het vervolg van vers 6 en gaat een stap verder. Er zijn niet alleen slagen verbonden aan wat hij zegt, maar met wat hij zegt, bewerkt hij zijn eigen “ondergang” (Pr 10:12{163}). De woorden die hij met zijn lippen spreekt, zijn “een valstrik voor hemzelf”, ze zijn tegen zijn leven gericht. Hij raakt verstrikt in zijn woorden, hij wordt erin gevangen en komt om. Alles wat een dwaas zegt, ook om zichzelf te verdedigen, vormt de grond voor zijn ondergang. Alles wat hij zegt, zal God als bewijs aanvoeren voor de rechtvaardigheid van zijn veroordeling.

In vers 8 gaat het niet zozeer om de lippen en de mond van de dwaas, maar om hen die er hun oor aan lenen. De dwaas is ook de lasteraar, iemand die roddels rondstrooit. Mensen genieten van het luisteren naar roddels. Roddels zijn “als lekkernijen”, dat is voedsel dat met gretigheid verzwolgen wordt. Wanneer dergelijke ‘smakelijke’ stukken voedsel naar binnen glijden, vullen ze hun hele “binnenste”, tot “in de schuilhoeken” ervan, waardoor het verlangen naar meer wordt gestimuleerd.

Het binnenste werkt als een opslagkamer, waar de dingen worden bewaard die zijn gezegd om ze later weer op te rakelen. Zo zagen we al eerder dat de luisteraar de roddelaar helpt door naar zijn roddels te luisteren. Zijn woorden worden zonder nadenken ingezogen en zakken weg tot in het diepste innerlijk, waar ze hun ziekmakend werk doen en ziel en geest verzieken tot de dood erop volgt. De roddelaar spreekt met woorden “gladder dan boter” en “zachter dan olie”, maar die “getrokken zwaarden” (Ps 55:22) zijn en daarom een dodelijk effect hebben. Ze doden alle restjes gezond geestelijk leven dat eventueel nog aanwezig was.

Sp 18:9 | Luiheid werkt vernielend

9 Ja, wie zich slap opstelt in zijn werk,

die is een broeder van een aartsvernieler.

Eerdere spreuken over luiheid gaan over het verzaken van de eigen bezigheden, waardoor de luiaard tot armoede vervalt. Hier gaat het over iemand die voor een ander werkt, maar zijn werk door luiheid niet met toewijding doet. “Wie zich slap opstelt in zijn werk”, is iemand die zijn handen slap laat hangen. Hij is inactief. Hij is niet beter dan iemand die er actief op uit is een werk te vernielen. Ze zijn allebei familie “van een aartsvernieler”; ze zijn om zo te zeggen van dezelfde ‘bloedgroep’ als de duivel. In het ene geval komt het werk niet klaar, in het andere geval wordt het, als het klaar is, verwoest.

Dit kunnen we toepassen op het werk voor de Heer. De luie slaaf is net zo schadelijk voor Gods koninkrijk als de verkwistende slaaf (Mt 25:25; Lk 16:1). Als we verzaken de Heer trouw te dienen, zijn we contraproductief. Wat iemand niet doet, kan net zo schadelijk zijn als wat iemand wel doet. De Heer Jezus zegt: “Wie niet met Mij bijeenbrengt, verstrooit” (Mt 12:30).

Sp 18:10-12 | De ware veiligheid en de schijnveiligheid

10 De Naam van de HEERE is een sterke toren,

een rechtvaardige snelt daarheen en wordt in een veilige vesting gezet.

11 Het bezit van een rijke is zijn sterke stad,

als een hoge muur, in zijn verbeelding.

12 Vóór de ondergang verheft zich het mensenhart,

maar nederigheid gaat vóór de eer.

Dat “de Naam van de HEERE … een sterke toren” is, wil zeggen dat God volledig in staat is om hen die Hem vertrouwen te beschermen (vers 10; vgl. Ps 71:3{164}). Dat heeft de rechtvaardige nodig, omdat hij leeft in een wereld waar de goddelozen het voor het zeggen hebben. De rechtvaardige gelooft dat zijn enige veiligheid de Naam van de HEERE is en “snelt” daarom “daarheen”.

De beeldspraak wijst op een van de eigenschappen van God en dat is Zijn macht om te beschermen. Het woord ‘snelt’ beschrijft het onverdeelde vertrouwen op die bescherming. Wij nemen de toevlucht tot die Naam als we in nood zijn, of in onzekerheid, en dan in gebed tot Hem gaan (Js 50:10). Dat doen we omdat we weten dat Hij ons zal ontvangen en de bescherming zal bieden die Hij belooft te geven aan hen die Hem vertrouwen.

De “veilige vesting” is een militaire term en benadrukt het effect voor wie de toevlucht tot die Naam neemt (vgl. Ps 20:2). De veilige vesting is ook een hoge vesting. De rechtvaardige is achter dikke muren, waardoor vijandige wapens hem niet kunnen treffen. Hij is ook op een hoge muur en daardoor boven de aanvallen verheven, waardoor de vijandige wapens hem niet kunnen bereiken. De vijand kan niet door de muur heen en hij kan die ook niet beklimmen.

Rijke mensen veronderstellen vaak dat hun bezit hun “sterke stad” is die hun veiligheid biedt (vers 11; vgl. Jb 31:24). Zij bouwen daarmee een eigen “hoge muur” van veiligheid. Maar hun vertrouwen daarop is een illusie. Deze schijnveiligheid staat haaks op de werkelijke veiligheid die Gods Naam biedt (vers 10). De rijke verwacht van zijn rijkdom wat de rechtvaardige verwacht van zijn God. De eerste beeldspraak, de sterke stad, suggereert bescherming tegen alle aanvallen van buiten; de tweede beeldspraak, de hoge muur, drukt hun gedachten uit over het onoverwinnelijk zijn.

Elke bescherming die rijkdom kan bieden, is uiterst beperkt, zowel wat de kracht als de duurzaamheid ervan betreft. Geld kan nooit absolute veiligheid garanderen, in tegenstelling tot de Naam van God die dat wel kan (1Tm 6:17{165}). Wie denkt dat geld absolute veiligheid kan bieden, is een echte dromer, iemand die buiten de realiteit van het leven staat.

De rijke man van vers 11 is de hoogmoedige man van vers 12, de man van wie “zich het mensenhart” verheft. Zijn weg loopt uit op “de ondergang”. De weg die uitloopt op “de eer”, is de weg van “nederigheid”.

De hoogmoedige vindt alle veiligheid in zichzelf. Hij roemt in zijn eigen mogelijkheden om zichzelf te beschermen. Het is de schijnzekerheid niemand nodig te hebben en voor zichzelf te kunnen opkomen en te zorgen. Maar één ding is zeker en dat is dat hij de ondergang tegemoet gaat. Er is voor hem geen bescherming.

Daartegenover staat “nederigheid”, het besef het niet in eigen kracht te redden, maar afhankelijk te zijn van God. De nederige neemt de toevlucht tot de Naam van God en zal daarvoor door Hem worden geëerd. De vernedering en verheerlijking van de Heer Jezus is het duidelijke voorbeeld van deze waarheid (Js 52:13-53:12; Fp 2:1-10). Daarin is Hij een voorbeeld voor een ieder die Hem in die weg volgt (Mt 23:12b{166}).

Sp 18:13 | Eerst luisteren, dan antwoorden

13 Wie antwoordt voordat hij geluisterd heeft,

het is hem tot dwaasheid en schande.

De waarheid van dit vers is belangrijk voor alles wat ons in een gesprek of discussie wordt gezegd. We moeten eerst luisteren naar het hele verhaal, iemand laten uitpraten en dan pas reageren. Het leidt tot “dwaasheid en schande” als we antwoord geven, terwijl we maar de helft hebben gehoord en de rest zelf invullen. We moeten “snel zijn om te horen, traag om te spreken” (Jk 1:19). Dat geldt bovenal in de verhouding tot God en het luisteren naar Zijn Woord.

Slecht luisteren betekent dat we de persoon die iets zegt niet respecteren. Dat gebrek aan respect komt voort uit het bezig zijn met het eigen belang. De eigen gedachten worden veel hoger aangeslagen dan wat de ander zegt. De eigen mening is het enige wat ertoe doet. Wie zo met de ander in gesprek is, zal dat “tot dwaasheid en schande” zijn.

Sp 18:14 | Geestkracht of een neerslachtige geest

14 Iemands geest[kracht] zal [hem in] zijn ziekte steunen,

maar een neerslachtige geest, wie kan die opbeuren?

Wie geestkracht heeft, wie gezond is in zijn denken, en zijn gedachten op God kan richten, heeft vrede in zijn hart in zijn ziekte. Je kunt lichamelijk uitgeschakeld zijn, maar dat goed verdragen als er “geest[kracht]” is die rust kan vinden in de weg die God gaat. Maar als iemand “een neerslachtige geest” heeft, is de last van die weg vaak moeilijk te dragen. Daarbij kan niemand precies aanvoelen wat er in de geest van zo iemand omgaat.

Een depressie is een zware beproeving. Bij lichamelijke ziekte kun je terugvallen op de wil om te leven, maar in een depressie is de wil om te leven soms verdwenen. Met weinig dingen in de menselijke ervaring is zo moeilijk om te gaan als met depressiviteit. We zien dat in het lijden dat over Job is gekomen. In aansluiting op het vorige vers kunnen we zeggen dat we hier eerst en vooral moeten leren om te luisteren, voordat we zelfs maar een begin van een antwoord kunnen formuleren op de vraag: “Wie kan die opbeuren?”

Sp 18:15 | Kennis verwerven en zoeken

15 Het hart van verstandigen verwerft kennis,

en het oor van wijzen zoekt kennis.

De “kennis” die “het hart van verstandigen verwerft”, is kennis aangaande God en Zijn beoordeling van alle dingen. “Het hart” ziet op de gezindheid, het verlangen. Het is ook de opslagplaats van de verworven kennis. Dat staat voorop. “Het oor” is het middel waardoor de kennis in het hart komt. “Het oor van wijzen zoekt kennis”, dat wijst op inspanning, het gretig naar kennis zoeken. Kennis moet worden gezocht, het komt je niet aanwaaien.

“Het oor van wijzen” luistert naar onderwijs en neemt zo kennis tot zich. Het hart van verstandigen onderscheidt wat het oor moet horen om kennis te verwerven. Het is leerzaam om te zien dat de wijze in Spreuken voortdurend naar kennis zoekt. Wie wijs is, zal zichzelf steeds als een leerling zien en zich ook zo opstellen. Zij die veel weten, zijn zich het meest bewust van hun onwetendheid. Het oor zoekt kennis, het hart slaat kennis op.

Verstandig is hij die kan onderscheiden tussen goed en kwaad. Wijs is hij die heeft geleerd om God te vrezen. Het een zal tot het ander voeren. Het verlangen om werkelijk het verschil tussen goed en kwaad te kennen zal ons tot God leiden en in ons een heilige eerbied voor Hem bewerken.

Sp 18:16 | Wat een gift kan doen

16 De gift van een mens maakt ruimte voor hem,

en leidt hem in de tegenwoordigheid van groten.

De gift (mathan) waarvan hier sprake is, is niet hetzelfde als een omkoopgeschenk (shokhad). Het woord dat hier wordt gebruikt, mathan, is algemener dan het woord shokhad (Sp 17:8,23), dat meer een negatieve betekenis heeft. Het is algemeen zo, dat een gift een weg opent naar en ingang geeft bij “groten”. Tegelijk moeten we onze ogen niet sluiten voor het gevaar dat in het aanbieden van een gift schuilt, dat een gift toch als een omkoopgeschenk werkt. Op dat gevaar moet zowel de gever als de ontvanger bedacht zijn.

De spreuk zelf zegt eenvoudig dat een geschenk iemand mild kan stemmen (Gn 32:20; 43:11; 1Sm 25:27). De gift wordt niet gegeven om iemand te vleien, maar als een bewijs van verschuldigd respect vanwege de plaats die iemand inneemt. Het gaat om iemand van aanzien. Wie die persoon zo benadert, maakt meer kans met hem in contact te komen, voor welke zaak dan ook, dan iemand die brutaal om een onderhoud vraagt.

Sp 18:17-19 | Een rechtszaak, geschillen en ruzies

17 Wie de eerste is in zijn rechtszaak, [lijkt] rechtvaardig te zijn,

maar [dan] komt zijn naaste en doorgrondt hem.

18 Het lot doet geschillen ophouden,

en maakt scheiding tussen de machtigen.

19 Een broeder wie onrecht is aangedaan, is erger dan een sterke stad,

en ruzies zijn als een grendel van een vesting.

De eerste versregel van vers 17 bevestigt de algemene ervaring dat wie als eerste zijn rechtszaak uiteen mag zetten, gelijk lijkt te hebben. Maar voordat we hem “rechtvaardig” verklaren, moet zijn naaste gehoord worden en moet deze zijn visie op het geschil kunnen geven. Deze spreuk herinnert ons eraan dat er twee partijen in een geschil zijn – over bijvoorbeeld iets zakelijks, huiselijks of godsdienstigs – en dat beide partijen in een geschil moeten worden gehoord.

Dit is een andere waarschuwing tegen een voortijdig oordeel (vers 13). Eerst moeten alle feiten bekend zijn. Daar komen we alleen achter als we beide zijden horen. Er moet hoor en wederhoor plaatsvinden. Pas als beide partijen zijn gehoord, kan er een rechtvaardig oordeel volgen (Dt 1:16{167}). Ieder moet de zaak vanuit zijn gezichtspunt kunnen voorstellen.

De eerste kan heel overtuigend zijn verhaal doen, maar als de tweede zijn verhaal doet, kan blijken dat de zaak toch genuanceerder ligt dan we na de eerste spreker dachten. Dat moet de opstelling zijn in alle gevallen waarin een verschil van mening is. Dat kan bijvoorbeeld zijn in een gezin tussen de kinderen onderling, tussen echtgenoten en tussen broeders en zusters van een plaatselijke gemeente.

Vers 18 zou een geval kunnen betreffen waarin beide partijen van vers 17 aan het woord zijn geweest, maar waar geen duidelijkheid is gekomen over de vraag wie gelijk heeft. Het is een geschil tussen “de machtigen”, mensen die een belangrijke positie innemen. Ze kunnen beiden hun rechtszaak met verve verdedigen. Dan blijft het lot over om scheiding tussen deze machtigen te maken in de zin van een oplossing van het geschil, waarbij er een in het gelijk wordt gesteld.

Als beide partijen erkennen dat God door het lot het geschil tot een einde brengt (Sp 16:33) en de uitslag aanvaarden, is het geschil uit de wereld. Dat is beter dan dat het aankomt op een krachtmeting, waarvan anderen altijd het slachtoffer zijn. Vandaag hebben we Gods Woord en Gods Geest en geestelijk gezinde gelovigen die in een rechtszaak een uitspraak kunnen doen (1Ko 6:1-8).

Er zijn echter ook geschillen waar zelfs het lot geen kans krijgt om voor een oplossing te zorgen. Dat is in het geval dat een broeder “onrecht is aangedaan” (vers 19). Dat onrecht is de broeder tijdens een ruzie aangedaan. Toen is hij behandeld op een manier die hem zo diep heeft gekwetst, dat hij zich heeft teruggetrokken en zich heeft afgesloten voor alle contact.

Hij “is erger dan een sterke stad”, wat wil zeggen dat een sterke stad gemakkelijker is in te nemen dan dat hij benaderd kan worden om het onrecht ongedaan te maken. De stad waarin hij zich heeft opgesloten, is een vesting. De ruzies die aan het onrecht ten grondslag liggen, “zijn als een grendel van een vesting”. Dat betekent dat hij de toegang tot zijn hart heeft gebarricadeerd.

Deze spreuk is een waarneming zonder commentaar. Voor ons is het een aansporing een broeder geen onrecht aan te doen, waardoor hij in een dergelijke gezindheid terecht zou komen. Komt een broeder, of een zuster, toch in een dergelijke gezindheid, dan mag het niet bij een waarneming of constatering blijven. De liefde zal er alles aan doen om de verongelijkte broeder te winnen en te herstellen in zijn relatie met de Heer en met zijn medebroeders en -zusters.

Sp 18:20-21 | De vrucht van onze woorden

20 Van de vrucht van iemands mond wordt zijn buik verzadigd,

hij wordt verzadigd van de opbrengst van zijn lippen.

21 Dood en leven zijn in de macht van de tong,

wie hem liefheeft, zal de vrucht ervan eten.

De goede, opbouwende woorden die we met onze “mond” en onze “lippen” spreken, geven innerlijke (“zijn buik”) voldoening (vers 20). Ze zijn als zaad van een goede vrucht dat een voldoening gevende opbrengst of oogst oplevert. Deze spreuk is een stimulans om net zoveel zorg te besteden aan de woorden die we spreken als aan de vrucht van de bomen waarvan we eten. Als we gezonde vruchten eten, zullen we gezond blijven; als we ongezonde vruchten eten, zullen we ziek worden. Als onze woorden voorzichtig, Godvrezend en goed zijn, “in genade … met zout besprengd” (Ko 4:6), om anderen daarmee te dienen, zal dat onszelf verzadigen. Het geeft voldoening en een goed geweten.

“Zijn buik” kunnen we ook toepassen op het geweten. Om de buik te verzadigen, dat wil zeggen om een goed geweten te bewaren, moeten we letten op wat we zeggen. Behalve de directe verzadiging is er ook een latere opbrengst of oogst. Ook als we de “opbrengst” van onze wijze, verstandige, Godvrezende woorden zien, dat wil zeggen welke uitwerking ze hebben, geeft dat een diepe voldoening. Het kunnen woorden zijn die we spreken als we een advies geven, maar ook antwoorden op vragen die ons worden gesteld.

Vers 21 stelt nog eens duidelijk voor wat het effect van onze woorden kan zijn. Wat voor woorden zaaien we: voor de dood of voor het leven? Die vraag is vooral van belang voor “wie hem liefheeft”, dat wil zeggen voor wie “de tong” liefheeft. Het gaat om een verkeerde liefde, namelijk om iemand die ervan geniet om te praten. Hij zal de vrucht eten van wat hij zegt. Wat hij zegt, zal tot hem terugkeren. De dwaas zaait woorden die dood en verderf opleveren; de wijze zaait woorden die leven tot gevolg hebben. Valse leraren zaaien woorden met een kiem van dood en verderf; de gezanten voor Christus verkondigen het leven.

Sp 18:22 | Een vrouw als bewijs van Gods goedgunstigheid

22 Wie een vrouw gevonden heeft, heeft iets goeds gevonden,

en de goedgunstigheid van de HEERE verkregen.

Wie naar een vrouw zoekt die bij hem past, zal God vragen om hem die te geven. Hij alleen weet welke vrouw bij welke man past. Als hij haar onder Zijn leiding vindt, heeft hij “iets goeds gevonden”, dat wil zeggen iets wat hem voordeel oplevert, waardoor zijn leven rijker wordt. Het woord ‘goeds’ omschrijft dat het iets is wat God behaagt, wat gunstig is voor het leven en overvloedig vreugde geeft.

Wie dit goeds vindt in de vrouw die hij vindt, heeft “de goedgunstigheid van de HEERE” verkregen. Het zal hem vervullen met dankbaarheid dat God hem zo goed gezind is. God heeft gezegd: “Het is niet goed dat de mens alleen is” (Gn 2:18). Daarin heeft Hij voorzien door dit goede te geven.

Sp 18:23 | Een arme smeekt, een rijke antwoordt hard

23 Een arme spreekt [met] smeekbeden,

maar een rijke antwoordt harde dingen.

De sociale omstandigheden waarin iemand verkeert en de positie die hij daarin inneemt, hebben effect op iemands karakter. Armoede bewerkt een nederige geest die “een arme” ertoe brengt om een gunst te smeken. Hij heeft geen andere keus, hij moet met “smeekbeden” spreken om iets te krijgen. “De rijke” reageert daarop met “harde dingen”, harde verwijten en afwijzing. Hij is nooit in een dergelijke positie van armoede geweest en kan zich de gevoelens van een arme niet voorstellen.

De arme bedelt, de rijke snauwt hem af. Zo gebeurt het vaak. De rijke kan geen enkel begrip voor de arme opbrengen. Rijkdom leidt er vaak toe dat men ongevoelig is voor de nood van een arme, die door de rijke ruw van zich wordt afgeschud als hij zijn nood kenbaar maakt (vgl. 1Sm 25:17; Jk 2:6; Mt 18:23-35).

De Heer Jezus geeft ons het goede voorbeeld. Hij luistert naar de smeekbede van de arme en antwoordt niet met harde dingen, maar met liefde en ontferming.

Sp 18:24 | Het verschil tussen vrienden en een vriend

24 Een man die vrienden heeft, kan het slecht vergaan,

maar [soms] is er een echte vriend die meer toegewijd is dan een broer.

Het is beter om één goede, trouwe vriend te hebben dan talrijke onbetrouwbare vrienden. Behalve van de vrienden zegt het ook iets van de man die veel vrienden heeft. Hij lijkt een ‘allemansvriend’ te zijn. Dat is geen positieve eigenschap, maar een negatieve eigenschap. Iemand die met iedereen vriend kan zijn, heeft vaak geen eigen mening. Hij waait met alle winden mee, omdat hij iedereen te vriend wil houden. De kans is groot dat het hem slecht vergaat. Als het slecht met hem gaat, laten ze hem allemaal vallen. Het zijn ‘zwaluwvrienden’, ze komen als het goed met je gaat en vertrekken als het slecht met je gaat.

We moeten onze vrienden dan ook met zorg uitkiezen en daarin investeren. Niet de kwantiteit doet ertoe, maar de kwaliteit. Een echte vriend is iemand die er altijd voor je is. Daar heb je soms meer aan dan aan je eigen broer. David werd door zijn broers met minachting behandeld, maar door zijn vriend Jonathan met trouw, ook toen hij vervolgd werd en in moeilijkheden verkeerde. Trouwe vriendschap is meer dan genegenheid, het is toewijding door dik en dun.

Spreuken 19

Sp 19:1-3 | De oprechte arme en de dwaas zonder kennis

1 Beter een arme die in zijn oprechtheid [zijn weg] gaat,

dan iemand die verkeerd van lippen en bovendien een dwaas is.

2 Ja, bezieling zonder kennis is niet goed,

en wie haastig is met de voeten, zondigt.

3 De dwaasheid van een mens verdraait zijn weg,

en [dan] is zijn hart [nog] woedend op de HEERE [ook]!

De tegenstelling in vers 1 is die tussen “een arme … in zijn oprechtheid” en “iemand die verkeerd van lippen en bovendien een dwaas is”. Vanwege de tegenstelling met de arme kunnen we bij de dwaas denken aan iemand die rijk is. De arme is niet onder de straf van God omdat hij arm is en de rijke is niet onder de zegen van God omdat hij rijk is. Hier is het aanzien misleidend. Rijkdom zelf wordt niet veroordeeld. Waar het om gaat, is waar we het vandaan hebben en wat we ermee doen.

Het contrast betreft innerlijke waarde en uiterlijke schijn. Hij die alles schijnt te hebben, is de dwaas, terwijl hij die alles tegen lijkt te hebben, oprecht is en daardoor beter af is dan de rijke dwaas. Persoonlijke integriteit, zelfs met armoede, is veel beter dan dwaze verkeerdheid.

Het hangt allemaal af van de relatie met God. De arme die in oprechtheid zijn weg gaat, kan die weg gaan omdat hij zijn weg met God gaat. Daarom is hij in werkelijkheid rijk. De verkeerde van lippen spreekt dingen die aantonen dat hij geen relatie met God heeft. Daarbij komt ook nog dat hij een dwaas is, wat wil zeggen dat hij ook helemaal geen relatie met God wil. De weg die hij zonder God gaat, loopt uit op de dood.

Het woord “ja” waarmee vers 2 begint, geeft aan dat vers 2 met vers 1 verbonden is. Hij die bezield is “zonder kennis” te hebben, is de dwaas van vers 1. Onverstandige en onnadenkende ijver leidt tot mislukking. “Bezieling” is zoiets als gretige ijver. Dat komt tot uiting bij iemand die “haastig is met de voeten”, die overhaast een weg gaat om een begeerte te vervullen. Het kenmerkt de man die snel resultaat en zoveel mogelijk winst wil boeken. Mensen die spontaan ergens op af gaan, slaan de verkeerde weg in en missen het doel (het woord ‘zondigen’ betekent letterlijk ‘het doel missen’). Saul was zo iemand (1Sm 13:11-14). Er kan zelfs ijver voor God zijn, maar toch zonder verstand (Rm 10:1-4).

Deze spreuk herinnert ons eraan dat we de tijd en de richting voor de actie moeten weten, want anders zal de ijverige inspanning een vergeefse en zelfs verkeerde activiteit zijn. “Bezieling zonder kennis” brengt de voeten in beweging op een weg van zonde. Bezieling is goed als het om het goede gaat (Gl 4:18), maar daarvoor is de kennis van God en Zijn wil nodig. Daarom zal onze ijver moeten voortkomen uit gemeenschap met God, waardoor we Zijn wil kennen. Dan zullen we in rust en tegelijk met voortvarendheid onze weg gaan. Het resultaat hiervan is dat het doel niet wordt gemist, maar wordt bereikt en dat God wordt verheerlijkt.

Bezieling zonder kennis of verstand is iets wat vooral jongeren kenmerkt die zich niet met Gods Woord bezighouden. Zij missen daardoor het nodige onderscheidingsvermogen om de waarde te kennen van dat waaraan ze zich overgeven. Alleen door studie van Gods Woord krijgen zij – en dat geldt uiteraard ook voor ouderen – dat onderscheidingsvermogen. Er is geen enkel excuus om zonder kennis te zijn. We hebben het hele Woord van God tot onze beschikking. Het is de enig betrouwbare, onveranderlijke bron van kennis en toegankelijk voor iedereen die wil leren.

Een dwaas, die zonder kennis is (vers 2), verdraait zijn eigen weg waardoor zijn leven een puinhoop is geworden (vers 3). En dan geeft hij God daarvan nog de schuld ook. Door zijn eigen dwaasheid heeft hij zijn weg verdraaid, hij heeft er een wending aan gegeven waardoor hij in de verkeerde richting is gaan lopen. Het is een weg van God af. Voor de ellende die hij op die weg ontmoet, stelt hij God aansprakelijk. Hij is zelfs woedend op Hem, dat Hij hem dat heeft laten overkomen.

Deze opstelling kenmerkt de mens sinds de zondeval. Toen Adam zijn weg verdraaid had en gezondigd had, gaf hij God de schuld. Het lag aan de vrouw die God hem had gegeven dat het fout was gegaan (Gn 3:12). We horen en zien dit vandaag de dag in allerlei variaties terugkomen in al die situaties waar mensen niet op hun verantwoordelijkheid willen worden aangesproken. Altijd is het de schuld van een ander.

De mens wil God niet de controle over zijn leven geven. Als hij goede beslissingen neemt die goed uitpakken, prijst hij zichzelf. Als hij slechte beslissingen neemt met een slecht resultaat, krijgt God de schuld (vgl. Ez 18:25{168}). De hand in eigen boezem steken is er niet bij. God wordt niet gedankt dat Hij in Zijn goedheid zon en regen en vruchtbare tijden geeft (Mt 5:45; Hd 14:17). Maar als Hij vreselijke plagen over de wereld laat komen die de mens over zichzelf heeft afgeroepen, lasteren de mensen de God van de hemel, zonder dat ze zich bekeren van hun boze werken (Op 16:9-11,21).

Sp 19:4 | Bezit en vrienden

4 Bezit voegt veel vrienden toe,

maar een arme wordt van zijn vriend gescheiden.

Dit vers is weer een waarneming zonder er een conclusie aan te verbinden. Die conclusie wordt aan de lezer overgelaten. Het gaat over de onbetrouwbaarheid van een vriendschap die is gebaseerd op bezit. Net als liefde verdient vriendschap niet die benaming als het alleen gaat om het eventuele voordeel dat liefde of vriendschap kan opleveren. Als we zelf geld liefhebben, oogst dat bij anderen niets anders dan liefde voor het geld dat wij hebben. Mensen lopen de rijken achterna in de hoop iets te krijgen.

Maar als de rijke arm is geworden, verdwijnen zijn vrienden. Ze laten hem in de steek, want er is niets meer bij hem te halen. Er vindt zelfs een scheiding plaats, want stel je voor dat de arme iets van jou zou vragen. Je kunt er daarom maar beter ruim afstand van nemen. Maar de arme die de Heer Jezus kent, mag weten dat hij nooit van Hem kan en zal worden gescheiden (Rm 8:38-39; vgl. Ps 40:18a{169}).

Sp 19:5 | Een valse getuige en wie leugens blaast

5 Een valse getuige wordt niet voor onschuldig gehouden,

en wie leugens blaast, zal niet ontkomen.

“Een valse getuige” zal worden gestraft (Dt 19:16-21); dat staat als een paal boven water. Hetzelfde geldt voor “wie leugens blaast”. Een valse getuige spreekt leugen in het openbaar. Leugens blazen doet meer denken aan het vertellen van leugens in de algemene conversatie in de privésfeer. Een valse getuige en wie leugens blaast staan op hetzelfde niveau en ontvangen eenzelfde oordeel.

Het gezegde is algemeen, want soms wordt een meineed niet gestraft, omdat hij niet wordt ontdekt, of omdat de rechters corrupt zijn. We moeten dit vers dan ook zien in het licht van God. Hij houdt niet voor onschuldig en zal geen enkele schuldige laten ontkomen.

Sp 19:6-7 | Rijkdom trekt aan, armoede stoot af

6 Velen trachten het gezicht van aanzienlijken gunstig te stemmen,

en iedereen is een vriend van wie vrijgevig is.

7 Alle broers van een arme haten hem,

hoeveel te meer blijven zijn vrienden ver van hem!

Achtervolgt hij hen met woorden, dan zijn zij er niet.

Mensen zoeken de vriendschap van invloedrijke mensen om er voordeel uit te halen (vers 6). Daarvoor proberen ze bij hen in de gunst te komen (vgl. Jd 1:16{170}). “Het gezicht … gunstig te stemmen” is letterlijk ‘het gezicht strelen’ ofwel ‘het gezicht zacht maken’ (Ps 45:13). De aanzienlijken worden gewaardeerd vanwege hun bezit, niet vanwege hun kwaliteiten.

Ook iemand die vrijgevig is, mag zich verzekerd weten van talloze vrienden. De vrijgevigheid hoeft hier geen negatieve betekenis te hebben. Wie vrijgevig is, trekt mensen aan. Iedereen wil bij zijn vrienden horen. Het laat zien dat de mens een egoïst is, iemand die alleen maar op eigen voordeel uit is. Als er iets te halen is waardoor zijn leven wat gemakkelijker verloopt, is hij er als de kippen bij. Zo werkt het ook in het bedrijfsleven en in de politiek.

Dat hij alleen wil wat zijn leven aangenamer maakt, blijkt uit zijn afwijzing van God als de grote Gever. God heeft Zijn Zoon gegeven als een vrije gift van Zijn genade. Maar die Gave wil de mens niet, want dat betekent dat hij zichzelf als egoïst moet veroordelen. Het maakt een einde aan het leven voor zichzelf.

Mensen mijden hen die arm zijn (vers 7). De gedachte van “haten”, in de zin van ‘verwerpen’, geeft aan dat familieleden en oppervlakkige vrienden de arme man zullen verlaten omdat hij niets meer voor hen kan betekenen. We zien dit ook bij de Heer Jezus. Zijn aardse familie, de Joden, heeft Hem gehaat.

Als je geluk op is, mijdt zelfs je familie je. Je vrienden wensen dat je omkomt. Je kunt roepen wat je wilt, maar ze luisteren niet. Als ze je zien komen, kijken ze de andere kant op en doen ze of ze je niet zien, want het is ‘uit het oog, uit het hart’.

Sp 19:8 | Zijn leven liefhebben en het goede vinden

8 Wie verstand verwerft, heeft zijn leven lief,

wie inzicht bewaart, vindt het goede.

“Wie verstand verwerft”, is iemand die daarvoor moeite heeft gedaan, zich ervoor heeft ingezet. Hij bewijst daardoor dat hij zijn leven liefheeft. Het wil zeggen dat hij Gods wil voor zijn leven wil leren kennen. Daarmee bewijst hij zichzelf een grote weldaad. Wie verstand verwerft, komt zover dat hij zijn leven niet liefheeft tot de dood (Op 12:11). Zijn leven liefhebben slaat namelijk niet op het aardse leven, maar op het leven dat hij van God heeft gekregen om voor Hem te leven.

Daarbij blijft het niet. Na het verwerven komt het bewaren van wat verworven is. Dat bewijst inzicht in wat werkelijk belangrijk is. Het resultaat is dat hij “het goede” vindt. Het goede is het goede leven, het leven met en voor Christus. Het goede is de kennis van Gods wil voor zijn leven en dat is dat het gelijkvormig zal worden aan Christus, dat Hij in zijn leven zichtbaar wordt. Daarin komen verstand en inzicht tot hun recht.

Sp 19:9 | Nog eens: een valse getuige en wie leugens blaast

9 Een valse getuige wordt niet voor onschuldig gehouden,

wie leugens blaast, zal omkomen.

Deze spreuk is bijna woordelijk gelijk aan vers 5. Vers 5 klinkt nog min of meer als een waarschuwing, “hij zal niet ontkomen”, maar hier wordt duidelijk verklaard dat hij “zal omkomen”. De overtreding van het negende gebod stelt zijn schuld en Gods oordeel vast. Een valse getuige zijn en leugens blazen druisen in tegen alles wat God is. Hij is “rechtvaardig en waarachtig”, “de trouwe en waarachtige Getuige”, de “God, Die niet kan liegen” (Dt 32:4; Op 3:14; Tt 1:2).

Sp 19:10 | Wat niet gepast is

10 Weelde past niet bij een dwaas,

hoeveel te minder [past het] een dienaar om te heersen over vorsten!

Er zijn genoeg dwazen die in weelde leven. Dat maakt tegelijk de waarheid van deze spreuk duidelijk. Een dwaas gaat zich altijd aan de weelde te buiten. Het zijn sterke benen die de weelde kunnen dragen en die heeft de dwaas niet, omdat het hem aan wijsheid ontbreekt. Hij heeft geen wijsheid om op de juiste manier met de weelde om te gaan. Die weelde kan uit bezit bestaan, maar ook uit een positie. Beide gebruikt hij verkeerd. Hij gedraagt zich lomp en ongevoelig, waardoor hij zichzelf gehaat en tot een bespotting maakt.

Nog erger dan een dwaas die weelde bezit, is een dienaar die macht krijgt (vgl. Pr 10:7{171}). Er zijn dienaren die hebben geheerst omdat zij trouw waren. Denk aan Jozef en Daniël. Het moet hier over een ontrouwe dienaar gaan. De dienaar hier is mogelijk iemand die zichzelf heeft verhuurd om een schuld te kunnen betalen. Hij is door dwaasheid in schulden geraakt. Als hij zijn eigen bezit niet kan beheren, hoe zal hij dan een heersende functie naar behoren kunnen uitoefenen over hen die dit wel kunnen.

In de wereld van vandaag zijn er ook heel wat mensen die een grote schuld hebben en toch menen een besturende functie te kunnen hebben. Hetzelfde geldt voor de gemeente. Iemand die zijn eigen huis niet kan besturen, kan geen besturende functie in Gods huis, de gemeente van de levende God, hebben. Een dergelijke functie zou ongepast zijn (1Tm 3:5).

Sp 19:11 | Geduld en vergeving

11 Het verstand van een mens doet hem zijn toorn uitstellen,

het is zijn sieraad aan een overtreding voorbij te gaan.

Wie onrecht wordt aangedaan en vervolgens zijn gevoel de vrije teugel laat, ontbrandt in toorn en geeft een heftige reactie. Maar als zijn verstand, in de zin van geestelijk inzicht, de boventoon voert, zal hij het uiten van “zijn toorn uitstellen”. Dat kan alleen als er gemeenschap met God is. Daardoor kan hij gehoor geven aan het woord: “Wreekt uzelf niet, geliefden, maar laat plaats voor de toorn; want er staat geschreven: ‘Aan Mij de wraak, Ik zal vergelden, zegt [de] Heer’” (Rm 12:19).

Hij is dan in staat “aan een overtreding voorbij te gaan”. Dit gaat verder dan in een vergevingsgezinde bui een keer iemand iets niet kwalijk nemen. Het is ook de bekwaamheid om de beledigingen niet toe te rekenen en niet toe te laten dat er een nagloeiend gevoel van gekwetstheid blijft zitten, zelfs wanneer de woorden een wond hebben toegebracht.

Een dergelijke houding doet het in de wereld niet, maar wordt door God zeer gewaardeerd. Deze spreuk is in volmaaktheid waar van God (vgl. Mi 7:18{172}). Hij stelt Zijn toorn uit en het is Zijn eer aan een overtreding voorbij te gaan. Dit kan Hij doen vanwege het werk van Zijn Zoon, ten aanzien van Wie Hij Zijn toorn niet uitstelde en de overtreding niet voorbijging toen Hij Hem tot zonde maakte.

Sp 19:12 | De toorn en het welgevallen van een koning

12 De toorn van een koning is als het brullen van een jonge leeuw,

maar zijn welgevallen is als dauw op het gras.

We hebben hier een prachtige, beeldrijke tegenstelling. Enerzijds het “brullen van een jonge leeuw” dat angst aanjaagt bij iedereen die het hoort, en anderzijds de “dauw op het gras” die onhoorbaar neerdaalt, die verkwikt en zomaar vertrapt kan worden. Deze twee uitingen zien we bij een koning. Zijn toorn boezemt grote schrik in (Op 10:3), terwijl zijn welgevallen of gunst een weldaad is (Ps 72:6).

Een koning heeft de macht om angst aan te jagen of om te verkwikken en te verfrissen. Hij kan dreigend, maar ook vriendelijk kijken. Deze spreuk adviseert de onderdanen van de koning geen dingen te doen die hem toornig maken, want dan zal het niet goed met hen gaan. Ze mogen echter op zijn weldadige welgevallen rekenen als zij hem in trouw dienen.

Dit vers kunnen we net als het voorgaande vers op God en Christus toepassen. Christus is de Leeuw uit de stam van Juda. We moeten Zijn toorn vrezen als we ons tegen Hem verzetten, maar we mogen ons verzekerd weten van Zijn verkwikkende waardering als we Hem in trouw dienen.

Sp 19:13-15 | Huiselijke ellende en huiselijk geluk

13 Een dwaze zoon is een ramp voor zijn vader,

en het geruzie van een vrouw een gestadig druppelen.

14 Huis en have zijn een erfelijk bezit van de vaderen,

maar een verstandige vrouw is van de HEERE.

15 Luiheid doet in diepe slaap vallen,

een bedrieglijke persoon zal hongerlijden.

“Een dwaze zoon” en “het geruzie van een vrouw” zijn twee problemen die chaos in een gezin veroorzaken (vers 13). “Een dwaze zoon” ontneemt zijn vader alle plezier door zijn losbandigheid, luiheid, eigenwijsheid, trots, ongezeglijkheid. Het woord ‘ramp’ is meervoud, wat erop wijst dat een dergelijke zoon zijn vader verdriet op verdriet aandoet. Hij is een aaneenschakeling van rampen voor zijn vader, waaronder natuurlijk ook zijn moeder zal lijden.

Een vrouw die ruzie maakt, doet hetzelfde als de zoon, want ook zij maakt door haar ruzies het huis onbewoonbaar. Het huis dat een oase van rust zou moeten zijn, is vol nijd en twist. De ene ruzie volgt op de andere, net als druppels water elkaar gestadig, altijd maar doorgaand, opvolgen. Als het door het dak heen begint te druppelen, weet je niet waar het lek zit. Zolang het lek niet wordt gevonden en vervolgens wordt gedicht, doet het water in het verborgene zijn verrottende werk. Zo is het soms ook met het geruzie van een vrouw. Je weet niet waar het vandaan komt en ook niet hoe je het moet oplossen.

Het kan zijn dat in dit geval wel bekend is waar het ruzie maken vandaan komt en dat is het gedrag van de zoon. Als een zoon, of een kind, zich schandelijk gedraagt, kan dat een splijtzwam in het huwelijk betekenen. Dat gebeurt als de vrouw haar man verwijten gaat maken (het kan in de praktijk ook andersom). Gelukkig kan het ook zo zijn, dat de zorg om een kind man en vrouw een hechtere eenheid maakt. Dat zal zo zijn als ze het kind als een gemeenschappelijke zorg voortdurend in gebed bij de Heer brengen.

Het verkrijgen van “huis en have” is een kwestie van erven (vers 14). Een erfenis gaat over van vader op zoon. Het is een gevolg van het lid zijn van een bepaalde familie. Heel anders is dat met het verkrijgen van “een verstandige vrouw”. Daar is geen sprake van een familierelatie. Als iemand “een verstandige vrouw” krijgt, is dat een speciale gave van God. Het contrast is enerzijds de rijkdom die kan worden overgenomen van een vader en anderzijds een verstandige vrouw die een geschenk van de HEERE is.

“Luiheid” is een andere oorzaak die ellende over anderen brengt en niet alleen over de luiaard zelf (vers 15). Deze spreuk is bedoeld om luiheid af te schrikken. Luiheid betekent dat iemand volledig inactief is. “Een diepe slaap” (vgl. Gn 2:21) is een toestand van bewusteloosheid. De tijd verstrijkt zonder dat de luiaard daarvan het geringste besef heeft.

Wie lui is, verspilt tijd die nodig is om voor zichzelf en zijn familie te zorgen. Het gezin waarin de echtgenoot en vader door luiheid geen veiligheid biedt omdat hij niet voor inkomen zorgt, is een ellendig gezin. Er is honger, maar er is niets om de honger mee te stillen. Een luiaard is een slechte rentmeester van een kostbaar geschenk van God: tijd. Luiheid is de doodskist van een levende.

Sp 19:16 | Zijn leven bewaren of sterven

16 Wie het gebod in acht neemt, bewaart zijn leven,

wie zijn wegen veracht, zal sterven.

“Het gebod” waarover het hier gaat, is het gebod van God, want Gods gebod is ten leven. Gehoorzaamheid aan het gebod van God is een bescherming van het leven. Het betreft ook gehoorzaamheid aan de geboden van een vader, want hij vertegenwoordigt God op aarde. Hetzelfde geldt voor de geboden van de overheid. Wie daarmee geen rekening houdt, veracht zijn wegen en “zal sterven”.

Als iemand zelf bepaalt hoe hij wil leven, drukt hij daarmee verachting uit voor wat God heeft geboden. Met wat God heeft gezegd over zijn wegen, over zijn manier van leven en de keuzes die hij maakt, wil hij niets te maken hebben. Hij denkt dat hij op de weg van het leven is, maar hij bevindt zich op de weg van de dood. Het verachten van zijn wegen wil zeggen dat hij Gods geboden voor zijn wegen links laat liggen. Hij zal ondervinden dat aan het einde van zijn eigenwillige wegen de dood wacht.

Sp 19:17 | Ontferming over de arme wordt beloond

17 Wie zich ontfermt over de arme, leent uit aan de HEERE.

Hij zal hem zijn weldaad vergelden.

Als iemand “zich ontfermt over de arme”, is dat een vorm van uitlenen aan de HEERE (vgl. Mt 25:40{173}). Geld dat wordt weggegeven aan een arme, ben je niet kwijt. God ziet het als een uitlening aan Hem, het wordt door Hem als een “weldaad” gezien. Hij zal de uitlening overvloedig terugbetalen. Wie zich over de arme ontfermt, laat daarmee een kenmerk van God zien, Die een Ontfermer is (Ps 116:5; Js 49:10; 54:10).

De aanwezigheid van armen onder Gods volk is een test voor de rijken (Dt 15:7-11). Onze reactie op hun aanwezigheid laat zien of er geloof is of niet (Jk 2:14-17). Wie zich ontfermt over de arme, bewijst “weldadigheid”, een daad die door de Heer Jezus “uw gerechtigheid” wordt genoemd (Mt 6:1-4). De Heer zegt erbij dat dit niet moet gebeuren voor het oog van de mensen, zelfs niet om er zelf een goed gevoel door te krijgen, maar dat het moet gebeuren “in het verborgen. Wie zo geeft, krijgt van Hem de toezegging: “En uw Vader Die in het verborgen kijkt, zal het u vergelden.” God zegent de vrijgevigheid van een van de Zijnen met Zijn vrijgevigheid.

De belofte van een beloning betekent niet noodzakelijkerwijs een terugbetaling van wat is gegeven. Als het dat alleen zou zijn, is dat als het vergelden van een weldaad te zien. Het gaat om een beloning die waardering tot uitdrukking brengt. Als God iets beloont, is dat veel meer dan terugbetalen wat is gegeven. Hij zal de ontfermer een diepere indruk geven van de rijkdom van het leven met Hem. Hier kan geen bedrag aan geld of goud tegenop.

Sp 19:18-20 | Wel of geen tucht en hoe toe te passen

18 Breng uw zoon gehoorzaamheid bij wanneer er nog hoop is,

maar laat het niet in u opkomen hem te doden.

19 Wie door het dolle heen is, moet [daarvoor] boeten,

want als u hem [ervan] redt, moet u [daarmee] nog doorgaan.

20 Luister naar raad en neem vermaning aan,

opdat u uiteindelijk wijs wordt.

Het bijbrengen van gehoorzaamheid is een opdracht (vers 18). Het is tegelijk een krachtige waarschuwing tegen ouderlijke passiviteit. Er is een tijd om kinderen gehoorzaamheid bij te brengen. Die tijd begint zodra duidelijk is dat een kind besef krijgt van goed en kwaad, en dat is al heel jong het geval.

Als duidelijk is dat een kind niet naar een bevel van de ouders luistert, moet het leren gehoorzamen (Gn 18:19). Dat kan veel geduld vragen. Het kan soms zo erg worden, dat een ouder zijn geduld en zelfs zijn verstand verliest. Vandaar de waarschuwing om niet de gedachte te laten opkomen hem te doden of beslissingen te nemen die zijn dood tot gevolg hebben.

“Laat het niet in u opkomen hem te doden”, kan betekenen hem zo tuchtigen, dat hij sterft. Een andere betekenis is ook mogelijk. Die is hem helemaal niet tuchtigen, zodat hij een dwaas wordt, op het slechte pad komt en door zijn slechte gedrag de dood vindt. Wie zijn kind niet tuchtigt, doodt hem, want dan blijft hij het pad volgen dat op de dood uitloopt. Hem nu zijn straf onthouden zal hem op de weg brengen naar een veel zwaardere en eeuwige straf. Toegeeflijkheid bewerkt zijn ondergang. Valse toegeeflijkheid is echte wreedheid.

Eli heeft zijn zonen geen gehoorzaamheid bijgebracht. Daardoor zijn zij dwazen geworden en aan hun dwaasheid ten onder gegaan (1Sm 3:12-13). Ook David heeft zijn zoon Adonia niet berispt, waardoor deze een dwaas is geworden en een vroegtijdige dood is gestorven (1Kn 1:6; 2:24).

Er zijn gevallen waarin het geen zin meer heeft iemand gehoorzaamheid bij te brengen (vers 19). Alle hoop op correctie moet worden opgegeven. Dat is het geval als iemand door het dolle heen is. Iemand die niet te kalmeren is, moet de gevolgen van zijn dwaasheid zelf ervaren. Wie hem wil helpen, komt nooit van hem af, want hij zal zijn les nooit leren.

Een heetgebakerde persoon zal voortdurend in problemen zijn. Alleen bekering en de Heilige Geest kunnen een verandering geven. Christus is de Enige Die van een dergelijk gedrag kan redden. De Zoon maakt vrij (Jh 8:36).

Vers 20 sluit aan op de twee voorgaande verzen. Door naar “raad” te luisteren en “vermaning” te aanvaarden wordt iemand “uiteindelijk wijs”. Uiteindelijk zal er door al de tucht die is uitgeoefend en al de onderwijzingen die gegeven zijn, volwassenheid komen. Er zal een standvastige volharding op het pad van het leven zijn. ‘Uiteindelijk’ wil niet zeggen aan het einde van zijn leven, maar aan het einde van het leerproces.

Sp 19:21-23 | Raadsbesluit, goedertierenheid en leven

21 In het hart van de mens zijn veel plannen,

maar de raad van de HEERE, die houdt stand.

22 Het verlangen van de mens is zijn goedertierenheid,

maar een arme is beter dan een leugenachtige man.

23 De vreze des HEEREN is ten leven,

verzadigd overnacht men, door geen kwaad bezocht.

“Veel plannen” maken mag, maar het is goed ons daarbij te onderwerpen aan “de raad van de HEERE”, of het voornemen van God (vers 21; Jk 4:13-15). De mens moet blijven bedenken dat hij mens is en dat God is Wie Hij is. De mens is uiterst beperkt in wat hij kan bedenken en nog meer in wat hij kan uitvoeren. God daarentegen is oneindig van verstand en van vermogen. Niet wat de mens uitdenkt, maar wat God bepaalt, dat gebeurt (Kl 3:37{174}; Ps 33:10-11; Js 46:10). Zo heeft Paulus ook plannen gemaakt, maar God bestuurde het anders (Rm 15:22-32).

Ieder mens verlangt ernaar dat een ander hem met “goedertierenheid” behandelt (vers 22). Ieder mens vindt het aangenaam om vriendelijke woorden te horen, woorden waaruit goedertierenheid blijkt, dat wil zeggen woorden van goedheid. Het zijn opbouwende, bemoedigende woorden, waarin geen leugenachtigheid schuilt. Ze worden niet gesproken om te vleien.

Bij “een leugenachtig man” ontbreekt goedertierenheid. Hij kan wel doen alsof hij goedertieren is door van alles te beloven en de indruk te geven dat hij vol goedheid is, maar dat is huichelarij en misleiding. Achter zijn woorden gaan oneerlijke motieven schuil. Je kunt beter met een arme te maken hebben, van wie je niets kunt verwachten wat hij zou kunnen geven, maar van wie de goedertierenheid afstraalt, dan met zo’n leugenaar.

Eerbied voor de HEERE brengt een leven van tevredenheid en veiligheid (vers 23). Wie de HEERE vreest, lijdt geen gebrek en vreest geen gevaar. God geeft een kwaliteit van leven die niet kan worden verstoord door kwaad. De Godvrezende gaat zonder hongergevoel naar bed en slaapt gerust, zonder angst voor iets kwaads dat over hem zou kunnen komen.

Het leven dat aan de vreze des HEEREN verbonden is, is niet het leven dat de mens van nature leeft, maar het leven in verbinding met Hem. Dat leven wordt in zijn volheid pas genoten als de gelovige bij Hem is. Maar ook hier op aarde al geldt dat dit leven door niets kan worden aangetast, omdat het een innerlijk, geestelijk leven is. Het is het leven uit God. Dat leven kent geen gebrek en geen angst. De Heer Jezus zegt daarom dat we niet bang hoeven te zijn “voor hen die het lichaam doden, maar de ziel niet kunnen doden” (Mt 10:28).

Het ware leven dat hier wordt bedoeld, wordt niet gevonden in rijkdom of in gezondheid, ook niet in een goed huwelijk of een fijn gezin, maar in Christus alleen. Dat moeten we onze kinderen vertellen en voorhouden en voorleven. Van het kwaad dat ons kan treffen, weten we dat God het laat meewerken ten goede (Rm 8:28; Ps 91:9-10).

Sp 19:24 | Zelfs te lui om te eten

24 Een luiaard steekt zijn hand in de schotel,

maar brengt hem niet meer aan zijn mond.

“Een luiaard” is zo lui, dat hij zijn hand waarmee hij het stuk brood in de schotel met dipsaus heeft gedoopt, “niet meer aan zijn mond” kan brengen. De beschreven handelingen hebben hem zozeer vermoeid, dat hij voordat hij kan gaan kauwen alweer in slaap is gevallen. Het is een lachwekkende beschrijving van een luiaard. Deze voorstelling moet ertoe dienen geen luiaard te willen zijn en de spot te voorkomen die daaraan verbonden wordt.

In de geestelijke toepassing zien we dat er mensen zijn die niet de moeite nemen om zelfs de meest elementaire stap te zetten om uit hun zondige ellende te komen. De redding wordt hun in het evangelie aangeboden en is binnen handbereik, maar ze steken hun hand er niet naar uit om de toegeworpen reddingsboei aan te grijpen.

Sp 19:25 | Tucht maakt anderen schrander

25 Sla een spotter, dan zal [die] onverstandige schrander worden,

en wijs een verstandige terecht, [en] hij zal inzicht krijgen.

Er zijn drie soorten mensen in dit vers: “een spotter”, de “onverstandige” en “een verstandige”. Ze tonen wie ze zijn door hun reactie op tucht. De spotter laat zich door geen enkele tucht corrigeren. De bedoeling ervan dringt niet tot hem door omdat hij zich daarvoor afsluit.

De onverstandige is iemand zonder kennis, een onnozele, een leeghoofd. Hij is nog niet zo verhard als de spotter. Bij hem kan het doordringen dat de tucht die over de spotter komt, een waarschuwing voor hem is. Als dat doordringt, zal hij schrander worden en inzien wat hem te wachten staat als hij op de weg van het onverstand verdergaat en een spotter wordt (vgl. Dt 19:20{175}).

Een verstandige heeft geen slagen nodig. Hij heeft voldoende geestelijke rijpheid om onderscheid te kunnen maken tussen goed en kwaad. Als hij iets doet wat correctie nodig heeft, kan hij met woorden terechtgewezen worden. Die woorden kunnen ook pijnlijk zijn, maar hij zal ernaar luisteren en “inzicht krijgen” in wat hij heeft gedaan of gezegd wat niet goed was en gecorrigeerd moet worden.

Sp 19:26-27 | Een zoon die schandelijk handelt

26 Wie [zijn] vader mishandelt, [zijn moeder] wegjaagt,

is een zoon die beschaamd maakt en schandelijk handelt.

27 Houd [maar] op, mijn zoon, naar vermaning te luisteren,

als je [toch] van de woorden van de kennis afdwaalt.

Het lijkt in vers 26 te gaan over een situatie dat de vader en moeder van de zoon afhankelijk zijn en dat deze zoon de situatie misbruikt tot eigen voordeel. Hierover wordt een scherp oordeel uitgesproken. Het moet kinderen afschrikken zich zo tegenover hun oude ouders te misdragen.

Het gaat hier verder dan alleen over ongehoorzaamheid aan de ouders. Ongehoorzaamheid is op zich al erg genoeg. Het is een overtreding van het gebod vader en moeder te eren (Ex 20:12). Maar hier is het een afrekenen met de natuurlijke liefde die een kind voor zijn ouders zou moeten hebben. Hij gaat in tegen de meest elementaire natuurwetten. De zoon die hier beschreven wordt, laat niet alleen na wat geboden is, maar hij behandelt zijn ouders met verachting. God laat de Levieten daarvan zeggen: ”Vervloekt is wie zijn vader of zijn moeder veracht!” (Dt 27:16). Deze zoon is zijn ouders niet alleen ongehoorzaam, maar buit hen uit.

Dit komt steeds vaker voor in een steeds kouder wordend sociaal klimaat. Het was, zoals blijkt uit wat Salomo hier zegt, toen al aan de orde, en het is nu heel actueel. Kinderen doen hun ouders in een toenemend aantal gevallen verbaal of lichamelijk geweld aan met de bedoeling zichzelf te verrijken in plaats van zorg aan hen te besteden (vgl. Mt 15:4-7). Een krantenkop meldde onlangs: ‘Uitbuiting ouderen door eigen kinderen onderschatte vorm ouderenmishandeling’ (RD, 15-06-2015).

Een zoon kan van zijn vader stelen. Hij kan het leven voor zijn moeder zo ondraaglijk maken, dat zij het huis verlaat. Hij maakt beschaamd omdat hij schandelijk handelt. Het is een speciale bitterheid voor ouders als een zoon zo handelt. Zo heeft Israël zich tegenover God gedragen (Js 1:2-3).

In de spreuk van vers 27 is een zekere ironie te beluisteren. Wat de vader tegen zijn zoon zegt, is geen advies om niet te luisteren. De vader wil alleen duidelijk maken dat het geen zin heeft voor zijn zoon naar zijn vermaning te luisteren als hij er toch niet naar handelt. Laat zijn zoon maar ophouden naar de vermaning te luisteren als hij toch van plan is “van de woorden van de kennis” af te dwalen.

De vermaning bestaat uit woorden van kennis, dat zijn woorden met de kennis van Gods wil voor zijn leven. Door daarnaar te luisteren en daaraan te gehoorzamen zal de zoon de goede weg bewandelen. De manier waarop de vader hier zijn zoon benadert, confronteert de zoon met zijn verantwoordelijkheid. Wil hij een andere weg gaan dan de weg die hem in de woorden van de kennis wordt voorgehouden? Laat hij dan maar ophouden met luisteren naar vermaning. Hopelijk zal deze benadering de zoon ertoe brengen goed te luisteren en niet af te dwalen.

Sp 19:28-29 | Spotters en het (on)recht

28 Een verdorven getuige spot met het recht,

en de mond van de goddelozen verslindt onrecht.

29 Strafgerichten zijn bereid voor de spotters,

en slagen voor de rug van dwazen.

“Een verdorven getuige” (vers 28) is letterlijk ‘een getuige van Belial’. Hij is geïnspireerd door de satan. Het is iemand die bewust de feiten verdraait. Dat hij “spot met het recht”, wil zeggen dat hij het verdraaien van het recht met het grootste gemak doet. Het recht is bedoeld om mensen van de zonde te weerhouden, maar daar maalt een verdorven getuige niet om. Een begrip als ‘gerechtigheid’ is voor hem iets om belachelijk te maken. Hij trekt zich niets aan van God als Rechter, maar tart Hem door zijn regelrechte verachting van het recht.

Terwijl er verachting is van het recht, wordt er gesmuld van onrecht; het wordt zelfs verslonden. De goddelozen zijn als hongerige wolven die schaamteloos op het onrecht aanvallen en dat opvreten alsof het de grootste lekkernij is. Onrecht is voor de mond van de goddelozen een waar genot. Ze kauwen op leugenachtige woorden en spreken ze vervolgens uit. Daar halen ze al hun levensenergie uit.

Wat de goddelozen kenmerkt, kenmerkt onze gevallen natuur. Onze gevallen natuur maakt ons niet alleen gevoelig voor het ontvangen van leugens, maar maakt dat we ervan genieten.

God heeft “strafgerichten” klaarliggen voor de hardnekkige “spotters” (vers 29). Zij spotten met de heilige dingen. Hun bespotting zal openbaar geoordeeld worden in de strafgerichten die God naar Zijn voornemen over hen brengt, waaraan zij niet zullen kunnen ontkomen. Ook de “slagen voor de rug van dwazen” liggen klaar en zullen hen onafwendbaar treffen.

Spreuken 20

Sp 20:1 | Pas op voor wijn en sterkedrank

1 Wijn is een spotter, sterkedrank een onruststoker,

niemand die daardoor gaat zwalken, is wijs.

“Wijn” en “sterkedrank” worden als handelende personen voorgesteld, waardoor deze gevaarlijke dranken nadrukkelijk worden vereenzelvigd met de persoon die ze misbruikt. Het gebruik ervan wordt niet door Gods Woord verboden, behalve in sommige gevallen (Dt 14:26; Lv 10:9). Wel klinkt er een krachtige waarschuwing tegen bovenmatig gebruik, want dat bewerkt spotten (Js 28:7,14,22) en veroorzaakt onrust, wat vaak met geweld gepaard gaat. De gevolgen zijn rampzalig. Dat is te zien in huwelijken en gezinnen en in verkeersongelukken, met soms zelfs dodelijke afloop. Drank maakt meer kapot dan je lief is.

Het overmatige gebruik van bedwelmende middelen prikkelt de drinker tot onzinnig gepraat en agressief en vechtlustig gedrag. Het verwart de zintuigen, zodat hij geen zelfbeheersing heeft. Iemand die dronken is, gaat spotten met wat heilig is. Ook overschrijdt hij de grenzen van moraal en fatsoen. Hij waggelt en zwalkt, stoot liederlijke taal uit en wordt handtastelijk. Hij is beneveld en weet niet meer wat hij doet (Gn 9:21-22; 19:30-38). De tegenhanger van dronkenschap met de daaraan verbonden losbandigheid is het vervuld worden met de Geest (Ef 5:18).

De waarschuwing tegen drankmisbruik is bedoeld om duidelijk te maken dat wie dronken is, zijn koers niet recht kan houden en daarmee bewijst dat hij niet wijs is. Ons gezegde ‘als de wijn is in de man, is de wijsheid in de kan’ geeft dat ook kernachtig weer. Wie wijs is en wil blijven, zal alleen in bepaalde gevallen een beetje wijn nemen (1Tm 5:23).

Sp 20:2-3 | Vrees voor de koning houdt buiten onenigheid

2 De verschrikking [die van] de koning [uitgaat], is als het brullen van een jonge leeuw:

wie zijn toorn over zich haalt, zondigt tegen zijn leven.

3 Het strekt een man tot eer zich buiten onenigheid te houden,

maar iedere dwaas zal zich er [juist] in mengen.

“De verschrikking [die van] de koning uitgaat”, wordt vergeleken met “het brullen van een jonge leeuw”, wat de dreiging van het oordeel inhoudt (vers 2). Het is een waarschuwing om niet tegen hem te zondigen. Wie dat doet, haalt zijn toorn over zich. Tegen hem zondigen, is zondigen tegen zijn eigen leven.

De koning wordt hier voorgesteld in zijn indrukwekkende majesteit die om ontzag vraagt. Wie daarmee geen rekening houdt, speelt met zijn leven. Dit geldt voor onze houding ten opzichte van de Heer Jezus. Hij is onze Heiland, maar Hij is ook onze indrukwekkende Heer. Bij Zijn komst naar de aarde om te oordelen zal Hij als een leeuw brullen (Am 1:2).

Vers 3 sluit aan op vers 2. Eerbare en verstandige mensen zullen conflicten met andere mensen uit de weg gaan. Zeker zullen ze onenigheid met de koning en met God vermijden en het niet tot een confrontatie laten komen (vgl. Mt 5:25-26). Het contrast is tussen “zich buiten onenigheid te houden” en “zich er [juist] in mengen” zodra zich een kans op ruzie voordoet. De eerste beschrijving is de weg van de wijze, de weg van eer en waardigheid. De tweede is de weg, de manier, van een dwaas. Niet iedere dwaas is een luiaard of een dronkaard, maar veel dwazen vinden het wel prachtig om zich met onenigheid te bemoeien en die aan te wakkeren.

Sp 20:4 | Het excuus van de luiaard om niet te werken

4 Vanwege de winter ploegt een luiaard niet,

daarom zal hij bedelen in de oogst, maar [dan] is er niets.

Een boer die te lui is om op het juiste moment te ploegen en te zaaien, zal geen oogst vinden. Zijn excuus om niet te ploegen is dat het winter is. Hij heeft er geen zin in om zich aan het koude en natte winterweer bloot te stellen. In zijn behaaglijk warme en droge boerderij is het veel prettiger. De luiaard zal altijd een excuus vinden om daarmee zijn luiheid te camoufleren. Hij vindt zichzelf geen luiaard, maar vindt dat de omstandigheden tegen hem zijn.

Dit karakter is typerend voor allen die opbrengst, bezit of geld willen hebben zonder er moeite voor te doen. Ze willen resultaten zonder inspanning. De hele houding van een luiaard maakt duidelijk dat hij leeft voor het heden, terwijl de toekomst hem niet interesseert. De wijze werkt met het oog op de toekomst (vgl. Gl 6:9{176}). Hij is voortdurend aan het werk, of het hem nu gelegen komt of niet (2Tm 4:2).

Omdat de luiaard verzaakt heeft te ploegen, zal hij in de oogst niets hebben. Hij zal dan gaan bedelen bij hen die zich wel hebben ingezet en wel hebben geoogst. Daarvoor schaamt hij zich niet. Mensen die lui zijn en daardoor gebrek lijden, menen ook nog dat anderen hen dan wel zullen verzorgen. Ze hebben geen toekomstvisie en ook geen schaamtegevoel. Maar zij bij wie de luiaard aanklopt, kennen hem en sturen hem met lege handen weg. Dit is in overeenstemming met het woord van Paulus: “Als iemand niet wil werken, zal hij ook niet eten” (2Th 3:10).

Sp 20:5-9 | God doorgrondt het hart van ieder mens

5 De raad in het hart van een man is [als] diepe wateren,

maar iemand met inzicht zal hem naar boven halen.

6 Menig mens roept zijn eigen goedertierenheid uit,

maar wie zal een betrouwbaar iemand vinden?

7 Een rechtvaardige gaat [zijn weg] in oprechtheid,

welzalig zijn zijn kinderen na hem.

8 Een koning die op de rechterstoel zit,

schift met zijn ogen alle kwaad.

9 Wie kan zeggen: Ik heb mijn hart gezuiverd,

ik ben rein van mijn zonde?

Wie wijs is, kan onderscheiden wat er in het hart omgaat (vers 5). Dat geldt zowel van zijn eigen hart als dat van anderen. De raad of het voornemen in het hart wordt vergeleken met “diepe wateren”. Het beeld geeft aan dat iemands drijfveren moeilijk te doorgronden zijn. Er is “inzicht” voor nodig om ze “naar boven” te halen, ze eruit te trekken. Dat inzicht kunnen we krijgen door het vrezen van de HEERE en het luisteren naar Gods Woord (Hb 4:12-13). Als we niet goed weten wat iemand van plan is, kunnen we het toch te weten komen door onze omgang met God.

Christus is ‘Iemand met inzicht’. Voor Hem zijn al de beraadslagingen van het hart van ieder mens volkomen openbaar. Hij kan ons dat laten weten als we in gemeenschap met Hem leven. Op de dag van het oordeel zal Hij de beraadslagingen en overleggingen van het hart van ieder mens naar boven halen en aantonen (1Ko 4:5{177}). Niemand hoeft Hem te vertellen wat er in de mens is, want dat weet Hij (Jh 2:25).

Veel mensen kennen de bedrieglijkheid van hun eigen hart niet. Ze bazuinen hun “eigen gerechtigheid” voor zich uit (vers 6). Dat deden de farizeeën op de hoeken van de straten (Mt 6:2{178}; 23:5) en zelfs tegenover God (Lk 18:11-12). En ze zijn nog niet uitgestorven. We kunnen de farizeeër die zich openlijk beroemt op zijn goede kwaliteiten wel veroordelen, maar hoe is het met onszelf? We kunnen ons nederig opstellen met de bedoeling daarvoor geëerd te worden. Dat ligt op hetzelfde niveau. We beroemen ons misschien niet hardop, maar we vinden het toch wel prettig als anderen zien hoe toegewijd we zijn.

Tegenover het zich beroemen op een bepaalde goedheid staat “een betrouwbaar iemand”. Daarin ligt opgesloten dat iemand die de mond vol heeft van zichzelf, niet betrouwbaar is. Zo iemand belooft met veel grootspraak van alles, maar komt zijn beloften niet na. Een betrouwbaar iemand is niet vol van zichzelf, maar van de ander. Hij is op de ander gericht, hij is er voor de ander. Maar waar is zo iemand te vinden? De vraagstelling geeft aan dat zo iemand zeldzaam is (vgl. Sp 31:10; Ps 12:1).

De barmhartige Samaritaan heeft zijn goedertierenheid niet uitgeroepen, maar die laten zien. Hij was betrouwbaar. Het gaat niet om wat iemand zegt te zijn, maar om wat iemand doet.

“Een rechtvaardige” is iemand die leeft in overeenstemming met het recht van God (vers 7). Zijn leven vloeit voort uit de “oprechtheid” van zijn hart. Die oprechtheid is in zijn hart omdat hij in gemeenschap met God leeft. In zijn handelingen is niets bedrieglijks. Wie zo leeft, is een zegen voor zijn omgeving en wel in de eerste plaats voor hen met wie hij in de nauwste relatie leeft: zijn kinderen. Zij worden “welzalig” genoemd omdat zij opgroeien en opgevoed worden in deze sfeer van oprechtheid. Dit is de mooiste erfenis die ouders hun kinderen kunnen nalaten.

“Een koning” die recht spreekt, maakt onderscheid tussen goed en kwaad (vers 8). De troon spreekt van regering in het algemeen, “de rechterstoel” spreekt van het uitoefenen van het recht. Tegen dit recht kan men niet in beroep gaan. Hier ligt de nadruk op het afscheiden van het kwaad. Het schiften heeft de betekenis van zuiver maken. Hij zal dat doen “met zijn ogen”, wat op volmaakt inzicht wijst. Het gaat hem erom “alle kwaad” uit zijn rijk te verwijderen (Ps 101:8).

Geen enkele koning of regering heeft ooit aan dit ideaal voldaan. De Heer Jezus zal doen wat hier staat. Zo zal Hij, als Hij op de troon van Zijn heerlijkheid zit, de volken “van elkaar scheiden, zoals de herder de schapen van de bokken scheidt” (Mt 25:31-32). Hij zal dan de bokken verwijzen naar het eeuwige vuur, terwijl de schapen het koninkrijk mogen beërven (Mt 25:33-46). Hij heeft ogen die alles zien en doorgronden (Ps 11:4{179}).

Niemand kan zeggen dat hij zuiver is in zijn denken en doen (vers 9). Er zijn wel mensen die dat beweren, maar zij liegen (1Jh 1:8,10). Met een retorische vraag bevestigt de wijze dat niemand zonder zonde is (Pr 7:20{180}; Gn 6:5; 1Kn 8:46; Ps 143:2; Rm 3:9). Iemand kan alleen zeggen dat hij zijn hart heeft gezuiverd als hij zijn zonden heeft beleden waardoor hij mag weten dat deze door God zijn vergeven (1Jh 1:9). Reiniging ligt niet in de mens zelf, maar buiten hem, in God. God kan vergeven op grond van het werk van Zijn Zoon aan het kruis.

De spreuk heeft vooral betekenis voor de praktijk. In onze praktijk als gelovigen moeten we ons bewust zijn dat we zwak zijn en dat we niet altijd ons hart door en door kennen. We kunnen ook niet altijd onze motieven volledig doorgronden. Paulus was zich dat bewust. Hij legde de beoordeling van zijn leven in de handen van de Heer. Hij zegt: “Want ik ben van mij niets bewust, maar daardoor ben ik niet gerechtvaardigd; maar Hij Die mij beoordeelt, is [de] Heer” (1Ko 4:4).

Sp 20:10 | Niet met twee maten meten

10 Tweeërlei [weeg]steen en tweeërlei efa,

ook die beide zijn voor de HEERE een gruwel.

Een van de dingen die het hart van een mens onzuiver maken en als zonde worden aangerekend, is het meten met twee maten. Door het gebruik van twee verschillende weegstenen, een lichte voor de verkoop en een zware voor de inkoop, probeert de koopman zichzelf ten koste van de koper respectievelijk verkoper te verrijken. Hetzelfde geldt voor het gebruik van twee verschillende inhoudsmaten (vers 23; Sp 11:1; Dt 25:13-16).

Nadrukkelijk zegt de wijze dat “die beide … voor de HEERE een gruwel” zijn. God verafschuwt oneerlijkheid in het zakendoen en zal Zijn oordeel daarover laten komen. Bedrieglijke weegstenen en inhoudsmaten zijn slechts twee voorbeelden van fraude en misleiding. Ze vloeien voort uit de hebzucht van de mens. God haat deze handelwijze omdat Hij volmaakt rechtvaardig, eerlijk en betrouwbaar is en deze eigenschappen ook wil zien in het zakendoen van hen die naar Zijn Naam genoemd zijn. Bedrieglijk handelen druist in tegen Zijn natuur en tegen de natuur van ieder die Zijn natuur heeft.

Sp 20:11 | Daden tonen het karakter

11 Ook een jongeman laat zich door zijn daden kennen

of zijn werk zuiver is en of het oprecht is.

Het gedrag dat iemand, zelfs al op jonge leeftijd, vertoont, openbaart zijn karakter (1Sm 3:18-21). Het is als met de boom die aan zijn vrucht wordt gekend (Mt 7:16). Gedrag laat zien wat er in iemand is. Ouders kunnen bepaalde eigenschappen herkennen in het gedrag van een kind. Daarom moeten ze er goed op letten hoe het kind zich gedraagt en spreekt. Ze kunnen nare karaktertrekken corrigeren en goede karaktereigenschappen stimuleren door middel van onderwijs, tucht en hun eigen voorbeeld.

Sp 20:12 | Het horende oor en het ziende oog

12 Een oor dat hoort en een oog dat ziet,

ook die beide heeft de HEERE gemaakt.

God heeft het menselijk lichaam niet alleen voorzien van oren en ogen, maar ook van het vermogen om er het juiste gebruik van te maken. Wat ons leven vormt, komt vooral door wat onze oren horen en onze ogen zien. Het is een van de kenmerken van God Zelf dat Hij hoort en ziet (Ps 94:9{181}; Ex 4:11) in tegenstelling tot de dode afgoden (Ps 115:4-7). Het horende oor en het ziende oog moeten aan Hem worden gewijd.

Het gaat dan ook niet slechts om de fysieke functie, zoals het waarnemen van geluid en licht. Meer nog gaat het bij het oor om de geestelijke bekwaamheid om te gehoorzamen aan wat gehoord is. Hierdoor wordt getoond dat er goed is geluisterd naar wat is gezegd en het ook begrepen is. Bij het oog gaat het om de geestelijke bekwaamheid om te onderscheiden tussen goed en kwaad.

We hebben oren om te horen naar Gods Woord, naar wat de Geest tot de gemeenten zegt (Op 2:7). We hebben ogen om Jezus te zien (Hb 12:2). We kunnen bidden dat we verlichte ogen van het hart krijgen om onze geestelijke zegeningen te zien en te genieten (Ef 1:17-18).

Sp 20:13 | Niet slapen, maar waken en werken

13 Heb de slaap niet lief, anders wordt u arm,

open uw ogen, verzadig u met brood.

Slaap is een zegen. Het is een geschenk van God waardoor ons lichaam tot rust kan komen na een dag van werken en het weer op krachten kan komen voor de volgende dag. De waarschuwing klinkt echter om de slaap niet lief te hebben. Wie de slaap liefheeft, is een luiaard, en luiheid leidt tot armoede. Slaap is een grote zegen, maar het wordt een vloek als we liever slapen dan werken.

Als de slaap zijn weldadige werk heeft gedaan, moeten de ogen opengaan om aan het werk te gaan. Wie zijn verantwoordelijkheid kent en met ijver aan de slag gaat, zal verzadigd worden met brood. Hij zal genoeg te eten hebben.

Sp 20:14-17 | Eerlijk zijn in woord en wandel

14 Het is slecht, het is slecht, zegt de koper,

maar als hij weggaat, dan beroemt hij zich.

15 Goud is er en een veelheid van robijnen,

maar lippen van kennis zijn een kostbaar kleinood.

16 Neem zijn kleed als [iemand] borg staat voor een vreemde,

geef het in onderpand aan onbekenden.

17 Leugenbrood smaakt de mens zoet,

maar daarna heeft hij zijn mond vol kiezelstenen.

We horen hier een koper zich erover beklagen hoe slecht de koop wel voor hem is (vers 14). Als hij door zijn dramatische voorstelling van zaken zijn lage prijs heeft bedongen en betaald, gaat hij weg en schept er dan over op. Dat hoeft niet eens te betekenen dat hij anderen vertelt hoe slim hij is geweest. Hij kan er zich gewoon ook alleen innerlijk buitengewoon over verheugen dat hij zo slim is geweest en de verkoper zo dom. Waar het om gaat, is dat hij roemt in zijn boosheid (Jk 4:16).

Koopjesjagen is niet slecht en afdingen ook niet. Dit vers is een waarschuwing aan een onervaren verkoper om zich niet door zielig doende of intimiderende kopers te laten misleiden. Handig zijn in zakendoen is één ding, maar een bedrieglijke voorstelling van zaken geven in een onderhandeling om ver beneden de waarde van het product te kopen, is onaanvaardbaar voor God en een lid van Zijn volk onwaardig.

Iemand kan rijk zijn aan aardse schatten (vers 15). Heel wat mensen in de wereld zijn dat. Maar de werkelijke rijkdom is die van het hebben van “lippen van kennis”. Zulke lippen zijn “een kostbaar kleinood”. Het is zeldzaam om iemand te vinden die met kennis van zaken spreekt. Lippen die kennis spreken, zijn lippen die kennis bijbrengen, die goed doordachte woorden spreken. Lippen van kennis krijgt iemand door het lange en harde werk van opvoeding.

Daarbij gaat het om de kennis van Christus en van Gods normen voor het leven. Deze kennis wordt toegepast op alle situaties in het leven. Daardoor weet men hoe men zich daarin moet gedragen als een wijze. Het resultaat is dat God wordt geëerd en de naaste wordt gezegend. Wat een enorm kostbaar kleinood zijn zulke lippen in een wereld als de onze.

De wijze spoort in vers 16 de schuldeiser aan tegenover iemand die zo dom is geweest om borg voor een vreemde te worden om zelfs het kleed van de borgsteller te nemen. Borg worden is al eerder aan de orde geweest (Sp 6:1; 11:15; 17:18) en wordt steeds ten stelligste ontraden, zeker als het een vreemde betreft. Het is een spreuk die het borg worden voor een ander moet ontmoedigen.

Het tekent de domheid van wie dat doet. Zo iemand moet de gevolgen daarvan dragen. Hij wordt letterlijk uitgekleed. Zijn kleed gaat als onderpand naar onbekenden. Dan ziet hij het nooit meer terug. De waarschuwing is dat je het gevaar loopt alles kwijt te raken aan de schuldeiser, die jouw spullen aan onbekenden kan verpanden als je borg wordt.

Goede dingen die oneerlijk zijn verworven, brengen geen voldoening (vers 17). Er bestaat zoiets als “een tijdelijke genieting van [de] zonde” (Hb 11:25), maar het is inderdaad slechts tijdelijk. De nasmaak is heel bitter. Het gaat niet alleen om een gebrek aan smaak en voeding in wat gestolen is, maar het gevolg is ook dat er helemaal niets meer met genot gegeten kan worden. Kiezelstenen verwoesten het gebit waardoor voedsel niet meer met smaak kan worden genuttigd (Kl 3:16{182}). Eten wordt moeilijk en doet pijn. God zorgt voor dit resultaat.

We zien het bij het eten van het eerste “leugenbrood” dat door de mens is gegeten. We zien ook de gevolgen daarvan. Adam en Eva hebben leugenbrood gegeten toen ze de vrucht namen van de boom waarvan God had gezegd dat ze daarvan niet mochten eten (Gn 2:16-17; 3:1-6). De vrucht zag er heel aantrekkelijk uit en de smaak zal ongetwijfeld voortreffelijk zijn geweest. Maar wat een dramatische gevolgen heeft het eten van dat leugenbrood gehad. De waarheid van deze spreuk, die van toepassing is op alles wat op een leugenachtige wijze is verworven, herhaalt zich dagelijks. De satan is er nog altijd op uit mensen te verleiden om te eten van het brood dat hij aanbiedt en dat altijd leugenbrood is (Sp 9:17).

Sp 20:18-19 | Omgaan met oorlog en laster

18 Plannen komen door overleg tot stand,

voer daarom oorlog na rijp beraad.

19 Wie al lasterend [zijn weg] gaat, openbaart geheimen,

laat u dan niet in met hem die met zijn lippen verleidt.

Wil een plan kans tot slagen hebben, dan moet er overleg gevoerd worden (vers 18). Eerst overleggen en dan pas handelen. Dat geldt vooral voor overleg met God, maar ook met andere mensen. Pas na rijp beraad kan er oorlog worden gevoerd (2Sm 17:1-14; 18:6-15). Eerst moet de strategie worden besproken en de doelen worden gesteld. Vooral moet worden gekeken of er wel genoeg manschappen en materieel zijn, want anders moet er een ander plan komen (Lk 14:31-32{183}).

We kunnen dit toepassen op de strijd om te overleven in dit leven. We leven in geestelijk opzicht in oorlogsgebied. De satan is heer en meester in de wereld. Hij is ook al in grote delen van de christenheid geïnfiltreerd. Daarom moeten we onze strategie bepalen hoe we hem kunnen weerstaan. Gods Woord reikt ons daarvoor de wapenrusting aan (Ef 6:10-18).

Oorlog is openlijke vijandschap; laster of roddel is vijandschap in het geniep (vers 19). Laster is een buitengewoon dodelijk wapen. Het is gevaarlijk om zich te associëren met een lasteraar of roddelaar. Als iemand jou een geheim van een ander ‘toevertrouwt’, reken er dan maar op dat hij het geheim dat jij hem toevertrouwt op dezelfde manier weer aan een ander doorvertelt. Laat je daarom niet in met iemand die altijd maar met jou wil praten over anderen, maar ga zo iemand uit de weg.

Zoals de roddelaar met jou over anderen roddelt, doet hij dat ook met anderen over jou. Hij zal ook altijd zeggen dat jij de enige bent aan wie hij zijn geheim toevertrouwt. Hoe minder contact je met een roddelaar hebt, des te beter is het. De waarschuwing is dat je goed moet weten aan wie jij je geheimen toevertrouwt.

Sp 20:20-21 | Ouders vervloeken en plukken

20 Wie zijn vader of zijn moeder vervloekt,

diens lamp zal in volslagen duisternis uitgedoofd worden.

21 Als een erfenis in het begin [al te snel] wordt verworven,

zal er uiteindelijk geen zegen op rusten.

Wie een van zijn ouders vervloekt, zal in volslagen duisternis sterven (vers 20). Voor zo iemand wordt “de donkerheid van de duisternis tot in eeuwigheid bewaard” (Jd 1:13). De wet gebiedt dat vader en moeder geëerd moeten worden (Ex 20:12; Dt 5:16; Ef 6:1-3). Als dat niet gebeurt, is dat al een ernstige overtreding van de wet. Wat hier gebeurt, gaat nog verder. Het is het tegenovergestelde. In plaats van de ouders te eren, worden ze vervloekt.

Daarover kan alleen een zwaar oordeel worden geveld (Ex 21:17; Lv 20:9; Dt 27:16; Mt 15:4-6). De lamp, hier het symbool van licht en leven, wordt in volslagen duisternis uitgedoofd. De vervloeker sterft niet alleen, maar komt terecht in volslagen duisternis. Alle verbinding met leven en licht is verbroken. Hij komt zelf terecht in datgene wat hij zijn ouders toewenste.

Een erfenis wordt pas aan iemand gegeven als de erflater is gestorven (vers 21). Het gaat hier over een erfenis die te snel wordt verworven. Dat betekent dat hij onwettig en onrechtvaardig is verkregen, waarbij hebzucht de drijfveer is. Er is geen geduld om te wachten op de tijd die God bepaalt, maar er wordt vooruitgegrepen. Het past bij de mentaliteit die vandaag alom heerst: iets willen hebben en het NU willen hebben.

Een voorbeeld hiervan vinden we in de gelijkenis van de verloren zoon. Hij had geen geduld om te wachten op de dood van zijn vader en vroeg hem het deel van de erfenis waarop hij recht had (Lk 15:12). Daarmee verklaarde hij zijn vader voortijdig voor dood. Hij was zijn bezit snel kwijt en eindigde bij de varkens. Het is ook mogelijk dat iemand zijn ouders uit hun erfdeel verdrijft door hun het leven onmogelijk te maken (Sp 19:26). Wie op een boosaardige, onrechtvaardige manier een erfenis wil zien in te pikken, vindt altijd wel een middel. Maar er zal “uiteindelijk geen zegen op rusten”.

Sp 20:22-23 | Geen kwaad met kwaad vergelden

22 Zeg niet: Ik zal het kwaad vergelden;

wacht op de HEERE, en Hij zal u verlossen.

23 Tweeërlei [weeg]steen is voor de HEERE een gruwel,

een bedrieglijke weegschaal is niet goed.

We leven in een wereld waarin we kunnen verwachten dat ons kwaad wordt aangedaan (vers 22). Daarom wordt gezegd hoe we daarop moeten reageren. We moeten niet het recht in eigen hand nemen, maar de vergelding aan God overlaten. Dat vraagt zowel geduld als vertrouwen. Geduld om op Zijn tijd te wachten en vertrouwen dat Hij zal verlossen.

De rechtvaardige moet geen wraak nemen voor het kwaad, want alleen God heeft het recht het kwaad rechtvaardig te vergelden en is daartoe ook volmaakt in staat (Rm 12:19{184}). Het werk van God hier richt zich op de positieve kant. Hij wordt hier gezien als Verlosser en niet als Wreker, wat Hij ook is. Er staat niet dat de rechtvaardige moet wachten tot hij Gods oordeel over zijn vijanden zal zien, maar tot hij verlost zal worden. Dat is een groot verschil in verwachting.

Weinig lessen zijn moeilijker te leren dan die van het toevertrouwen van al onze zaken aan de handen van de Heer, vooral wanneer we het gevoel hebben dat ons onrecht is aangedaan en dat we mishandeld zijn. David is hierin een voorbeeld voor ons. Er is hem veel onrecht aangedaan door Saul. Toch heeft hij steeds op de HEERE gewacht voor zijn verlossing en niet vooruitgegrepen op Gods tijd voor zijn koningschap door zich op Saul te wreken. Ons grote voorbeeld is de Heer Jezus “Die als Hij uitgescholden werd, niet terugschold, als Hij leed, niet dreigde, maar [Zich] overgaf aan Hem Die rechtvaardig oordeelt” (1Pt 2:23).

Vers 23 herhaalt in iets andere woorden vers 10. Het is goed mogelijk dat dit gebeurt met het oog op het verband met het voorgaande vers. We hebben dan te doen met een waarschuwing tegen wraakneming door uit wraak op de ander te gaan knoeien met gewichten om hem te betaald te zetten en te benadelen.

Sp 20:24-25 | De beperkingen van de mens

24 De voetstappen van een man zijn van de HEERE,

hoe zou dan een mens zijn weg kunnen begrijpen?

25 Het is een valstrik voor een mens ondoordacht een heilige [gelofte] te doen,

en [pas] daarna de [gedane] geloften te overwegen.

Gods controle over het leven van een man ligt buiten de menselijke waarneming en bevatting (vers 24). Aangezien God uiteindelijk alles bestuurt wat er gebeurt, kan geen mens er helemaal zeker van zijn hoe de weg die voor hem ligt er uitziet. Het is belangrijk dat een mens zich daarvan bewust wordt (Jr 10:23{185}; Ps 37:23).

De mens kan wel eens handelen alsof hij heer en meester van zijn leven is, terwijl hij vergeet dat hij volledig afhankelijk is van Gods ondersteuning en leiding. Dan is het goed deze spreuk te bedenken. Het geldt ook voor de gelovige die zijn weg met de Heer gaat. Ook hij kan vaak niet begrijpen hoe zijn weg in een bepaalde situatie kon lopen zoals hij gelopen is. Soms ziet hij het later in zijn leven (Gn 50:20). In elk geval zullen we het zien als we bij de Heer zijn.

Het doen van een ondoordachte heilige gelofte (vers 25) is een voorbeeld van het vergeten van wat de wijze in het voorgaande vers heeft gezegd. Wie ondoordacht een heilige gelofte doet, begeeft zich in een valstrik, omdat hij niet weet of hij die gelofte kan nakomen. Als hij, nadat hij de gelofte heeft gedaan, inziet dat hij niet kan of wil nakomen wat hij heeft beloofd, is het te laat (Pr 5:5; Dt 23:22-23). Het is beter om te wachten met de gelofte totdat men de gevolgen van de beslissing zorgvuldig heeft doordacht. Omdat Jefta impulsief handelde, deed hij lichtvaardig een gelofte die hij nooit gedaan zou hebben als hij had geweten wat die inhield (Ri 11:30-40).

Het gaat hier om de gelofte om iets heilig te verklaren, dat wil zeggen aan de HEERE te wijden. Een voorbeeld van zo’n gelofte is de gelofte van jonge mensen om niet te trouwen omdat ze seksueel rein willen blijven of om de Heer te dienen. Het is een heilige gelofte, maar het kan wel eens blijken een valstrik te zijn omdat ze niet goed hebben overwogen wat Gods Woord over de voorwaarden daarvan zegt (1Ko 7:37).

Sp 20:26-28 | Een wijze koning doorziet de mens

26 Een wijze koning verstrooit goddelozen

en laat het rad over hen gaan.

27 De geest van een mens is een lamp van de HEERE,

die alle schuilhoeken van zijn binnenste doorzoekt.

28 Goedertierenheid en trouw beschermen een koning,

en door goedertierenheid versterkt hij zijn troon.

Een wijze koning zuivert zijn koninkrijk van goddelozen (vers 26). Hij kan de boosdoeners identificeren en hen rechtvaardig oordelen. Hij verstrooit hen, zodat ze zich niet zullen verenigen en geen gezamenlijk optreden tegen hem kunnen ondernemen. Ook laat hij als straf het wagenrad van de dorswagen over hen gaan (Js 28:27-28), als het ware om hen als kaf te dorsen.

Zoals een koning zijn land doorzoekt om het van goddelozen te bevrijden, doorzoekt de HEERE het hart van een mens om alle motieven ervan door te lichten (vers 27). God heeft ieder mens voorzien van een geest opdat deze zijn handelingen en motieven kan evalueren. Hij is de “God van de geesten van alle vlees “ (Nm 16:22). Hij heeft de geest in de mens ingeademd bij diens schepping (Gn 2:7). Daardoor bezit de mens morele, intellectuele en geestelijke vermogens en is hij in staat om God te kennen en te behagen.

De geest in de mens dient als een geweten, voorgesteld in de “lamp van de HEERE”. De mens weet wat goed en kwaad is door zijn geweten (Rm 2:14-15). Dit wordt verder uitgewerkt in de tweede versregel. Het zoeken van de geest, de lamp, maakt het mogelijk dat de mens zichzelf kent (1Ko 2:11a{186}; vgl. Jb 32:8; Zc 12:1). Als iemands geestelijk leven goed functioneert – dat wil zeggen dat het overgegeven is aan God – en gecontroleerd wordt door Zijn Woord, zal er steeds minder zelfbedrog of onverschilligheid ten aanzien van de gerechtigheid zijn.

“Goedertierenheid en trouw” zijn voorname kenmerken van een koning (vers 28). Een koning die deze kenmerken in zijn regering vertoont, wordt daardoor beschermd. Het volk zal geen aanleiding hebben om tegen hem in opstand te komen, maar zal zich graag aan zijn gezag onderwerpen. Zijn optreden in goedertierenheid “versterkt … zijn troon”. Dat is wel anders dan de tronen in de wereld die op tirannie en onderdrukking zijn gevestigd.

In hun volheid zijn deze eigenschappen aanwezig in Christus. Wanneer Hij als Koning verschijnt, zullen ze in Zijn regering volmaakt zichtbaar worden.

Sp 20:29 | Kracht als sieraad en grijsheid als glorie

29 Het sieraad van jonge mannen is hun kracht,

en de glorie van de ouderen is de grijsheid.

Zowel “jonge mannen” als “de ouderen” hebben iets moois. Deze waarneming herinnert ons eraan dat er verschillende eervolle vermeldingen in het leven zijn. Voor jonge mannen is het “hun kracht” en voor oude mannen is het “de grijsheid”. De grijsheid staat symbool voor alles wat waardevol is aan ouderdom. We zien waardigheid, wijsheid, eer, ervaring.

De generaties worden niet tegenover elkaar gezet, alsof er een generatiekloof zou zijn. Salomo trekt niet de een voor boven de ander, maar stelt van elke generatie voor wat haar sieraad en glorie is. Zo staan ze naast elkaar, elk met hun eigen glans. Jonge mannen symboliseren kracht van lichaam, visie, energie. Ouderen worden gekenmerkt door waardigheid, wijsheid, eer en ervaring die ze door de jaren heen hebben opgedaan, wat wordt gesymboliseerd in hun grijze haar. Het is belangrijk dat beide generaties elkaar niet minachten, maar waarderen.

Beide sieraden kunnen achtereenvolgens in een mensenleven worden gezien. Een jonge man die wordt gesierd door kracht, zal zich bewust zijn dat hij die aan God te danken heeft en die mag gebruiken om Hem te dienen en niet om er zelf door te schitteren. Hij zal dan doorgroeien naar iemand die een oudere is van wie het grijze haar de glorie is.

Deze groeistadia zijn er in het geestelijk leven ook. In de familie van God wordt behalve over baby’s in het geloof ook gesproken over jongelingen en vaders in geloof (1Jh 2:13-17). Van de jongelingen in het geloof wordt als kenmerk ook hun kracht genoemd. Johannes schrijft hun dat zij “sterk” zijn en schrijft erbij dat dit komt omdat “het Woord van God in u blijft en u de boze overwonnen hebt” (1Jh 2:14). Zij hebben hun sieraad, hun kracht, goed gebruikt, niet om er zelf indruk mee te maken, maar om geestelijk te groeien. Zulke jongelingen zullen vaders in het geloof worden.

Sp 20:30 | De zuiverende werking van striemen en slagen

30 Striemen [en] wonden zuiveren het kwaad uit,

evenals slagen de schuilhoeken van het binnenste [zuiveren].

Dit vers lijkt een advertentie te zijn waarin een gezondheidsmiddel wordt aangeprezen. Dat middel is ‘lichamelijke straf’. In de ‘bijsluiter’ staat ook dat de toediening ervan niet zachtzinnig moet gebeuren. De toediening ervan is van belang voor de geestelijke gezondheid. Lichamelijke straf heeft een geestelijk nut. Lichamelijke straf maakt het geweten bewust van het falen en leidt tot belijdenis en berouw.

Wat Salomo aanbeveelt, lijkt primitief, ruw en ouderwets en wordt zelfs vandaag in een toenemend aantal landen strafbaar gesteld. Maar pijn geeft een signaal af. Wie geen pijn voelt, loopt gevaar zijn leven te verliezen. Geen lichamelijke straf geven is het uitschakelen van een mechanisme dat levens kan redden.

Pijnlijke ervaringen (verwondingen) hebben behalve dat het tot belijdenis en berouw voert, ook innerlijke reiniging tot gevolg. Er komt vrede in het hart. Om deze reden moeten we de waarde van de pijn onderkennen.

Spreuken 21

Sp 21:1-3 | De HEERE bestuurt en beoordeelt alles

1 Het hart van een koning is in de hand van de HEERE [als] waterbeken,

Hij neigt het tot alles wat Hem behaagt.

2 Al [zijn] wegen zijn iemand recht in zijn [eigen] ogen,

maar de HEERE toetst de harten.

3 Gerechtigheid en recht te doen

is voor de HEERE verkieslijker dan een offer.

Vers 1 is een van de duidelijkste bewijzen in de Schrift van de soevereiniteit van God. We zien dit in het leven van de machtigste heersers die we in de Schrift ontmoeten, zoals bij Nebukadnezar (Dn 4:1-37), Belsazar (Dn 5:1-30), Ahasveros (Es 6,1-14) en Kores (Ea 6:22; Js 45:1-7). God heeft de volkomen controle over hen. Hetzelfde geldt voor de tegenwoordige wereldleiders en ook voor de twee grote dictators in de eindtijd, het beest uit de zee en het beest uit de aarde (Op 13:1-18). Geen menselijke heerser is de hoogste heerser in het heelal, maar de HEERE. Hij is waarlijk de Koning der koningen (Ea 7:21,27; Js 10:6-7; 41:2-4; Dn 2:21; Jh 19:11; Op 17:17).

Beslissingen die een koning in zijn hart neemt, worden bestuurd en gecontroleerd door God. Hij leidt de koning in “alles”, niets uitgezonderd, wat Hij wil. Hij doet dat in elke gewenste richting. Het hart van een koning is in Zijn hand, wat aangeeft dat Hij er volkomen macht over heeft. Het is als “waterbeken”, waarmee Hij doet zoals een boer doet die kanalen graaft om de loop van het water naar en over zijn land te regelen zodat het precies daar komt waar hij het wil hebben. Zo handelt God met het hart van een koning.

Vers 2 sluit naadloos aan op vers 1. Zoals God het hart van een koning kent, zo kent Hij het hart van ieder mens. Een mens kan wel menen dat “al [zijn] wegen … recht” zijn, maar dan wel in “zijn [eigen] ogen” (Sp 16:2). Wij zijn er meesters in om onze weg “recht” te praten, terwijl we een kromme weg gaan. De werkelijke Beoordelaar van wat er in het hart is, is God. Hij ziet niet alleen de weg die iemand gaat, maar “toetst” ook “de harten”. Hij doorgrondt de motieven.

De farizeeër die een heel goede mening over zichzelf heeft, blijkt in werkelijkheid een hart vol trots op zichzelf en vol verachting voor anderen te hebben. Dit oordeel spreekt Hij uit Die weet wat in de mens is (Lk 18:9-14; Jh 2:24). Hij “doorgrondt het hart” van de mens volkomen (Jr 17:10) en weet dat het “arglistig is … boven alles” (Jr 17:9).

Onze kijk op onze weg is beperkt, zowel in tijd als in richting. God is eeuwig en overziet alles en kent het doel. Daarom is het goed dat wij met David bidden: “Doorgrondt mij, o God, en ken mijn hart, beproef mij en ken mijn gedachten. Zie of er bij mij een schadelijke weg is en leidt mij op de eeuwige weg” (Ps 139:23-24).

Een van de dingen die recht kan zijn in onze eigen ogen (vers 2), is het brengen van een offer en dan denken dat het wel goed zit met ons leven (vers 3). We zien een offer dan als een compensatie voor de ongerechtigheid die we doen en het onrecht dat we plegen waarmee we dan rustig kunnen doorgaan. We geven God het een en ander en veronderstellen dat Hij daarvoor als ‘tegenprestatie’ niet zo nauw naar ons leven kijkt.

Hier staat niet dat offers moeten worden vermeden, maar dat godsdienstige handelingen zonder een rechtvaardig leven waardeloos zijn. God geeft de voorkeur aan het doen van “gerechtigheid en recht” boven godsdienstigheid. “Zie, gehoorzamen is beter dan slachtoffer” (1Sm 15:22; Sp 15:8; 21:27; Ps 40:6-8; Js 1:11-17; Mk 12:33). Wie gerechtigheid en recht doet, houdt zich aan wat God in Zijn Woord zegt, aan Zijn rechtsbepalingen.

God verwierp het offer van Kaïn omdat hij geen gerechtigheid en recht deed, maar integendeel ongerechtigheid en onrecht, wat bleek toen hij zijn broer vermoordde (1Jh 3:12). Uiterlijke handelingen als doop en avondmaal zijn belangrijk, want God spreekt daarover in Zijn Woord. Maar als doop en avondmaal niet anders zijn dan uiterlijke handelingen en ons hart er niet bij betrokken is, zijn het voor God verwerpelijke handelingen.

Sp 21:4 | Hoogmoed is zonde

4 Een hooghartige oogopslag en een trots hart

– het pas ontgonnen land van goddelozen – zijn zonde.

“Een hooghartige oogopslag” weerspiegelt “een trots hart”. Het eerste bewijst de aanwezigheid van het tweede. Beide “zijn zonde”. Uiterlijk (een hooghartige oogopslag) en innerlijk (een trots hart) is er niets anders dan zonde. Ze horen bij het bestaan van de goddelozen, dit is wat zij voortbrengen. De grond van hun leven levert niets anders op.

Een goddeloze bewerkt zijn leven als een land. Ook als hij een nieuw project begint, als hij nieuw land ontgint, levert dat “pas ontgonnen land” niets anders dan hoogmoed op. Zijn leven brengt alleen hoogmoed voort. Alles dient tot zijn eigen glorie, terwijl hij anderen minacht.

Sp 21:5 | Vlijt, geen overhaasting

5 De plannen van wie vlijtig is, [leiden] alleen tot overschot,

maar al wie zich overhaast, [komt] slechts tot gebrek.

Dit vers spoort aan tot vlijt en waarschuwt tegelijk voor overhaasting. Vlijt is goed als er planmatig, met overleg, wordt gewerkt. Vlijt en het maken van plannen gaan hand in hand. Wie vlijtig is, maar ook het geduld heeft om plannen te maken, zal niet tekortkomen, maar “overschot” hebben. Dat overschot kan worden gebruikt om in andere of nieuwe projecten te investeren of om anderen, die in armoede leven, mee te helpen.

Wie al te vlijtig is, “wie zich overhaast”, gunt zichzelf geen tijd om plannen te maken. Hij is impulsief en wil zo snel mogelijk zoveel mogelijk voordeel of winst. Maar hij komt “slechts tot gebrek” omdat hij onbezonnen, onbesuisd, te werk gaat. Spoed is goed, maar ‘haastige spoed is zelden goed’. De tekst stelt een berekende, snelle, winstgevende handeling tegenover onproductieve of zelfs verliesgevende haast.

Het gaat bij overhaasting om al die gevallen waarvan wij vinden dat we ons moeten haasten, omdat we anders, naar onze mening, een buitenkans op voordeel missen. Mensen worden opgejut om vooral nú ergens op in te schrijven of nú iets aan te schaffen of nú ergens op te klikken, want over een uur of over een dag of volgende week kan dat niet meer. Dan is die buitenkans voorbij.

Maar laten we bedenken dat tijd om ergens over na te denken, of iets zorgvuldig te plannen, geen verloren tijd is. Het is tijd die zichzelf met grote winst terugverdient en in elk geval voor grote verliezen door domme investeringen bewaart. Daarom moeten we onze plannen eerst aan de Heer voorleggen en Zijn goedkeuring vragen. Als Hij die geeft, kunnen we vlijtig aan de slag gaan met de zekerheid van een optimaal resultaat.

Sp 21:6-8 | Een bedrieglijke tong en een kromme weg

6 Wie met een bedrieglijke tong schatten verwerft,

is [als] de verwaaiende zucht van hen die de dood zoeken.

7 De verwoesting van goddelozen sleurt hen mee,

omdat zij weigeren recht te doen.

8 De weg van een mens is krom en vreemd,

maar het werk van een reine is juist.

“Met een bedrieglijke tong” (vers 6) wil zeggen op een frauduleuze manier, door leugens te vertellen of, door wat wel een ‘babbeltruc’ wordt genoemd. Het is bijvoorbeeld iemand die bij een oudere aan de deur komt, een mooi verhaal ophangt en de oudere diens geld of pinpas en pincode ontfutselt. Hij zal bemerken dat de schatten die hij op die manier heeft verworven, hem geen enkel houvast voor dit leven bieden. Het zal zijn alsof ze in de lucht verdwijnen en oplossen. Daarbij komt dat hijzelf gelijk is “aan hen die de dood zoeken”. Ze zijn niet bewust op zoek naar de dood, maar door wat zij doen, doen ze dat automatisch.

Gehazi is een voorbeeld van zo iemand (2Kn 5:20-27). Door zijn bedriegerij is hij rijk geworden, maar tevens melaats, een ziekte die tot de dood voert. Hij heeft daardoor niet van zijn bedrieglijk verworven schatten kunnen genieten, in tegenstelling tot wat hij had gedacht. Ananias en Saffira hebben hun bedrog direct met de dood moeten bekopen en geen minuut van hun in werkelijkheid van God gestolen geld kunnen genieten (Hd 5:1-11).

Goddelozen spreken niet alleen met een bedrieglijke tong (vers 6), maar hun handelingen zijn verwoestende handelingen (vers 7). Ze worden als willoze dieren meegesleurd door hun goddeloosheid. Ze gaan van verwoesting naar verwoesting, ze kunnen niet anders dan overal verwoesting bewerken. Dat zal ten slotte tot hun eigen verwoesting leiden, “want allen die [het] zwaard nemen, zullen door [het] zwaard omkomen” (Mt 26:52).

Ze zijn niet de passieve slachtoffers van hun misdaden of omstandigheden, mensen die het ook allemaal niet kunnen helpen. Ze handelen zo, “omdat zij weigeren recht te doen”. Ze zullen alleen zichzelf de schuld van hun eigen verwoesting kunnen geven, want ze kozen ervoor om geen recht te doen en te volharden in het kwaad.

In vers 8 spreekt de vader over de twee soorten mensen die er zijn. In de eerste versregel spreekt hij over “de weg van een mens”, die hij in de verzen 6-7 heeft voorgesteld, de mens die leeft zonder God. In de tweede versregel spreekt hij over het werk van iemand die met God in verbinding staat.

“De weg van een mens” – dat wil zeggen van een mens die weigert de rechte weg van God te gaan – “is krom en vreemd”. De weg van de natuurlijke mens is vol bochten, zijn hele handel en wandel is vol draaierijen. Een kromme weg gaat in tegen de waarheid, tegen de aanwijzingen van Gods Woord over de rechte weg. Het is ook een vreemde weg, een weg die vreemd is aan de Schrift, waarvoor in de Schrift geen enkele aanwijzing te vinden is. Deze weg wordt bewandeld door hen die vreemd zijn aan het leven uit en met God, die daaraan geen deel hebben. Hun hele leven toont aan dat zij behoren tot “een krom en verdraaid geslacht” (Fp 2:15).

In de tweede versregel staat “weg” tegenover “werk”, “een reine” tegenover “een mens” en “juist” tegenover “krom en vreemd”. Een reine is iemand die gereinigd is door het geloof en daardoor met God in verbinding staat. Hij is een reine van hart, wat blijkt uit zijn werk (vgl. Tt 1:15a). Het is een juist of recht werk omdat het juist of recht is voor God en mensen.

Sp 21:9 | Beter alleen wonen dan met ruzie samenwonen

9 Het is beter te wonen op een hoek van een dak,

dan [in] een gemeenschappelijk huis met een twistzieke vrouw.

Dit is weer een “beter … dan” spreuk over het samenwonen met een twistzieke vrouw (Sp 21:19; vgl. Sp 19:13). Ieder kan zich de situatie voorstellen die Salomo hier voorstelt en instemmen met wat beter is. Je zult maar met een twistzieke vrouw getrouwd zijn. Als je getrouwd bent, ben je tot samenwonen verplicht. Je kunt alles tot in de puntjes hebben geregeld. Het huis is ruim en van alle gemakken voorzien. Je trekt erin, om vervolgens in dat ruime en van alle gemakken voorziene huis niets anders dan ruzie te beleven. De sfeer in huis is verziekt.

Zou Salomo hier uit ervaring spreken? Hij had per slot van rekening duizend vrouwen. Het is voorstelbaar dat onder die vele vrouwen er wel enkele waren die constant ruzie maakten. Salomo was omgeven met alle pracht en praal die een mens zich maar kan wensen, maar hij beseft dat eenvoud en eenzaamheid met rust beter zijn dan al die luxe die in een sfeer van ruzie wordt ondergedompeld.

Dan kun je beter maar niet getrouwd zijn en in eenvoud en eenzaamheid in een klein kamertje ergens op een hoek van een dak wonen (vgl. 2Kn 4:10). Je woont kleinbehuisd, maar je hebt vrede. Het kan krap en eenzaam zijn, mogelijk ben je op de hoek van dat dak zelfs blootgesteld aan weer en wind, maar er is rust, je hebt niet te maken met constante conflicten die je leven vergallen.

Wie (nog) niet getrouwd is, vindt in dit vers een tegenhanger van de gedachte dat getrouwd zijn het hoogste genot geeft. Getrouwd zijn met de vrouw die God heeft gegeven, is inderdaad een groot geschenk en een voortdurende bron van blijdschap. Maar als je met de verkeerde vrouw trouwt, de vrouw op wie je je zinnen hebt gezet, kan het huwelijk waarvan je droomde, in een nachtmerrie veranderen. Het vers toont weer aan hoe belangrijk het is alleen te trouwen met de vrouw die God geeft.

Sp 21:10 | Wie belust is op het kwade, kent geen genade

10 De ziel van een goddeloze is belust op het kwade,

zijn naaste vindt geen genade in zijn ogen.

“Een goddeloze” streeft “het kwade” en niet genade na. Hij doet niet alleen het kwade, maar zijn ziel “is belust” op het doen ervan. Hij is een sadist, een vertegenwoordiger van de satan, die er zijn genoegen in vindt anderen pijn te doen. De ziel is de zetel van de begeerten. De goddeloze begeert met heel zijn ziel het kwade, omdat alleen dat zijn diepste gevoelens bevredigt.

De gedachte aan het bewijzen van genade aan zijn naaste ontbreekt volledig bij hem. In zo iemand is niet alleen geen greintje genade voor zijn vijand, maar ook niet voor zijn naaste. Als zijn naaste hem om genade zou smeken, zou hij hem met plezier het kwade aandoen, waarvan zijn naaste smeekt het niet te doen.

Sp 21:11 | De spotter boet, de wijze doet kennis op

11 Als men de spotter laat boeten, wordt de onverstandige wijs,

en als men de wijze onderricht, doet hij kennis op.

Er is hier weer sprake van de drie personen “de spotter”, “de onverstandige” en “de wijze”. “De spotter” is de hardleerse persoon. Hij moet boeten voor zijn spotternij. De straf kan worden toegediend door God of een rechter of iemand anders die boven hem staat, maar de spotter verandert er niet door in zijn gedrag. Hij blijft spotten. De vraag is of het wel zin heeft om hem te straffen als het toch niet helpt.

Dan blijkt dat zijn straf toch een heilzaam effect heeft, niet voor hemzelf, maar voor “de onverstandige” die dit ziet. Het voorbeeld dat hij ziet, heeft als gevolg dat hij wijs wordt. Hij ziet wat de consequenties van de spotternij zijn en die wil hij ontlopen. Dat is wijsheid. Een straf die wordt toegediend, bereikt niet alleen de persoon die de straf ondergaat, maar ook anderen. Hij corrigeert de een en voorkomt dat anderen ook die fout begaan, waardoor zij ook straf voorkomen (Sp 19:25; vgl. Dt 19:20{187}; 1Tm 5:20; Hd 5:11).

Terwijl de onverstandige door een voorbeeld leert, leert “de wijze” door “onderricht”, waardoor hij “kennis” opdoet. Het onderricht dat hij krijgt, zorgt er niet alleen voor dat hij iets ‘weet’, maar het geeft hem inzicht in de problemen van het leven. De wijze stopt nooit met leren.

Sp 21:12 | De goddelozen worden in het onheil gestort

12 De rechtvaardige let aandachtig op het huis van een goddeloze:

[God] stort goddelozen in het onheil.

“De rechtvaardige” laat zich niet misleiden door wat hij van het huis van de goddeloze ziet. Vaak ziet hij de voorspoed en welvaart ervan. Hij kijkt er echter niet oppervlakkig naar, maar “let aandachtig op het huis”; hij kijkt ernaar met de ogen van God. Dan ziet hij dat de voorspoed van zijn huis tijdelijk is. Als hij met het oog van het geloof kijkt, ziet hij het einde van de voorspoed van het huidige moment.

Er komt namelijk een moment dat God de “goddelozen in het onheil” stort. Alles waarop zij zich beroemden en waar ze hun rust in vonden, is dan veranderd in rampspoed en ellende, die niet tijdelijk, maar eeuwig zijn. Dat er een moment komt waarop de Rechter van de hele aarde recht zal doen, is voor de rechtvaardige een bemoediging om armoede en lijden te verdragen.

Sp 21:13 | Niet horen en zelf niet gehoord worden

13 Wie zijn oren dichtstopt voor het geroep van de arme,

ook hij zal roepen en niet verhoord worden.

Gods oordeel komt niet alleen over mensen die kwaad doen (vers 12), maar ook over hen die weigeren het goede te doen. “Wie dan weet goed te doen en het niet doet, voor die is het zonde” (Jk 4:17). “Wie zijn oren dichtstopt”, wil bewust niets horen (vgl. Hd 7:57). Het is een uiting van wreedheid en ongevoeligheid. Hier doet iemand dat om “het geroep van de arme” niet te horen. Hij sluit zich af voor een hulpvraag. Hij hoort het wel, maar doet alsof hij het niet hoort.

Het gaat daarbij om een uitgesproken hulpvraag. Het kan ook worden toegepast op een onuitgesproken hulpvraag, op het waarnemen van iemand die arm is, maar daar met een boog omheen lopen. Wie dat doet, heeft geen gevoel, hij sluit zijn innerlijk, zijn ingewanden (1Jh 3:17). Hij kan zijn doofheid zelfs met heel vrome woorden camoufleren (Jk 2:16).

Wie geen genade tonen, zullen geen genade verkrijgen als ze daar zelf om roepen (vgl. Jk 2:13a{188}). De arme Lazarus lag aan de voorpoort van de rijke man en verlangde ernaar zijn honger te stillen met wat van de tafel van de rijke viel, maar de rijke keek aan hem voorbij. Hij sloot zijn oren en ogen voor Lazarus en bekommerde zich niet om hem. Als de rijke man zijn ogen opslaat in de pijniging en om verkoeling voor zijn tong vraagt, vindt hij geen gehoor (Lk 16:19-31).

Sp 21:14 | Een gift en een geschenk brengen kalmte

14 Een gift in het verborgene houdt toorn eronder,

en een geschenk in de schoot hevige woede.

“Een gift in het verborgene” is een gift die niet luidkeels wordt gedaan. Het is een gift van de ene aan de andere persoon zonder dat anderen ervan horen. Een dergelijke gift heeft een kalmerende werking op iemand die om wat voor reden dan ook toornig is. Hij wordt daardoor milder gestemd. De tweede versregel zegt met andere woorden hetzelfde.

Het lijkt in dit vers niet te gaan om een omkoopgeschenk, om steekpenningen of smeergeld of zwijggeld, maar om een middel waardoor iemand kan worden gekalmeerd. Het doet iemand die ergens door in woede is ontstoken, vaak goed als er iemand komt die vriendelijk tegen hem doet. De gift of het geschenk hoeft niet te worden gegeven door degene op wie hij toornig is geworden, maar kan ook iemand zijn die ervan heeft gehoord. Voorbeelden zijn het geschenk dat Jakob naar Ezau stuurt (Gn 32:1-20) en het geschenk dat Abigaïl meeneemt als ze naar David gaat (1Sm 25:18-20,35).

Sp 21:15 | Recht doen bewerkt blijdschap en verschrikking

15 Voor de rechtvaardige is het een blijdschap recht te doen,

maar voor hen die onrecht bedrijven, is het een verschrikking.

Het karakter van mensen blijkt uit hun reactie op het doen van wat recht is. Als voor iemand recht doen “een blijdschap” is, hebben we met een rechtvaardige te maken. Als het doen van recht voor mensen “een verschrikking” is, hebben we te maken met hen die onrecht bedrijven. De rechtvaardige doet niet alleen recht omdat het zo hoort, maar hij doet het met blijdschap. Hij doet niet recht omdat hij bang is voor de gevolgen als hij dat niet doet, maar hij doet recht omdat hij het recht liefheeft. De Heer Jezus is de ware Rechtvaardige. God getuigt van Hem: “U hebt gerechtigheid liefgehad en wetteloosheid gehaat” (Hb 1:9a).

“Hen die onrecht bedrijven” zijn zij van wie het leven uit het doen van onrecht bestaat. Recht doen is het doen van Gods wil. Daar moeten zij niet aan denken. De gedachte alleen al is voor hen een verschrikking. Ze kunnen geen recht doen en ze willen het ook helemaal niet. Ze zullen volledig door verschrikking worden bevangen als ze zich voor Hem zullen moeten verantwoorden. Dan zullen ze worden gedwongen tot recht doen en wel in de zin van zich buigen voor Hem voor Wie ze nooit hebben willen buigen. De hel zal vol zijn met mensen die het recht altijd hebben gehaat. Ze zullen onder een eeuwige verschrikking zijn omdat er aan hun onrecht recht is gedaan.

Sp 21:16 | Afdwalen voert tot de gestorvenen

16 Een mens die van de weg van het verstand afdwaalt,

zal in gezelschap van de gestorvenen rusten.

“Een mens die van de weg van het verstand afdwaalt”, is iemand die de goede weg heeft gekend, maar die verlaat. De weg van het verstand is de weg van God. Wie die verlaat, keert God en Zijn Woord en Zijn volk de rug toe. Eerst wandelde hij op de weg die God in Zijn Woord als de rechte weg aan de mens voorhoudt, dat is de weg van zegen. Wie daarvan afdwaalt, wordt iemand die voortdurend dwaalt en altijd een dwaalweg gaat (2Pt 2:15{189}).

De tragiek is dat zo iemand meent dat hij op die dwaalweg de weg van het verstand gaat. Dat is ook zo, maar dan wel de weg van zijn eigen, verduisterde verstand. Het is onmogelijk dat iemand die in volslagen geestelijke duisternis leeft, de goede weg vindt en die gaat. Alleen de genade van God kan iemand tot de ontdekking doen komen dat hij dwaalt.

Wie afdwaalt, is op de weg van het “gezelschap van de gestorvenen” om daar te “rusten”, dat wil zeggen daar te wonen of te verblijven. Dat ziet op de dwaalweg die hij gaat. Die weg is vol van de geestelijk doden, zij die zonder God als gestorvenen leven. Het ziet ook op de plaats waar hij uiteindelijk terechtkomt als hij lichamelijk sterft.

Sp 21:17 | Wie blijdschap, wijn en olie liefheeft

17 Wie blijdschap liefheeft, zal gebrek lijden,

wie wijn en olie liefheeft, zal niet rijk worden.

De liefde voor “blijdschap” en “wijn en olie” is een liefde voor deze dingen op zichzelf, zonder een verbinding met God. Het gaat om iemand die behoort tot de groep mensen over wie Paulus zegt dat zij “meer liefhebbers van genot dan liefhebbers van God” zijn (2Tm 3:4). We mogen zeker genieten van allerlei aardse zegeningen die God ons heeft gegeven. Maar als we vergeten dat we alles aan Hem te danken hebben en ons leven alleen om de aardse dingen draait, komt er gebrek aan geestelijk leven en gemis aan geestelijke rijkdom. Blijdschap in de zin van het platte vermaak, het elke dag veel plezier hebben, is een holle vorm van leven. Dit leven wordt door de wereld om ons heen als het hoogste goed gezien.

‘Genieten’ is het sleutelwoord. Je komt het in tal van reclames tegen. Heerlijk eten en drinken, muziek, sport en amusement in allerlei variaties moeten een gevoel van blijdschap geven. Het is echter het geknetter van dorens waar heel even warmte van komt als ze in brand worden gestoken, maar waarvan het vuur binnen de kortste keren is gedoofd. Dan is het over en uit met de warmte.

Wijn en olie staan hier symbool voor het luxe leven en als op zichzelf staande oorzaken van vreugde (Am 6:6{190}). Als deze dingen nagejaagd worden, leiden ze tot een leven van zelfgenoegzaam genot, wat weer leidt tot geestelijke armoede. Wie zich richt op het leven in luxe, zal steeds minder de gemeenschap met God gaan zoeken in bijbellezen en bidden. Hij zal geestelijk verarmen. Wie luxe najaagt, zal ook andere verantwoordelijkheden gaan verwaarlozen, zoals aandacht en zorg voor vrouw en kinderen.

Het heeft ook ons, christenen, iets te zeggen. We kunnen zo geconcentreerd zijn op de blijdschap van het geloof, dat we de Bron ervan vergeten. Het wordt blij zijn om en in de blijdschap. Blijdschap is echter nooit louter een verschijnsel, maar vloeit voort uit de Bron uit Wie geput kan worden. Je komt dit wel tegen in bepaalde gemeenten waar blijdschap en de ‘Geest’, van Wie de olie een beeld is, een buitensporige plaats innemen. Het gevolg is dan ook steeds de armoede waar hier sprake van is.

Sp 21:18 | Een goddeloze als losgeld

18 Een goddeloze is losgeld voor de rechtvaardige,

en de trouweloze [komt] in de plaats van de oprechten.

Als God Zijn oordeel over de goddeloze brengt, is dat te zien als losgeld voor de rechtvaardige (vgl. Js 43:3-4). De rechtvaardige wordt daardoor vrijgemaakt van de verdrukking door de goddeloze. Losgeld is de prijs die wordt betaald om een gevangene te bevrijden. God brengt over de goddeloze het kwaad dat deze de rechtvaardigen heeft aangedaan (vgl. Sp 11:8). Ook de trouweloze komt om onder het oordeel van God. Hij verdient en krijgt dat oordeel omdat hij zelf eerst de oprechten heeft onderdrukt.

Er komt een tijd dat God de rollen omdraait. Dat is bij de komst van de Heer Jezus naar de aarde om te oordelen en te gaan regeren. Hij zal de verdrukkers van Zijn volk oordelen, en Zijn volk dat verdrukt werd in de rust brengen (2Th 1:6-7). Hij brengt de goddeloze om en bevrijdt daardoor de rechtvaardige.

Sp 21:19 | Beter eenzaam wonen dan met een ruziënde vrouw

19 Het is beter te wonen in een woestijnachtig land

dan bij een twistzieke en wrevelige vrouw.

Evenals vers 9 is deze spreuk een “beter … dan” spreuk over het leven met een twistzieke vrouw. Van een hoek op een dak waar de man in vers 9 een betere plaats had dan in de gemeenschappelijke woning, is de man verhuisd naar “een woestijnachtig land”. Daar is het voor hem beter wonen dan “bij een twistzieke en wrevelige vrouw”. Hij is daar ver buiten het gehoor van deze vrouw.

Op een hoek van een dak kon hij haar nog horen, maar daar was hij ook in staat tot sociale contacten. In een woestijnachtig land woont hij helemaal alleen en nagenoeg zonder sociale contacten. Het is er dunbevolkt en heel rustig, maar ook gevaarlijk vanwege de wilde dieren. Toch hebben dat woongebied en die omgeving de voorkeur boven voortdurend te worden geconfronteerd met ‘binnenlandse strijd’. De vrouw is niet alleen twistziek, steeds maar uit op ruzie, maar daarbij ook nog eens ‘wrevelig’, een vrouw aan wie de man zich ergert en van wie hij verdriet heeft. Het huwelijk met zo’n vrouw is een voortdurende bron van ellende in plaats van vreugde.

Beide verzen die over het wonen met een twistzieke vrouw gaan, zijn een waarschuwing voor de ongetrouwde man. Ze houden geen advies in voor de getrouwde man om ergens anders te gaan wonen als zijn vrouw kenmerken van twistziekte en wreveligheid vertoont. Ze onderstrepen hoe belangrijk het is om voorzichtig te zijn bij het kiezen van een huwelijkspartner. Tevens is het een waarschuwing voor de getrouwde man om zich ervoor in te zetten dat niet twist en wrevel, maar dienende liefde het huwelijk kenmerken. Dat is in de eerste plaats zijn verantwoordelijkheid.

Sp 21:20-21 | De wijze is spaarzaam en leeft

20 In de woning van een wijze ligt een begerenswaardige schat en olie,

maar een dwaas mens verspilt die.

21 Wie gerechtigheid en goedertierenheid najaagt,

vindt het leven, rechtvaardigheid en eer.

“Een wijze” (vers 20) leeft met het oog op de toekomst gericht, terwijl hij ook bij de dag leeft. Er ligt in zijn woning “een begerenswaardige schat en olie” waarvan hij elke dag gebruikt, terwijl hij weet dat wat hij heeft ook genoeg is in toekomstige tijden van gebrek. Dat komt omdat hij verder en vooral hoger dan deze middelen kijkt. Hij ziet dat hij ze uit Gods hand ontvangt.

De wijze kan een arme zijn die in een hut woont. De begerenswaardige schat is niet zozeer een hoop goud of zilver, maar kan een beetje brood zijn, met daarbij het vertrouwen op God dat Hij hem elke dag de hoeveelheid brood zal geven die hij die dag nodig heeft (Mt 6:11). De olie ziet niet op een grote voorraad olie die hij later kan verkopen, maar op een klein beetje waarvan hij vertrouwt dat het genoeg is voor wat hij die dag nodig heeft en ook later nodig zal hebben. Kortom, de wijze vertrouwt op God.

De weduwe in Zarfath was zo’n wijze (1Kn 17:11-15). Ze had een beetje meel en een beetje olie in huis, maar ook de man van God. Hij zorgde ervoor dat het meel en de olie niet opraakten, omdat de vrouw hem geloofde. Zo hebben wij een begerenswaardige schat en olie in huis als we alles in ons huis aan de Heer Jezus geven. Dan zal Hij ervoor zorgen dat het ons aan niets ontbreekt.

De dwaas denkt niet aan de toekomst. Hij heeft ook een begerenswaardige schat en olie, maar geen Godsvertrouwen. Daarom jaagt hij alles wat hij heeft erdoor. De wijze leeft hier-en-nu, maar met het oog gericht op de toekomst; de dwaas leeft alleen voor het hier-en-nu. De dwaas laat het geld als zand tussen zijn vingers door glippen. Hij beziet zijn bezit niet in het licht van de toekomst en daarom verspilt hij het. Zijn motto is ‘wie dan leeft, wie dan zorgt’, maar hij bedenkt niet dat hij ‘dan’ God zal ontmoeten en zich voor Hem zal moeten verantwoorden voor wat hij met zijn bezit heeft gedaan.

Wie iets “najaagt” (vers 21), is overtuigd van de waarde ervan en dat het de moeite waard is om zich daar helemaal voor in te zetten. De wijze is overtuigd van de waarde van “gerechtigheid en goedertierenheid”. Gerechtigheid is het geven aan God waarop Hij recht heeft en aan mensen waarop zij recht hebben. Het is handelen overeenkomstig het recht. “Goedertierenheid” wijst op een gezindheid van goedheid. Ze gaan in God op volmaakt evenwichtige wijze samen. Ze moeten ook in de rechtvaardige samengaan.

Wie deze twee kenmerken najaagt, zal het ware “leven” vinden en beleven, zowel nu als in de eeuwigheid. Het ware leven is leven in gemeenschap met God, zoals Christus dat heeft gekend toen Hij op aarde was. Daarnaast vindt hij ook “rechtvaardigheid”. Hij weet zich volledig door God aanvaard. Het gaat hier niet om het verkrijgen van een positie voor God, want die kan niet worden verdiend. Het gaat hier om het besef van de zegen om in Gods tegenwoordigheid te kunnen zijn. De basis daarvan is het werk van Christus. Ten slotte vindt hij ook “eer”. God eert hem voor zijn inzet (vgl. Jh 12:26).

Dit ‘najagen’ kan niemand in eigen kracht. Het kan alleen gebeuren door de Heilige Geest Die in het nieuwe leven dit najagen bewerkt. Tegen Timotheüs wordt ook gezegd dat hij moet jagen naar gerechtigheid en nog een aantal andere kenmerken. Als hij dat doet, zal hij het ware, het eeuwige leven grijpen (1Tm 6:11-12). Timotheüs was een gelovige, maar het gaat erom dat het nieuwe leven ook door hem wordt geleefd. Dat is ook wat Salomo hier bedoelt.

Sp 21:22-23 | De wijze overwint en bewaart zichzelf

22 Een wijze beklimt een stad van helden

en haalt de vesting waarop men vertrouwt, neer.

23 Wie zijn mond en zijn tong bewaart,

bewaart zichzelf voor benauwdheden.

“Een stad van helden” denkt dat ze onoverwinnelijk is (vers 22). Ze vertrouwt op de kracht van haar helden. Maar “wijsheid is beter dan kracht” (Pr 9:16). Het is effectiever om wijsheid te gebruiken dan te vertrouwen op kracht (Pr 7:19{191}). Een wijze is door zijn wijsheid in staat om die stad te beklimmen ondanks de helden die daarin zijn en de vesting neer te halen waarvan men meende dat die niet neer te halen was (Pr 9:14-15).

De vesting wordt neergehaald omdat men daarop vertrouwt. Dat maakt het verschil met wijsheid. Wijsheid is sterker dan zelfvertrouwen en vertrouwen op menselijke middelen, want wijsheid steunt op God. Het vrezen van God is immers het begin van de wijsheid. Alleen door de kracht van God die met de wijsheid samengaat, is de wijze in staat een stad van helden te beklimmen.

Een voorzichtige tactiek en een wijze toepassing van moed winnen het van louter spierkracht en behendig wapengebruik. Zo nam Jozua Ai in (Jz 8:3-22) en versloeg Gideon met een klein leger het grote leger van de Midianieten (Ri 7:7). De macht van de vijand wordt gebroken door wie op God vertrouwt. Dat geldt ook in de geestelijke strijd. Elk bolwerk van menselijk, Godvijandig denken wordt omvergehaald en neergeworpen door wie zich door de Geest van God en het Woord van God laat leiden (2Ko 10:3-5).

Een andere overwinning is die over de tong (vers 23). Wie zijn tong in bedwang kan houden, daarover de controle heeft, voorkomt dat hij in de problemen terechtkomt. De wijze kent de tijd om te zwijgen (Pr 3:7). De loslippige raakt snel in benauwdheden. Hij heeft zijn mond voorbijgepraat en iets gezegd wat niemand mocht weten of hij is te snel geweest in het uitspreken van een oordeel over iemand. Dat bezorgt hem tegenstand en soms zelfs vijandschap. Het wordt hem kwalijk genomen dat hij het heeft gezegd.

Mensen die controle over hun mond en tong hebben, denken eerst na voordat ze iets zeggen. Zij zullen niet snel vanwege een verkeerde opmerking in maatschappelijke of juridische moeilijkheden raken (vgl. Sp 13:3). Daarom is het goed om dingen te bedenken die waar, eerzaam, rechtvaardig, rein, beminnelijk en welluidend zijn (Fp 4:8) en die dingen ook te zeggen, terwijl we alles vermijden wat vals, pijnlijk en schadelijk voor anderen is.

Sp 21:24 | De spotter en zijn mateloze overmoed

24 Hoogmoedig, trots: spotter is zijn naam,

hij gaat met mateloze overmoed te werk.

“Hoogmoed” en “trots” zijn de eigenschappen waaraan de spotter herkend wordt. Iemand die hoogmoedig en trots is, draagt de naam “spotter”. Hij gaat arrogant door het leven, met minachting voor elke vorm van gezag. In zijn hoogmoed weigert hij zich te buigen voor God. In zijn trots verheft hij zich boven anderen. Er is bij hem geen enkel verlangen naar wijsheid, want dat houdt in dat hij eerbied voor God moet hebben.

Er is bij de spotter een totaal gebrek aan bescheidenheid. In zijn verwaandheid gaat hij “met mateloze overmoed te werk”. Hij meent dat hij alles voor elkaar krijgt en dat hij iedereen kan bevelen hem te helpen. Tegenspraak duldt hij niet. De antichrist is de spotter bij uitstek. De farao en Sanherib hebben zich snoevend over God uitgelaten en zijn beiden omgekomen door Gods oordeel (Ex 5:2; 14:23-30; Js 36:16-20; 37:6-10,36-38). Zo zal ook de antichrist omkomen en ieder die hem volgt en door zijn geest van spotternij wordt gekenmerkt.

Sp 21:25-26 | De luiaard en de rechtvaardige

25 Het verlangen van een luiaard zal hem doden,

want zijn handen weigeren te werken.

26 De hele dag is hij belust op begerenswaardige zaken,

maar een rechtvaardige geeft en houdt niets achter.

“Een luiaard” heeft een krachtig werkend “verlangen”, maar “handen” die “weigeren te werken” (vers 25). Die combinatie brengt hem in de dood. Een luiaard ligt te dagdromen over eten en drinken, over wat anderen allemaal hebben en wat hij ook wil hebben. Maar hij wil zijn handen niet laten wapperen. Dat kost hem te veel energie. Het is geen kwestie van niet kunnen, maar van niet willen. Hij kiest ervoor om niet te werken.

De luiaard is daarbij ook nog onverstandig of onnozel, want hij heeft niet in de gaten dat zijn luiheid hem naar de dood voert. Hij is zo bezig met zijn verlangens, hij leeft zo in de schijnwereld van ‘wensdenken’, dat deze manier van leven fataal voor hem wordt en dat hij sterft van gebrek.

Vers 26 sluit direct op vers 25 aan en vervolgt het thema van de luiaard en waar hij naar verlangt. Een luiaard zit helemaal opgesloten in zijn eigen leefwereld. Hij is de hele dag vervuld van lustgevoelens die op zoek zijn naar bevrediging. Het kan gaan om lekker eten en drinken, of om het aanschaffen van dingen die het leven leuk of spannend maken. Dat zijn voor hem “begerenswaardige zaken”. In zijn fantasie heeft hij zich daarmee omgeven, maar de gedachte deze zaken aan te schaffen met door hemzelf verdiend geld, werpt hij van zich.

“Een rechtvaardige” is geen luiaard, maar een ijverige werker. Dat hij een rechtvaardige is, blijkt ook uit zijn vrijgevigheid. De Bijbel leert dat een rechtvaardig persoon een gevende persoon is. De rechtvaardige is niet alleen ijverig en heeft niet alleen genoeg voor zichzelf, maar heeft zoveel, dat hij ook aan de armen geeft. Wie lui is, begeert voortdurend, de rechtvaardige geeft voortdurend en dat zonder terughoudendheid (vgl. Hd 20:34-35{192}). De luiaard wil altijd maar ontvangen zonder ervoor te werken. De rechtvaardige werkt hard en geeft rijkelijk weg aan wie arm zijn.

Sp 21:27-29 | De huichelaar komt om

27 Het offer van goddelozen is een gruwel,

hoeveel te meer als zij het met een schandelijke bedoeling brengen!

28 Een leugenachtige getuige zal omkomen,

maar iemand die luistert, mag voor altijd spreken.

29 Een goddeloze man trekt een stalen gezicht,

maar een oprechte, die versterkt zijn weg.

God verafschuwt “het offer” of de aanbidding “van goddelozen” omdat zij zonder erkenning van hun zonden bij God komen en daarom zonder gerechtigheid voor God zijn (vers 27; Jr 6:20; Am 5:21-24). Het offer dat of de aanbidding die zo iemand brengt, is niet alleen onaanvaardbaar voor God, Hij gruwt ervan. God vereist eerst van de aanbidder ware bekering en het voornemen om rechtschapen te leven. “De offers voor God zijn een gebroken geest; een verbrijzeld en verslagen hart zult U, o God, niet verachten” (Ps 51:19).

Hypocriete aanbidding is al erg genoeg; aanbidding “met een schandelijke bedoeling” is helemaal verwerpelijk. God wil geen daden van aanbidding zonder berouw en Hij verafschuwt ze helemaal van iemand die denkt dat hij met zijn offer God kan omkopen om hem zijn verlangens te geven. ‘Voor wat hoort wat; ik breng God een offer – ik geef bijvoorbeeld geld aan de kerk of bezoek af en toe een zieke –, dan moet Hij mij geven wat ik wil of in elk geval ervoor zorgen dat mij niets overkomt.’ Schandelijke bedoelingen zijn voor God een grote gruwel.

De huichelaar van vers 27 staat tegenover God. De huichelaar in vers 28 staat tegenover mensen. “Een leugenachtige getuige” is iemand die bewust een vals getuigenis tegen iemand aflegt. Hij zal omkomen. God zal hem oordelen. Als voor mensen blijkt dat hij een vals getuigenis heeft afgelegd, zal hij op aarde al door de rechter worden geoordeeld.

Tegenover de leugenachtige getuige staat in de tweede versregel “iemand die luistert”. Zo iemand is een ware, betrouwbare getuige. De man die voortdurend eerst luistert naar wat er wordt gezegd over een zaak waarin hij moet getuigen, die niets zegt dan wat hij heeft gehoord of gezien, kan voor altijd getuigen. Hij is betrouwbaar, hij mag telkens in voorkomende gevallen getuigen. Omdat hij weet en begrijpt wat de waarheid is, hoeft hij nooit te zwijgen. Niemand zal hem kunnen weerspreken of weerleggen.

Stéfanus was zo’n getuige. Hij heeft geluisterd naar Gods stem door Zijn Woord. De wijsheid en de geest waarmee hij sprak, waren niet te weerstaan (Hd 6:10). Ook nadat hij is gestorven, spreekt hij nog (vgl. Hb 11:4). Bovenal is de Heer Jezus de trouwe en waarachtige Getuige. Hij heeft altijd naar God geluisterd en mag daarom altijd spreken. Hij is de waarheid en spreekt de waarheid.

“Een goddeloze man” geeft de indruk een overtuigd man te zijn (vers 29). Zijn gezicht is van staal. Hij schaamt zich nergens over en weet niet van blozen (Jr 6:15; 8:12). Het verharde gezicht weerspiegelt een verhard, onbekeerlijk hart (Js 48:4; Jr 5:3; Ez 3:7). Met een uitgestreken gezicht vertelt hij de grofste leugens en bedrijft hij de gruwelijkste daden. Uit de tweede versregel blijkt dat een goddeloze man een weg gaat die geen enkel houvast biedt, hoe krachtig hij zich ook voordoet. Hij zal wegzakken in peilloos diepe ellende als hij door God wordt geoordeeld.

“Een oprechte, die versterkt zijn weg” omdat hij omhoog kijkt, naar God, en Hem om leiding vraagt. Hij stelt zich afhankelijk en zwak op. Daardoor is hij sterk, want God geeft hem kracht. Gods welgevallen rust op hem. De Heer Jezus is ook hier het volmaakte voorbeeld. In Zijn navolging zien we ook in Paulus een voorbeeld. Hij was oprecht (2Ko 1:17) en erkende dat hij afhankelijk was van genade: “Wanneer ik zwak ben, dan ben ik sterk” (2Ko 12:10).

Sp 21:30-31 | De HEERE is onoverwinnelijk en overwint

30 Er is geen wijsheid, er is geen inzicht,

en er is geen raad tegen de HEERE.

31 Een paard wordt gereedgemaakt voor de dag van de strijd,

maar de overwinning is van de HEERE.

Het hoofdstuk eindigt waarmee het is begonnen: de absolute soevereiniteit en verhevenheid van God. Alles wat Hij Zich voorneemt, zal gebeuren. Er is niets wat en niemand die Hem kan verhinderen Zijn plannen uit te voeren (vers 30). Hij lacht om alles wat de mens onderneemt om Hem in Zijn plannen te dwarsbomen (Ps 2:1-4).

Menselijke “wijsheid”, “inzicht” en “raad” zijn in het licht van de wijsheid, het inzicht en de raad van God niets anders dan dwaasheid. Er spreekt totale verblinding en onmacht uit. Door drie keer het woord “geen” te gebruiken wordt benadrukt dat er werkelijk niets tegen de HEERE is in te brengen. Al Zijn voornemens en handelingen zijn volmaakt en onaantastbaar voor welke macht dan ook.

We zien dat in alles wat tegen de Heer Jezus was gepland om Hem te vermoorden. Toch is alles verlopen op de manier die God had bepaald (Hd 2:23). Als de godsdienstige leiders bijvoorbeeld Zijn graf bij de goddelozen hebben gesteld, dan is Hij toch bij de rijke in Zijn dood omdat God dat zo heeft bepaald (Js 53:9; Mt 27:57-60). God verkondigt vanaf het begin het einde en de mens kan daaraan niets veranderen. Integendeel, God gebruikt hem zelfs voor de vervulling van Zijn plannen.

Een mens kan in bepaalde opzichten wijs zijn en inzicht hebben en daardoor verstandige raad geven. Hij kan gestudeerd hebben en ervaring hebben opgedaan. Maar als hij geen vreze des HEEREN heeft, ontbreekt hem de ware wijsheid en het ware inzicht en blijkt zijn raad dwaasheid te zijn. We beledigen God als we menselijke wijsheid, inzicht en raad zouden willen vergelijken met Zijn wijsheid, inzicht en raad.

De mens is van “gisteren en weet niets” (Jb 8:9). “Jezus Christus is gisteren en heden Dezelfde en tot in eeuwigheid” (Hb 13:8). Hij, Die God is, overziet het verleden, het heden en de toekomst. De mens kan niet in de toekomst kijken. Hij kan voorspellingen doen op basis van ervaring en aannames, maar garanties bieden kan hij niet. God bepaalt wat er gebeurt. De mens doet er wijs aan dat te beamen en zich niet tegen Hem te keren. De zogenaamd wijze mensen bezitten geen vooruitziende blik en ze hebben geen controle over de toekomst. Ze matigen zich dat wel aan door met hoogdravende woorden doelstellingen voor de toekomst te presenteren, maar al hun claims lijden schipbreuk op de HEERE, want Hij alleen heeft wijsheid, inzicht en raad.

Het uiteindelijke succes van een onderneming of de overwinning in een strijd komt van God en niet door menselijke inspanningen (vers 31). Het contrast is hier tussen enerzijds de plannen en de inspanningen voor de strijd, “het paard wordt gereedgemaakt voor de dag van de strijd”, en anderzijds de erkenning van de werkelijke bron van de overwinning, “de HEERE” (Ps 20:8{193}; 33:17). Er mogen middelen worden gebruikt om iets te bereiken, maar we moeten nooit vergeten dat we het aan God te danken hebben als we slagen. We mogen middelen gebruiken, maar daar nooit een afgod van maken (vgl. Hk 1:16).

Spreuken 22

Sp 22:1 | Naam en gunst zijn beter dan rijkdom

1 Een [goede] naam is verkieslijker dan grote rijkdom,

goede gunst dan zilver en dan goud.

“Een [goede] naam” of reputatie is te verkiezen boven “grote rijkdom”. De echte waarde van iemand zit niet in wat hij bezit, maar in wat hij is. Iemand krijgt een goede naam door zijn aangename omgang met anderen. Dat kan uiteindelijk alleen door de Geest van God worden bewerkt. Wie een goede naam heeft, heeft die gekregen omdat hij het welzijn van de ander zoekt, echte aandacht heeft en respect en medeleven toont. Bij een goede naam valt rijkdom in het niet. Rijkdom vervliegt, een goede naam blijft.

Aan een goede naam is onlosmakelijk “goede gunst” verbonden. Wie een goede naam heeft, staat in de gunst bij God en mensen. Door zijn eigenschappen en belangeloze optreden denkt men gunstig over hem. Mensen waarderen zijn gezelschap, niet vanwege zijn bezit, maar om wie hij is. Dit is meer waard dan zilver en goud. Ieder mens met een gezond aanvoelingsvermogen zal dat erkennen.

Een goede naam is niet hetzelfde als populair zijn. Iemand is populair omdat hij in de smaak valt bij de mens zonder God. Hij kan veel geld geven aan ‘goede doelen’, waaraan ook de nodige publiciteit wordt gegeven. Of hij kan de komiek zijn die anderen laat lachen en even het nare gevoel dat zij hebben, laat vergeten. Van zulke populariteit zegt de Heer Jezus: “Wee wanneer alle mensen goed van u spreken” (Lk 6:26). Bij deze mensen gaat het uiteindelijk alleen om hun eigen eer en niet om de eer van God. Wie erop uit is mensen te behagen – zichzelf of anderen –, is geen slaaf van Christus (Gl 1:10).

In onze westerse, moderne, genotzuchtige, plezierzoekende cultuur, hebben karakter en reputatie geen enkele betekenis. Alleen wat iemand presteert telt, niet hoe iemand leeft. Iemand kan in de meest afschuwelijke zonden leven en toch als een held geroemd en als een idool aanbeden worden. Echte waarde moet echter niet worden gezien in wat men presteert, maar in wat hij of zij werkelijk is. Een goede naam is een schat waarvan de waarde niet wordt beïnvloed door de waan van de dag of het standbeeld van de materiële wereld waarvoor de materialistische mens knielt.

De Heer Jezus had toen Hij op aarde was geen rijkdom, maar wel een goede Naam. Zijn “Naam is een uitgegoten zalfolie” (Hl 1:3), dat wil zeggen dat Hij in alles wat Hij is en doet, een weldadige geur verspreidt (Hd 10:38).

Sp 22:2 | De HEERE heeft allen gemaakt

2 Rijken en armen ontmoeten elkaar,

de HEERE heeft hen allen gemaakt.

Het gaat er niet om dat God mensen rijk of arm heeft gemaakt, maar dat Hij zowel de mensen die rijk zijn als de mensen die arm zijn, heeft gemaakt (Jb 31:13{194},15{195}). Ze komen op dezelfde manier ter wereld en dat is naakt; ze verlaten de wereld op dezelfde manier en dat is zonder iets van hun bezit mee te kunnen nemen (1Tm 6:7). In het leven daartussen “ontmoeten” rijken en armen elkaar, zowel in het dagelijkse leven als in de gemeente, en altijd in Gods directe tegenwoordigheid. In Gods tegenwoordigheid is er geen onderscheid. Allen zijn zondaars en allen kunnen gered worden.

We kunnen met alle sociale verschillen alleen goed omgaan als we allemaal bedenken dat God ons heeft gemaakt. Hij maakt geen onderscheid en trekt de een niet voor boven de ander, juist omdat zij “allemaal het werk van Zijn handen” zijn (Jb 34:19). Hij laat ons door de apostel Jakobus in Zijn Woord ernstig waarschuwen dat wij in de gemeente geen onderscheid zullen maken tussen rijken en armen (Jk 2:1-9).

Tegelijk maakt het vers duidelijk dat God ook alles te maken heeft met wat we bezitten. We zijn niet alleen Zijn maaksel, Hij weet ook hoe we omgaan met onze rijkdom of armoede en hoe we als rijken en armen leven en met elkaar omgaan.

Sp 22:3 | Aan het kwaad ontkomen of omkomen

3 Een schrandere ziet het kwaad en verbergt zich,

maar onverstandigen gaan voort en zullen [daarvoor] boeten.

“Een schrandere ziet het kwaad” omdat hij zich laat voorlichten door het Woord van God en zijn omgang met Hem. Een schrandere is geen helderziende. Wie inzicht heeft in Gods Woord, ziet daarin dat het kwaad in de wereld tot volle ontplooiing komt. Gods volk krijgt daarin ook de aanwijzingen hoe daaraan kan worden ontkomen (Js 26:20-21).

Noach was gewaarschuwd voor de zondvloed en maakte “eerbiedig een ark gereed tot behoudenis van zijn huis” (Hb 11:7). Omdat hij eerbied had voor wat God hem had bekendgemaakt, bouwde hij de ark als een verberging tegen “het kwaad”, het oordeel, van de zondvloed. Zo bleef hij gespaard voor het kwaad en kwam hij niet om.

“Onverstandigen” zijn blind voor het kwaad dat op het punt staat over hen te komen, ook al worden zij ervoor gewaarschuwd. Een onverstandige is een onvoorzichtige, een waaghals, iemand die weigert in te zien dat de waarschuwing een werkelijk gevaar betreft. Hij vervolgt zijn eigenwillige weg zonder zich te verbergen. Hij is als iemand die tijdens onweer gewoon door een weiland loopt, blind voor het gevaar dat hij door de bliksem kan worden getroffen.

Het kwaad kan de dood betekenen, maar ook allerlei rampen die iemand in zijn leven kunnen treffen. De schrandere weet door het onderwijs van de wijsheid waar de gevaren en valkuilen zich in zijn leven bevinden en is er daarom voor op zijn hoede. Hij zal tijdig het dreigende kwaad opmerken en het vermijden of onschadelijk maken. Dat doet hij door zich tijdig te verbergen bij God, door bij Hem zijn toevlucht te zoeken.

We kunnen denken aan een aantrekkelijk voorstel dat ons wordt gedaan, waarvan een grote verzoeking uitgaat om ons op een verkeerde weg te brengen. Dan moeten we direct onze toevlucht tot God nemen, want alleen dan kunnen we ‘nee’ zeggen tegen de verzoeking. De onverstandigen trappen erin omdat zij onoplettend, onkritisch en goedgelovig zijn. Zij zijn niet toegerust om te overleven in deze wereld en zo blunders te voorkomen die hen in de problemen brengen.

We kunnen dit vers ook toepassen op het evangelie. Het evangelie biedt de vluchtroute naar de bergplaats tegen de toorn van God. De gevangenbewaarder zag het gevaar van het oordeel en redde zijn leven door het evangelie te geloven (Hd 16:25-34).

Sp 22:4 | Het loon van nederigheid

4 Het loon van nederigheid – de vreze des HEEREN –

is rijkdom, eer en leven.

Waar “de vreze des HEEREN” is, daar is “nederigheid”. Deze twee geestelijke kwalificaties horen bij elkaar, ze kunnen niet zonder elkaar. Eerbied voor de HEERE zal een nederige gezindheid tegenover Hem en tegenover de mensen tot gevolg hebben. De geestelijke kracht voor een nederige houding tegenover Hem en de mensen wordt alleen gevonden in de eerbiedige omgang met Hem. Uit dit laatste vloeit alles voort.

Hoe bijzonder is het dan dat Hij nederigheid beloont. Zo is Hij. De Heer Jezus is de verpersoonlijking van dit vers. Hij heeft van Zichzelf gezegd dat Hij “nederig van hart” is en dat wij dat van Hem kunnen leren als wij Zijn juk op ons nemen (Mt 11:29). Als wij nederig zijn, is dat alleen omdat we dat van Hem hebben geleerd. Als God kenmerken van Zijn Zoon in de Zijnen ziet, verheugt dat Zijn hart. Dat beloont Hij met “rijkdom, eer en leven”.

Deze drie beloningen zijn niet zozeer in aards perspectief op te vatten, in geld en aanzien onder mensen en een lang leven, maar moeten meer in de geestelijke betekenis worden bezien. Wie in nederigheid God vreest, krijgt inzicht in geestelijke rijkdommen, hij wordt door God geëerd en zal tot in eeuwigheid het ware leven genieten.

Sp 22:5 | Dorens en strikken op de weg

5 Dorens [en] strikken liggen op de weg van wie slinks is,

wie zijn leven wil bewaren, houdt zich ver daarvan.

De slinkse bevindt zich op een weg waar zich “dorens [en] strikken” bevinden. Door de dorens loopt hij telkens verwondingen op en door de strikken komt hij telkens vast te zitten. De verwondingen zijn van geestelijke aard. Hij wordt door de mensen gemeden en geminacht. Ook de strikken zijn van geestelijke aard. Zijn slinkse weg bezorgt hem problemen waarin hij steeds vaster komt te zitten, zonder kans zich eruit te bevrijden. Toch beseft hij niet dat hij zich op een verkeerde weg bevindt, omdat hij slinks is en zich niet wil buigen voor God. Daardoor blijft hij op deze weg voortgaan die eindigt in de dood en het oordeel van God.

Tegenover wie slinks is, staat “wie zijn leven wil bewaren”. Zo iemand houdt zich ver van de weg van de slinkse. Daardoor vermijdt hij de pijnlijke dorens en de verstikkende strikken. Hij wil zijn leven in gemeenschap met God leven, want dat is pas leven. Het betekent niet dat hij geen geestelijke verwondingen kan oplopen en geen problemen heeft, maar hij kent Hem Die hem verzorgt en ondersteunt.

Sp 22:6 | Advies voor opvoeding

6 Oefen de jongeman overeenkomstig zijn levensweg,

ook als hij oud geworden is, zal hij daarvan niet afwijken.

Dit vers is een van de bekendste verzen van dit boek. Het is een aansporing voor ouders om hun kind een goede opvoeding of oefening of training te geven. Het woord “oefen” heeft de gedachte van ‘wijden’, zoals een huis of een tempel worden gewijd. De jongeman moet gewijd worden aan God.

De oefening moet zijn in overeenstemming met “zijn levensweg”, dat wil zeggen dat hij moet worden opgevoed in overeenstemming met zijn kwaliteiten en capaciteiten. Die moeten zo gevormd worden, dat hij bruikbaar wordt voor God. De verstandige ouder zal de natuurlijke bekwaamheden van het individuele kind onderscheiden en hem daarin oefenen. Een kind dat helemaal geen aanleg heeft voor muziek, moet niet gedwongen worden om een muziekinstrument te leren bespelen. Er moet inzicht zijn in de eigenheid van het kind waarop de ouders de opvoeding moeten afstemmen. Ze mogen geen onmogelijke dingen eisen, maar hem steeds opdrachten geven die bij zijn geslacht, leeftijd, (geestelijke) draagkracht en bekwaamheden passen.

Het lijkt er trouwens op dat het in de eerste plaats gaat om de richting van de weg die het kind moet gaan en niet zozeer wat hij kan en niet kan. Het gaat om “zijn levensweg”, om zijn manier van leven en het doel van zijn leven. Zijn levensweg wordt niet zozeer bepaald door zijn aanleg en capaciteiten, maar door de keuzes die hij maakt. Ouders moeten hem leren de goede keuzes te maken, keuzes die hem brengen en bewaren op een weg van toewijding aan God (vgl. Gn 18:19{196}). In het boek Spreuken zijn er slechts twee wegen die een kind kan gaan, dat is óf de weg van de wijze en de rechtvaardige, óf de weg van de dwaas en de goddeloze.

Het kind moet geleerd worden zijn leven aan de Heer toe te wijden. Als hij in zijn jonge jaren van zijn ouders heeft geleerd zijn keuzes daarop af te stemmen, zal hij dat ook doen als hij oud geworden is. Wij zeggen wel: jong geleerd, is oud gedaan. De keuzes voor de Heer die in de jonge jaren zijn gedaan, hebben telkens weer de zegen ervan bewezen. Dat wil iemand als hij oud geworden is, nooit opgeven. Overigens is het feit dat hij oud geworden is een bewijs van de zegen van God, want het bereiken van een hoge leeftijd is een van de zegeningen die verbonden zijn aan vertrouwen op God.

Het gaat in dit vers om een algemeen beginsel, niet om een beginsel dat altijd in alle gevallen waar is. Er zijn ouders die hun kinderen op deze wijze hebben geoefend, maar van wie een kind of enkele kinderen toch zijn afgeweken van een levensweg tot eer van de Heer. Dit vers is van toepassing op kinderen die naar aanleiding van hun opvoeding de weg van de wijsheid hebben gekozen. Er zijn helaas ook kinderen die ondanks de oefening door hun ouders er toch voor kiezen de weg van de dwaas te gaan. Daarvoor zijn zij ten volle zelf verantwoordelijk. Het zal hun straf verzwaren die verbonden is aan het gaan van een eigen weg. Ze hebben beter geweten, maar hebben zich bewust van de weg van het leven afgewend.

Sp 22:7-9 | Lenen, onrecht zaaien en gunnend zijn

7 Een rijke heerst over armen,

en wie leent, wordt slaaf van de uitlener.

8 Wie onrecht zaait, zal onheil oogsten,

en de stok van zijn verbolgenheid zal vergaan.

9 Wie gunnend is, die wordt gezegend,

want hij geeft van zijn brood aan de armen.

Het is een algemeen gegeven dat “een rijke heerst over armen” (vers 7). Een rijke heeft door zijn geld macht. Armen zijn afhankelijk van de goedheid van een rijke. Heersen hoeft geen heersen met hardheid te zijn. Het gaat om het feit dat wie geld heeft, macht heeft en dat wie geen geld heeft, machteloos is. Het is geen bevel voor de rijke om over armen te heersen, maar een constatering. Armoede maakt mensen afhankelijk van anderen.

In de praktijk komt dat tot uiting als een arme geld moet lenen. Door geld van een rijke, “de uitlener”, te lenen wordt hij diens slaaf. De rijke heeft nu de feitelijke macht over de arme, want de arme heeft een schuld bij hem en is verplicht die terug te betalen. Als hij in gebreke blijft, kan de uitlener hem als slaaf gaan gebruiken om op die manier het uitgeleende geld terug te krijgen.

Vers 8 sluit aan op vers 7. Het kan zijn dat de rijke van vers 7 de zegen die God hem in zijn rijkdom heeft gegeven, misbruikt om armen afhankelijk van zich te maken en aan zich te onderwerpen. Door zich zo te gedragen zaait hij onrecht. Volgens de wet van oogsten wat je zaait (Gl 6:7{197}; vgl. Jb 4:8; Hs 10:13), zal hij “onheil oogsten”. Elk misbruik, hetzij van macht, hetzij van geld, hetzij van iets anders wat God heeft gegeven, zal door God worden gestraft.

God zal “de stok van zijn verbolgenheid” doen vergaan, dat wil zeggen dat Hij de kracht van de onrechtzaaiers zal vernietigen. De stok, het symbool van de onderdrukkende methode die hij gebruikte, zal met hem vergaan. Dit is een bemoediging voor de verdrukten.

Vers 9 is de keerzijde van de beide vorige verzen. Er is een beloning voor “wie gunnend is”, dat is hij die vrijgevig is en aan de armen geeft. Die beloning houdt in gezegend worden door God. Het gaat hier niet over een rijke die van zijn rijkdom geeft, maar om iemand die met anderen deelt wat hij heeft. Hij leent niet uit, zoals de rijke doet (vers 7), maar geeft van zijn eigen brood weg aan de armen. Hij deelt het met hen, zonder enige eis tot een tegenprestatie.

Dit is het geven in navolging van God, Die ook heeft gegeven zonder enige eis tot een tegenprestatie, met Zijn Zoon als hoogste Gave. Iemand die zo geeft, wordt dan ook door Hem gezegend.

De uitdrukking ‘wie gunnend is’, is letterlijk ‘wie een goed (of ‘overvloedig’ of ‘milddadig’) oog heeft’. Het geeft aan dat iemand de nood bij anderen ziet en ongevraagd in die nood helpt door van zijn eigen bezit aan de hulpbehoevende of noodlijdende te geven. Deze persoon heeft een welwillende gezindheid en een zorg voor de armen. Hij is een gever naar het hart van God over wie Hij Zich verheugt (vgl. 2Ko 9:7{198}; Lk 14:12-14).

Sp 22:10 | Verdrijf een spotter

10 Verdrijf een spotter, en de ruzie is weg,

en het geschil zal mét de schande ophouden.

Als “een spotter” ergens in een gezelschap verschijnt, veroorzaakt hij ruzie. Orde verstoren zit hem in het bloed, hij is niet in staat ordelijk te denken en bedachtzaam te discussiëren. Een bijdrage leveren aan de oplossing van een probleem ligt volledig buiten zijn wil en vermogen. Wat hij alleen goed kan en waar hij op uit is, is het belachelijk maken van alles en iedereen, waardoor hij in elk gezelschap anderen tegen zich in het harnas jaagt. Hij zorgt voor een sfeer van ruzie.

Met een spotter moet je niet in discussie gaan. De enige gepaste maatregel om hem het zwijgen op te leggen is hem buiten de deur zetten en de verdere toegang weigeren. Dan kan hij zijn boze invloed niet meer laten gelden en lopen zwakke leden van Gods volk niet meer het gevaar dat hij hun geloof omverwerpt. Het handhaven van de spotter in het gezelschap legt op het hele gezelschap een schande. Wordt hij weggestuurd, dan houden zowel het geschil als de schande op (vgl. Tt 3:10; Gn 21:9-10; Gl 4:28-31).

Sp 22:11 | Reinheid en vriendelijkheid

11 Wie reinheid van hart liefheeft,

en vriendelijkheid van zijn lippen: een koning is zijn vriend.

“Reinheid van hart” en “vriendelijkheid van zijn lippen” horen bij elkaar. Iemand heeft alleen een rein hart als hij opnieuw geboren is, als hij zich heeft bekeerd tot God. “Gelukkig de reinen van hart, want zij zullen God zien” (Mt 5:8). Wie reinheid van hart liefheeft, staat door het geloof, waardoor het hart is gereinigd (Hd 15:9), in verbinding met God. Hij heeft gemeenschap met Hem.

Waar liefde voor reinheid van hart is, is ook liefde voor vriendelijke, genadige woorden. De woorden die iemand gebruikt en de manier waarop hij iets zegt, geven aan hoe het met zijn hart gesteld is, waar zijn hart naar uitgaat. Hart en woorden die gekenmerkt worden door reinheid en vriendelijkheid vinden bij een koning een warm onthaal. Een goede koning weet dat te waarderen en zal in zijn regering van zo iemand dankbaar gebruikmaken. Hij zal hem tot zijn vertrouweling, zijn vriend, maken, met wie hij regeringszaken kan delen.

De Heer Jezus is bij uitstek de Koning Die reinheid van hart en vriendelijkheid van lippen waardeert. Het zijn Zijn kenmerken. Met hen bij wie Hij die waarneemt, heeft Hij een bijzondere band van vertrouwelijkheid. Aan hen maakt Hij Zijn gedachten bekend en geeft hun daarbij de bekwaamheid om die aan de Zijnen bekend te kunnen maken.

Sp 22:12 | De HEERE behoedt en stort in het verderf

12 De ogen van de HEERE behoeden kennis,

maar de zaken van de trouweloze stort Hij [in het verderf].

“De ogen van de HEERE” geven Zijn alwetendheid aan, dat Hij alles ziet en doorziet. Hij ziet de verwoede pogingen van de vijand om de “kennis” aangaande Hem uit de wereld te bannen. Hij ziet er echter op toe dat de kennis aangaande Hem niet verloren gaat, maar Hij behoedt die kennis door altijd weer mensen te geven die Hem erkennen. Ondanks alle pogingen door de eeuwen heen om de Bijbel en de gelovigen uit te roeien is er altijd kennis van God op aarde geweest door Bijbels en mensen die Hij heeft bewaard en die de kennis van Hem hebben doorgegeven.

“De trouweloze” handelt en spreekt tegen de kennis van God. Hij houdt geen rekening met God en doet alsof Hij niet bestaat. Of hij beweert dat hij de ware kennis van God heeft en sleept anderen mee in die weg van afvalligheid. Een trouweloze is iemand die er wel van heeft gehoord, maar afvallig wordt. Al zijn zaken worden door God in het verderf gestort, zowel zijn methoden van trouweloosheid als hijzelf en allen die hem volgen. Hijzelf wordt in het verderf gestort, terwijl alles wat hij probeerde te verderven, triomfeert en eeuwig blijft bestaan (Ps 119:152{199}).

Sp 22:13 | Een excuus van de luiaard om niet te werken

13 Een luiaard zegt: Er is een leeuw op straat,

midden op de pleinen zal ik gedood worden!

Een luiaard bedenkt de meest absurde excuses om niet te werken. Hij ‘ziet’ gevaar buiten, maar ziet niet het dodelijke gevaar van zijn luiheid. De luiaard is te lui om zijn handen te gebruiken, maar zijn hersenen werken wel hard en brengen de meest onzinnige gedachten naar voren. De luiaard heeft een sterk werkende verbeeldingskracht. Hij ziet het al voor zich: als hij over straat zou gaan om te gaan werken, wordt dat zijn dood, want “er is een leeuw op straat”. Hij is de enige die deze leeuw ziet, want alle andere mensen gaan op weg naar hun werk.

Dat zijn excuus onzinnig en lachwekkend is, deert de luiaard niet. Elke bewering dat er geen leeuw is, wordt door hem resoluut van de hand gewezen. Hij heeft de leeuw ‘gezien’, hem krijg je daarom niet naar buiten. Een luiaard is een dwaze profeet, hij profeteert over een gezicht dat alleen hijzelf heeft gezien en waarin hij heilig gelooft.

Benaja, een van de helden van David, was van een ander kaliber. Die zocht een echte leeuw op in een kuil, niet om gedood te worden, maar om de leeuw te doden en daardoor een gevaar uit te schakelen (2Sm 23:20).

Sp 22:14 | De mond als een diepe kuil

14 De mond van vreemde [vrouwen] is een diepe kuil,

hij op wie de HEERE toornig is, zal daarin vallen.

Dit is de eerste keer dat in dit gedeelte van het boek (Spreuken 10:1-22:16) over de seksuele zonde wordt gesproken, terwijl er in het eerste deel (Spreuken 1-9), juist vaak en nadrukkelijk over wordt gesproken. “De vreemde [vrouwen]” zijn alle vrouwen buiten de eigen vrouw. Niemand mag in zijn hart gedachten aan seksuele omgang met een vreemde vrouw toelaten (Mt 5:28). Hier gaat het specifiek om vrouwen die erop uit zijn iemand tot hoererij of overspel te verleiden.

Het is opvallend dat deze zonde steeds begint met de mond, dat wil zeggen met de verleidende en verleidelijke uitnodiging tot hoererij of overspel (Sp 2:16; 5:3; 6:24; 7:5; 9:16-17). Haar mond, de woorden die zij spreekt en de manier waarop zij spreekt om iemand te verleiden, wordt beschreven als “een diepe kuil” (vgl. Ps 5:10). Het vallen in een diepe kuil doet denken aan een verstandeloos dier dat in een diepe kuil terechtkomt die is gegraven om het te vangen. Wie zich door de woorden van een hoer laat vangen, is als een verstandeloos dier (vgl. Sp 7:22).

In deze diepe kuil valt iemand “op wie de HEERE toornig is”. Wie toegeeft aan de verleiding van een vreemde vrouw, doet dat niet omdat God hem daartoe heeft veroordeeld, maar omdat Gods toorn op hem rust vanwege zijn zondige weg. Hij heeft zich buiten de gemeenschap met God begeven. Wie in gemeenschap met God leeft, komt niet in die diepe kuil terecht (vgl. Pr 7:26{200}).

Als iemand valt in de diepe kuil van hoererij, is dat een gevolg van een leven in de zonde. Gods toorn brengt hem niet tot een leven in de zonde, maar rust op hem vanwege het leven in de zonde. God geeft zo iemand over aan de zonde (Rm 1:24; Ps 81:12-13). Niemand is ertoe voorbestemd om in de zonde te vallen. We vallen in de diepe kuil omdat we ervoor kiezen een weg te gaan die vol van diepe kuilen is. De mond van de vreemde vrouw is er een van.

Wie bij haar uit de buurt blijft, zal zij niet met haar woorden de diepe put in kunnen trekken. De put is als de strik van een stroper – het is nagenoeg onmogelijk jezelf daaruit te bevrijden als je er eenmaal in zit. Als iemand bezwijkt voor de verleidende woorden van een overspelige vrouw, is dat daarom zowel een zonde als zijn straf.

Sp 22:15 | De stok houdt dwaasheid op afstand

15 Zit er dwaasheid in het hart van een jongeman gebonden,

de stok van de vermaning zal die ver daarvan houden.

Kinderen zijn van nature tot dwaze acties in staat. Ouders moeten er rekening mee houden dat hun kinderen tot de gekste dingen en de ergste zonden in staat zijn. De dwaasheid komt niet van buiten, maar van binnen en zit er ‘ingebakken’. Ieder kind is in zonde geboren en die zit in hem (Ps 51:7). Die zondige natuur is hem door zijn ouders meegegeven. Ouders die hun kinderen niet in staat achten tot de ergste dwaasheden, zijn zelf dwaas.

De meest liefdevolle zorg voorkomt deze dwaasheid niet en kan die ook niet corrigeren. Een jongeman kan zo dwaas zijn, dat hij bijvoorbeeld gevaarlijke dingen doet, verkeerde aankopen doet, verkeerde vrienden kiest, foute gelegenheden bezoekt, steelt en liegt en bedriegt, slechte lectuur leest, porno bekijkt. Hij moet voor al zulke dwaasheden gewaarschuwd worden. Maar met praten alleen kom je er niet. Er is tucht noodzakelijk om deze natuurlijke, zondige neigingen te corrigeren en hem volwassen en wijs te maken.

Een jongeman valt niet direct in de handen van een hoer. Hij moet al jong leren om zijn kamer op te ruimen als zijn ouders hem dat zeggen. Als hij niet luistert, moet hij voelen. Dan moet de stok tevoorschijn komen en moet hij een paar tikken op zijn achterste krijgen (en niet in drift worden afgeranseld!). ‘De stok achter de deur’ is noodzakelijk om hem in voorkomende gevallen tevoorschijn te halen en te gebruiken.

Eli bespaarde zijn zonen de stok van vermaning, hij keek hen niet eens zuur aan, en zij kwamen om (1Sm 3:13). Het is beter om naar Gods Woord te luisteren, dan naar een regering die tegen Gods Woord ingaat door lichaamsstraffen te verbieden (Hd 5:29). Kijk maar naar de ontwikkeling van de jeugd die zonder tucht wordt opgevoed.

Sp 22:16 | Rijk maken en tot gebrek komen

16 Wie een arme onderdrukt, maakt hem rijk,

wie aan een rijke geeft, zal alleen maar gebrek hebben.

De eerste versregel is niet gemakkelijk te begrijpen. Hoe kan een arme als hij onderdrukt wordt en hij van zijn bezit wordt beroofd, rijker worden? De meest voor de hand liggende verklaring is dat het om geestelijke rijkdom gaat. Wie een arme onderdrukt, wil hem benadelen en ongelukkig maken. Maar als de arme zijn vertrouwen op God stelt, bewerkt de onderdrukking dat hij een nauwere gemeenschap met God beleeft en dat is ware rijkdom.

De tweede versregel stelt het omgekeerde. Wie aan een rijke geeft, bijvoorbeeld om daardoor bij hem in het gevlei te komen en iets van hem gedaan te krijgen, “zal alleen maar gebrek hebben”. Zo iemand maakt zich tot een slaaf van mensen. Hij zal ook zwaar teleurgesteld worden in zijn verwachtingen op grond van wat hij aan de rijke heeft gegeven. Hij is kwijt wat hij aan de rijke heeft gegeven en krijgt niet wat hij verwachtte. Zijn geestelijke gebrek is groot.

Het gaat in beide gevallen om handelingen die het tegendeel van het beoogde doel bewerken. De verdrukking die een arme ondergaat, maakt hem geestelijk rijk, het drijft hem uit naar God. Moeilijkheden vormen een karakter. Aan een rijke iets geven om wat van hem gedaan te krijgen, bewijst onafhankelijkheid van God. Wie dat doet, eindigt zowel geestelijk als materieel in armoede.

Sp 22:17-21 | Betrouwbare woorden zijn heerlijke dingen

17 Neig uw oor en luister naar de woorden van wijzen,

richt uw hart op mijn kennis.

18 Want het is goed dat u ze in uw binnenste bewaart,

ze zullen alle bestendig op uw lippen zijn.

19 Opdat uw vertrouwen op de HEERE zal zijn,

maak ik [het] heden aan u bekend, ja, aan u!

20 Heb ik u niet heerlijke dingen geschreven,

met raadgevingen en kennis,

21 om u bekend te maken de juistheid van betrouwbare woorden,

zodat u [met] betrouwbare woorden kunt antwoorden aan wie u stuurden?

In vers 17 begint een nieuwe verzameling van spreuken, het vierde deel van het boek. Vanaf Spreuken 10:1 heeft Salomo meer algemene waarnemingen aan zijn zoon doorgegeven en de toepassing daarvan aan hem overgelaten. Hij heeft dat gedaan door verzen van twee regels met slechts in enkele gevallen een duidelijke onderlinge samenhang. Nu gaat hij weer over tot het direct aanspreken en vermanen van zijn zoon, zoals hij in Spreuken 1-9 heeft gedaan. Hij wisselt weer van aanspreekstijl. We zien ook dat, net als in Spreuken 1-9, meerdere verzen bij elkaar horen, en niet meer losse verzen van twee regels zoals in het vorige deel.

De verzen 17-21 vormen een inleiding. Salomo spoort daarin zijn zoon aan om zich te wijden aan het bestuderen van “de woorden van wijzen”. Dan krijgt zijn geestelijk leven een stevige basis. Ook zal hij in staat zijn om wijze raad te geven aan hen die bij hem advies inwinnen. Er wordt kennis aan ons gegeven om anderen mee te dienen, dat anderen hun licht kunnen opsteken door ons licht. Op die manier mogen wij onze generatie dienen naar de wil van God. We moeten daarbij bedenken dat de kennis die wij opdoen nog zo briljant kan zijn, maar dat het krachteloze kennis is als wij die niet eerst en vooral in ons eigen leven toepassen (vgl. Ea 7:10).

“Neig uw oor” (vers 17) gaat verder dan alleen luisteren of aandacht schenken aan. Het heeft te maken met neerbuigen in een houding van nederigheid. Bereidheid om te leren wordt getoond in de nederige gezindheid die iemand laat zien. Wie nederig is, kan luisteren naar het onderwijs dat de woorden van wijzen bevat.

Jonge mensen menen vaak dat zij alles al weten. Wie weet dat hij onderwijs nodig heeft en ook bereid is zich daarvoor in te zetten, erkent zijn gebrek aan kennis en de noodzaak dat hij anderen nodig heeft om hem te onderwijzen. Hij zal zijn hart richten op de kennis die de wijsheidsleraar heeft. De kennis die deze aan hem overdraagt, zal hij in zijn hart opnemen.

Het woord “want” waarmee vers 18 begint, geeft aan dat nu de motivatie van de oproep van vers 17 volgt. “Het is goed” dat de zoon de woorden van wijzen in zijn “binnenste”, dat is in zijn hart, bewaart. Het gaat om het aanleggen van een voorraad kennis in het binnenste. Als die er is, kan die kennis ook steeds op de lippen zijn, kunnen er steeds woorden van kennis worden gesproken. “Want uit de overvloed van het hart spreekt de mond” (Mt 12:34).

In vers 19 wordt het doel van de oproep van vers 17 gegeven. Dat blijkt uit het woord “opdat” waarmee het vers begint. Dat doel is vertrouwen op de HEERE en niet op eigen inzicht of bekwaamheden. Dat is een zaak voor “heden”, vandaag, en daarmee voor elke dag, want elke dag is het heden. Het is ook nadrukkelijk voor de zoon persoonlijk – en voor ieder persoonlijk –, want het wordt bekendgemaakt “aan u, … ja, aan u!”

Wat Salomo aan zijn zoon heeft verteld en heeft geschreven, noemt hij zonder enige terughoudendheid “heerlijke dingen” (vers 20). Zijn wij daar ook zo van overtuigd? Of de waarheden van Gods Woord ook voor ons ‘heerlijke dingen’ zijn, blijkt uit de tijd die wij aan het lezen en onderzoeken van Gods Woord besteden. Dat bepaalt ook wat wij daarvan aan onze kinderen vertellen en schrijven. De raadgevingen en kennis die wij overdragen, zullen ook voor hen ‘heerlijke dingen’ worden als ze in ons leven zien dat ze dat voor ons zijn.

De vader geeft aan zijn zoon “betrouwbare woorden” door met de zekerheid van de “juistheid” ervan (vers 21). Dit geldt voor het evangelie en voor alles wat ons leven richting moet geven. Het Woord van God is tot ons gekomen “in zeer volle zekerheid” (1Th 1:5) omdat het betrouwbare woorden zijn. Aan de zekerheid ervan bestaat geen enkele twijfel.

De vader relativeert niet, in tegenstelling tot wat vandaag vaak met de Bijbel wordt gedaan. Uitspraken van God kunnen niet meer als ‘juist’ worden aangemerkt, want het is voor velen niet meer dan een mening. Je mag niet zeggen: ‘Dit zegt de Schrift’, maar je moet zeggen: ‘Ik denk of meen dat de Schrift dit of dat zegt.’ Eenvoudige, duidelijke uitspraken worden als vaag en moeilijk te verklaren voorgesteld. Als Gods Woord zegt dat vrouwen in de gemeente moeten zwijgen (1Ko 14:34), betogen hedendaagse uitleggers dat je het niet zo moet lezen.

Het Woord van God is de enige betrouwbare toetssteen die ons is gegeven. Ook de vorm waarin de woorden in Gods Woord ons zijn gegeven, is betrouwbaar. Het is het model, het voorbeeld, waarnaar wij ons moeten richten en ons leven moeten inrichten (Rm 6:14; 2Tm 1:13).

Als we overtuigd zijn van de betrouwbaarheid van de woorden die de wijze ons heeft bekendgemaakt, en die woorden zijn in ons, zullen wij betrouwbare woorden spreken tot hen die ons voor een bepaalde taak ergens heen hebben gestuurd. Men kan ons vertrouwen. We zijn betrouwbaar in het uitbrengen van verslag en zullen geen mooier of slechter beeld schetsen dan de werkelijkheid is.

De Heer Jezus heeft ons met een opdracht in de wereld gezonden. We kunnen die opdracht alleen goed uitvoeren als wij volkomen overtuigd zijn van Zijn Woord en dat doorgeven, hetzij als evangelie aan de ongelovigen, hetzij als onderwijs in de plaatselijke gemeenten. Met de woorden die we in Zijn opdracht hebben gesproken, kunnen we bij Hem terugkomen en zeggen dat we hebben gedaan wat Hij ons heeft bevolen.

Sp 22:22-23 | De HEERE wreekt beroven en vertrappen

22 Beroof de geringe niet, omdat hij gering is,

en vertrap de ellendige niet in de poort.

23 Want de HEERE zal hun rechtszaak voeren,

wie hen beroven, zal Hij van het leven beroven.

Na de indrukwekkende, inleidende woorden van dit nieuwe gedeelte in Spreuken zouden we misschien een serie nieuwe, onbekende spreuken verwachten. Dat is niet het geval. Het zijn vaak zaken die in andere bewoordingen al eerder aan de orde zijn gesteld, zoals de onmenselijke praktijken van het onderdrukken van de arme en ellendige.

“De geringe” is een gemakkelijke prooi voor roofzuchtige lieden (vers 22). Het kleine beetje dat de geringe heeft, kan hij niet beschermen. Hij is weerloos wanneer er geweld tegen hem wordt gebruikt. Tegen “de ellendige” kan gemakkelijk een valse aanklacht worden ingediend “in de poort”. De poort is de plaats waar recht wordt gesproken (Ru 4:1-2; 2Sm 15:2; 19:8; Jb 5:4; Am 5:15). Hij heeft niemand die het voor hem opneemt.

De waarschuwing van vers 22 wordt in vers 23 gemotiveerd. Wie de geringe berooft en de ellendige in de poort vertrapt, krijgt met de HEERE te maken. Mensen mogen het recht van de ellendigen vertrappen omdat zij zich niet kunnen verdedigen, maar laten ze er dan op rekenen dat er Iemand is Die hun rechtszaak zal voeren en dat is de HEERE (vgl. Ps 72:4{201}; Jr 50:34). En wie de geringe beroven, juist omdat hij gering is, zullen door de HEERE worden geoordeeld met hetzelfde oordeel als waarmee zij oordeelden. Hij zal de rovers van het leven beroven.

Sp 22:24-25 | Verkeerde omgang bederft goede zeden

24 Ga niet om met een opvliegend man,

en laat u niet in met een driftig iemand,

25 anders raakt u gewend aan zijn paden

en haalt u een valstrik over uzelf.

De zoon wordt opnieuw gewaarschuwd voor verkeerd gezelschap (Sp 1:10-19), dit keer voor een man die “opvliegend” en “driftig” is (vers 24). Het gaat hier niet om een noodzakelijke, maar om een vriendschappelijke omgang. Op ons werk of op school moeten we wel met zulke mensen omgaan. Aan die vorm van omgang kunnen we ons niet onttrekken. Maar we kunnen die heethoofdige mensen wel uit de buurt blijven in ons privéleven. “Een opvliegend man” is letterlijk ‘een man van hitte’. “Een driftig iemand” toont hetzelfde karakter.

Vers 25 geeft de motivatie voor vers 24. Het gezegde ‘waar je mee omgaat, word je door besmet’, geeft weer wat hier de bedoeling is. Eerder heeft de vader er al over gesproken wat de omgang met verschillende personen met zijn zoon doet (Sp 13:20). Meer dan oppervlakkige omgang met iemand verandert een mens. Als het goede personen zijn, verander je ten goede. Als het slechte personen zijn, verander je ten kwade.

Opvliegende, driftige mensen ontsteken om het minste of geringste in woede. Als ze zich ook maar enigszins benadeeld voelen, geven ze luidruchtig uiting aan hun ongenoegen. Die kortaangebondenheid kun je zomaar overnemen. Door je omgang met opvliegende, driftige mensen, raak je gewend aan hun opvliegendheid en drift. Je stompt af in je gevoelens van afwijzing van deze kwalijke eigenschappen en begint ze te accepteren en er zelfs begrip voor op te brengen.

Daardoor haal je een valstrik over jezelf. Dat wil zeggen dat je je onbewust net zo gaat gedragen, waardoor je snel tot woorden en/of daden komt die zonde zijn en straf verdienen. “Verkeerde omgang bederft goede zeden” (1Ko 15:33).

Sp 22:26-27 | Ga niet borg staan voor schulden

26 Wees niet onder hen die handslag geven,

onder hen die voor schulden borg staan.

27 Als u niets zou hebben om te betalen,

waarom zou men uw bed van onder u wegnemen?

De waarschuwing voor borg staan voor iemands schulden en dat met handslag bevestigen is ook al eerder gedaan (vers 26; Sp 6:1-5; 11:15; 17:18; 20:16). Dat er herhaaldelijk voor wordt gewaarschuwd, geeft aan dat het een groot gevaar is. Het sluit aan bij de verkeerde vriendschappen van de twee vorige verzen. Wie borg wordt, overschat zichzelf schromelijk, want hij weet niet wat de ander van plan is, en hij weet ook niet of hij aan zijn verplichtingen als borg kan voldoen.

Hier lijkt het om een situatie te gaan waarin hij borg wordt voor een schuld die hij niet kan voldoen als de ander in gebreke blijft. Dat kunnen we mogelijk concluderen uit vers 27, waar de motivatie wordt gegeven voor de waarschuwing van vers 26. Als degene voor wie hij borg staat, zijn schuld niet kan betalen, moet hij die schuld betalen. Maar hij kan het ook niet. Dan komt de schuldeiser en neemt hem zijn laatste bezit, zijn bed, af. Dan heeft hij helemaal niets meer om op te rusten (vgl. Ex 22:26). Geestelijk toegepast zal hij geen rust meer kennen.

Sp 22:28 | Verleg de aloude grenzen niet

28 Verleg de aloude grens[stenen] niet

die uw vaderen hebben geplaatst.

Ook de grenssteen is al eerder ter sprake geweest (Sp 15:25). Nu wordt er iets over gezegd in verbinding met de landverdeling die van oudsher is vastgelegd. Het gaat om “de aloude grens[stenen]”. Dat verwijst naar de oorspronkelijk door de “vaderen” geplaatste grensstenen, waarmee de afzonderlijke stukken land werden gemarkeerd die aan elke stam in het land waren toegewezen. Mozes spreekt al over grensstenen nog voordat het volk in het land is. Hij zegt dat het volk als het in het land komt, de grenssteen van hun naaste niet mag verleggen (Dt 19:14{202}; 27:17; Js 5:8; Hs 5:10).

Dit moest gezegd worden omdat iemand, gedreven door begeerte, de euvele moed kon hebben de grenssteen te verleggen die de scheiding markeerde tussen zijn land en dat van zijn buurman. Door deze grenssteen wat verder op het land van zijn buurman te leggen eigende hij zich een stuk land toe dat van zijn buurman was. Het land van zijn buurman werd kleiner en dat van hemzelf groter. Dit was landroof. Bovendien was een respectloze daad tegenover het voorgeslacht.

Een duidelijk voorbeeld van landroof is wat Achab deed met het land van Naboth dat aan het zijne grensde (1Kn 21:1-2). Naboth wilde het voor geen enkele prijs verkopen, zozeer waardeerde hij zijn land als familiebezit. Hij spreekt tegen Achab over “het erfelijk bezit van mijn vaderen” (1Kn 21:3). Achab had daar echter geen boodschap aan, maar roofde het van Naboth door hem, op aanraden van zijn diep verdorven, goddeloze vrouw Izebel, te laten stenigen.

Moderne vormen van grensverlegging zijn het gelijkstellen van man en vrouw, terwijl God hen toch duidelijk verschillend heeft gemaakt en een verschillende positie in het leven heeft gegeven. Grensverleggend is ook de gelijkstelling van ongetrouwd samenwonen met het huwelijk, evenals de gelijkstelling van het huwelijk tussen twee mannen of twee vrouwen met het huwelijk zoals God dat heeft ingesteld tussen één man en één vrouw.

Sp 22:29 | Wie vaardig is in zijn werk, dient koningen

29 Hebt u iemand gezien die vaardig is in zijn werk?

Hij zal ten dienste van koningen gesteld worden,

[maar] ten dienste van onaanzienlijke lieden zal hij niet gesteld worden.

Salomo vraagt zijn zoon of hij ook iemand heeft “gezien die vaardig is in zijn werk”. Dat lijkt erop te wijzen dat zulke mensen dun gezaaid zijn. Je moet er echt naar zoeken. Het is iemand die actief en ijverig is en ook bekwaam. Hij gebruikt zijn tijd en talenten optimaal, met grote inzet en tevens met wijsheid. Hij zal in de juiste omgeving terechtkomen, waar zijn vaardigheid en deskundigheid worden gewaardeerd, dat is “ten dienste van koningen”.

Hij houdt zich niet op in het gezelschap “van onaanzienlijke lieden”. Het gaat er niet om dat hij zich te goed voor die mensen voelt, maar die mensen houden er een verdorven levensstijl op na. Zijn vaardigheden zouden hen alleen maar meer in hun verdorvenheid versterken. Hij is een edel man met een edel beroep en een edele gezindheid, waarvan niets bij dit gezelschap van laag allooi aanwezig is. Daarom hoort hij er niet thuis.

Koningen maken graag van zijn diensten gebruik, want zulke mensen leveren een wezenlijke bijdrage aan de glorie en verbreiding van hun rijk. Jozef en Daniël zijn voorbeelden van mensen die vaardig waren in hun werk en ten dienste van koningen zijn gesteld. Het is te wensen dat wij als gelovigen ook zo door de Heer Jezus kunnen worden gebruikt. Dan zal Hij, als we bij Hem komen, tegen ons zeggen: “Voortreffelijk, goede en trouwe slaaf, over weinig ben je trouw geweest, over veel zal ik je stellen; ga de vreugde van je heer in” (Mt 25:21,23). Zien wij nog mensen die vaardig zijn in het werk van de Heer? Zijn we het zelf?

Spreuken 23

Sp 23:1-3 | Aan tafel met een heerser

1 Als u aanzit om met een heerser te eten,

let [dan] goed op wie u voor u hebt.

2 Zet een mes op uw keel,

als u een gulzig mens bent.

3 Wees niet belust op zijn smakelijke gerechten,

want het is bedrieglijk voedsel.

Salomo waarschuwt zijn zoon om zich in acht te nemen als hij wordt uitgenodigd door een heerser om met hem te eten (vers 1). Hij kan zich gevleid voelen dat de heerser hem uitnodigt. Daarbij kan hij zich ook nog laten misleiden door de rijk gedekte tafel met het heerlijke eten dat je doet watertanden als je ernaar kijkt. Hij moet echter niet kijken naar ‘wat’ hij voor zich heeft, dat heerlijke eten, maar naar “wie” hij voor zich heeft, de heerser.

Met dat in gedachten moet hij ‘een mes op zijn keel zetten’ (vers 2). Dat geldt vooral in het geval hij “een gulzig mens” is. Het gebruik van lekker eten is niet verkeerd, de begeerte ernaar wel. Het eten dat voor hem op tafel staat, ziet er heel aantrekkelijk uit. Daarbij komt dat hij honger heeft en er zo wel op zou willen aanvallen. De vader kent het gevaar dat je jezelf dan niet meer in de hand hebt en begint te schransen. Je bent dan een dubbele gevangene. Je bent een gevangene van je gulzigheid en je bent een gevangene van de heerser. Je hebt je in zijn tegenwoordigheid laten gaan.

Daarom klinkt de vermaning tot de zoon dat hij ‘een mes op zijn keel moet zetten’, wat zoveel betekent als ‘beteugel je eetlust’ of ‘beheers je’. Het houdt in dat je je gulzigheid bedreigt met de dood. De vermaning is dat je beter je mes op je keel kunt zetten dan in het vlees dat op tafel staat. Het komt neer op wat de Bijbel zelfoordeel noemt. De Heer Jezus roept daartoe op als Hij spreekt over het uitrukken van het oog en het afhakken van de hand, zodra wij in de verleiding terechtkomen om iets slechts te doen of naar iets slechts te kijken (Mt 5:29-30; 18:8-9; 1Ko 9:24).

De reden voor de waarschuwing en vermaning van de verzen 1-2 wordt gegeven in vers 3. De “smakelijke gerechten” zijn een lokaas om iets van hem gedaan te krijgen of iets van hem te weten te komen of om zich van zijn steun te verzekeren. Laat hij er niet belust op zijn, “want het is bedrieglijk voedsel”. De uitnodiging voor de maaltijd is niet gedaan omdat hij zo’n belangrijke gast is, maar om hem in een goede stemming te brengen en dan iets van hem gedaan te krijgen. Er zitten egoïstische motieven achter.

Daarom moet hij, zoals gezegd, niet kijken naar wat hij (aan heerlijk voedsel) voor zich heeft, maar naar wie hij voor zich heeft. Omdat Eva er niet op lette wie ze voor zich had en alleen keek naar wat ze voor zich had, is de zonde in de wereld gekomen (Gn 3:1-6). Omdat wij niet beter zijn en ook voor ons de verleiding groot is om op een dergelijke uitnodiging in te gaan en op een dergelijke maaltijd aan te vallen, is het nodig dat we bidden om bewaring, zoals David deed (Ps 141:4{203}).

We kunnen ‘bedrieglijk voedsel’ ook toepassen op valse leringen over Gods Woord. Valse leraren kunnen hun valse leringen over God op ‘smakelijke’ wijze voorstellen. Het klinkt bijvoorbeeld heel aantrekkelijk dat God liefde is en dat Hij toch niet zo onbarmhartig zal zijn een mens eeuwig in de hel in de eeuwige pijn te laten zijn. Die valse lering is heel ‘smakelijk’ voor veel mensen die daardoor de valse leer van de ‘alverzoening’ in hun hart opnemen waardoor ze in hun denken vergiftigd worden.

Sp 23:4-5 | Rijkdom is vluchtig

4 Mat u niet af om rijk te worden,

gebruik daarvoor uw inzicht niet.

5 Laat u uw ogen erover vliegen, dan is het er niet [meer],

want het vliegt direct weg, als een arend die naar de hemel vliegt.

Rijkdom heeft dezelfde aantrekkelijkheid als het voedsel op de tafel van een heerser in de voorgaande verzen. Ook is rijkdom net zo bedrieglijk als het voedsel op de tafel van de heerser. Daarom moet ook met rijkdom heel voorzichtig worden omgegaan. De waarschuwing is zich niet af te matten om rijk te worden (vers 4). Wie zich daarvoor afmat, is er ingespannen mee bezig en wordt erdoor in beslag genomen. Het gaat om rijk willen worden. Wie rijk wil worden, loopt grote geestelijke risico’s (1Tm 6:9-10).

We kunnen ons voorstellen dat de zoon jong en ambitieus is. Hij heeft veel capaciteiten en ziet veel uitdagingen. Maar de vader houdt hem voor dat hij zijn “inzicht” niet moet gebruiken om allerlei voordelen op te sommen die rijkdom de moeite waard maakt om je ervoor in te spannen, om ervoor te zwoegen. Laat hij maar ophouden met het zoeken naar goede redenen voor het doen van iets wat slecht is.

De realiteit is dat net zoals zijn “ogen” over de rijkdom “vliegen”, de rijkdom ook “vliegt” (vers 5). Salomo gebruikt hier een woordspeling met het woord vliegen. De ogen vliegen en de rijkdom vliegt. Net zo snel als de ogen vliegen, vliegt de rijkdom snel weg. Rijkdom vervliegt met de snelheid van “een arend die naar de hemel vliegt”. Je hebt het nakijken, zonder enige mogelijkheid de rijkdom terug te halen. Een verkeerde speculatie, een bank die failliet gaat, een dief die inbreekt, en je bent je hele kapitaal in één keer kwijt.

De waarschuwing die Salomo zijn zoon en ons laat horen, is geen waarschuwing tegen vlijt en ijver, maar tegen geldzucht, tegen het materialisme met zijn gevaren, de zucht naar meer welvaart. Het is beter al onze kracht in te zetten voor het verzamelen van schatten in de hemel (Mt 6:19-20). Ook kunnen we beter, in navolging van Paulus, al onze krachten geven aan het werk voor de Heer. In het stellen van onze prioriteiten laten we zien waarvoor we ons ‘inzicht’ gebruiken.

Sp 23:6-8 | Gehuichelde gastvrijheid

6 Eet niet het brood van hem die niemand iets gunt,

en wees niet belust op zijn smakelijke gerechten.

7 Want zoals hij bedacht heeft bij zichzelf, zo zal hij tegen u zeggen:

Eet en drink,

maar zijn hart is niet bij u.

8 Uw stuk [brood], dat u gegeten hebt, zou u uitspuwen,

uw aangename woorden zou u verspillen.

Het is een vergissing om gastvrijheid te accepteren van een gierig persoon (vers 6). Bij elke hap die je neemt, zie je hem boos kijken. De letterlijke vertaling van “hem die niemand iets gunt”, is ‘boos oog’ – zie het contrast met “wie gunnend is” (Sp 22:9), dat is iemand met een ‘overvloedig oog’; zie de toelichting bij Spreuken 22:9. Deze vrek is ongemanierd en ongastvrij. Je moet er maar niet op belust zijn samen met hem van “zijn smakelijke gerechten” te eten, hoezeer het water je ook in de mond loopt als je zo’n overvloed aan het lekkerste eten voor je ziet. Er is werkelijk niets smakelijks aan een maaltijd met zo iemand.

De man met wie je zit te eten, is niet zoals hij zich voordoet (vers 7). Terwijl jij zit te eten, zit hij te berekenen wat hij kwijt is aan wat jij naar binnen werkt. Het slaat een gat in zijn rijkdom. Hij doet wel de uitnodiging “eet en drink”, maar doet dat niet van harte, hij meent het niet, hij is gierig. Hij doet het knarsetandend. Innerlijk, met zijn hart, is hij niet met je verbonden, terwijl een maaltijd toch gemeenschap uitdrukt. Hij let er meer op hoeveel je eet – en daarmee wat het hem kost –, dan of je ervan geniet.

Naarmate de maaltijd vordert, betrekt het gezicht van de gastheer, waardoor het eten je steeds minder gaat smaken (vers 8). Zijn gebrek aan oprechtheid zal je ten slotte de eetlust zozeer doen vergaan, dat je uitspuwt wat je al hebt opgegeten. En o, wat zul je een spijt hebben van je aangename woorden. Je hebt je waardering voor de uitnodiging uitgesproken en je gastheer geprezen voor zijn goede smaak, maar het is allemaal verspild eerbetoon. De man blijkt een vrek te zijn die jou alleen maar morrend heeft zitten gadeslaan bij elke hap die jij nam.

Sp 23:9 | Verspil geen wijze woorden aan een dwaas

9 Spreek niet ten aanhoren van een dwaas,

want hij zal het verstand in uw woorden verachten.

Het heeft geen enkele zin om tot een onverbeterlijke dwaas woorden te spreken die verstandig zijn. Dat is niet omdat hij niet zou begrijpen wat je zegt. Het is ook niet omdat hij slecht zou luisteren of dat hij zelfs helemaal niet zou luisteren. Het is veel erger. Het is geen kwestie van onkunde of onfatsoenlijkheid, maar van verachting voor dat soort woorden. Een dwaas veracht wijsheid en daarom is het tijdverspilling om te proberen iets verstandigs tegen hem te zeggen.

Woorden waarin iets verstandigs zit, zal hij als een correctie opvatten en daarmee als een aanval op zijn bezigheden. Daarmee wenst hij op geen enkele manier geconfronteerd te worden. Hij zal zich als een vijand ervan openbaren en zich tegen je keren.

Wat Salomo hier tegen zijn zoon zegt, komt overeen met wat de Heer Jezus tegen Zijn discipelen zegt: “Geeft het heilige niet aan de honden en werpt uw parels niet voor de varkens; opdat zij ze niet misschien met hun poten vertrappen en zich omkeren en u verscheuren” (Mt 7:6).

Sp 23:10-11 | Eerbiediging van het eigendom van weerlozen

10 Verleg de aloude grens[stenen] niet

en kom niet op de akkers van wezen,

11 want hun Verlosser is sterk,

Híj zal hun rechtszaak met u voeren.

Opnieuw wijst de wijsheidsleraar erop de rechten van anderen op hun bezit te eerbiedigen (vers 10; Sp 22:28). Dit keer waarschuwt hij tegen het verleggen van “de aloude [grens]stenen” die het gebied van de vaderloze wees afgrenzen. Wie die verlegt, pleegt inbreuk op diens eigendom. “Kom niet op de akkers van wezen” wil zeggen dat niemand met vijandige bedoelingen op die akkers mag komen, dat is met de bedoeling de grensstenen te verleggen en zo een deel van hun akkers te roven.

Vers 11 maakt duidelijk waarom het verstandig is om geen landroof te plegen en zeker niet van de weerloze wezen. Wie dat doet, krijgt namelijk te maken met Iemand Die het opneemt voor hen die geen aardse vader hebben op wie ze kunnen steunen en die voor hen opkomt. Zij hebben een “Verlosser” Die “sterk” is (Jr 50:34). Hij neemt hun rechtszaak op Zich en zal die met de overtreder voeren door hem voor het gerecht te dagen en hem te veroordelen. Hij is Goël, de Redder, de Helper (Ps 10:14{204}), voor hen die op geen mens voor hulp kunnen rekenen (Jb 19:25). Weduwen en wezen staan als weerlozen onder de directe zorg van God (Ps 68:6; 82:3; 146:9; Hs 14:4).

Sp 23:12 | Hernieuwde oproep om te luisteren

12 Laat uw hart tot vermaning komen

en uw oor tot woorden van kennis.

Deze spreuk of vermaning aan het adres van de zoon is weer een inleidende vermaning en herinnert aan de manier waarop menig gedeelte in het eerste hoofddeel (Spreuken 1-9) begint (Sp 1:8; 2:1; 3:1; 4:1; 5:1; 6:20; 7:1; 8:1-6). Ook het gedeelte van de woorden van wijzen begint ermee (Sp 22:17). De zoon moet zijn hart voor vermaning openen en goed luisteren naar de kennis die hem door zijn vader en moeder wordt bijgebracht. Het is een activiteit die van de zoon wordt gevraagd.

“Komen” is een daad, een activiteit, die gevraagd wordt. Iemand moet zelf komen. Daarbij gaat het niet om een lichamelijke beweging, maar zijn hart en zijn oor moeten komen. Het is niet lijdzaam afwachten of iets komt, een bepaald gevoel of iets dergelijks. Het hart en het oor moeten zich afwenden van alles waarmee ze bezig zijn om zich te wijden aan het onderwijs van de wijsheid.

Sp 23:13-14 | Tucht is noodzakelijk

13 Onthoud een jongeman geen vermaning,

als u hem met de stok slaat, zal hij niet sterven.

14 Zelf moet u hem met de stok slaan

en zijn leven redden van het graf.

Nadat in vers 12 het woord is gericht tot de zoon, wordt in de verzen 13-14 het woord gericht tot de ouders. Er zijn tot nu toe twee vermaningen geweest over het gebruik van de stok om te corrigeren (Sp 13:24; 22:15) en een verwijzing naar het misbruiken ervan, wat de dood van de zoon tot gevolg zou kunnen hebben (Sp 19:18). Nu worden de beide soorten vermaningen samengebracht.

Als een zoon, een jongeman, een ongehoorzaamheid begaat, moet hij worden vermaand (vers 13). Dat kan mondeling gebeuren, maar soms is het nodig dat hij niet alleen hoort, maar ook voelt dat hij ongehoorzaam is geweest. Dan moet hij met de stok worden geslagen. Zoals al eerder is opgemerkt (zie commentaar bij Spreuken 22:15), moet er niet op los geslagen worden. Het is de bedoeling dat hij op een pijnlijke manier met zijn zonde wordt geconfronteerd. Zonde veroorzaakt altijd pijn. Hij zal er niet van sterven, maar er juist door in leven blijven, dat wil zeggen in het leven zoals God het bedoelt en dat de grootste voldoening geeft.

Het toedienen van lichamelijke tucht moet de ouder “zelf” doen (vers 14). Hij moet dat niet aan een ander overlaten. Door hem te tuchtigen geeft de ouder aan dat hij persoonlijk bij het welzijn van zijn zoon betrokken is. Hij tuchtigt niet omdat hij beter is. Zelf heeft hij die tucht ook nodig gehad en heeft er zijn voordeel mee gedaan.

Het is niet wreed de jongeman met de stok te slaan; het is juist wreed om het niet te doen. Een kind dat nooit getuchtigd is, wordt in de meeste gevallen onhandelbaar in zijn omgang met anderen. Wie nooit de pijn van de stok van de correctie heeft gevoeld, is vaak wreed, zonder enig medegevoel tegenover anderen. Hij eindigt in de dood, in het graf en in de eeuwige pijn. Hij sterft voortijdig als gevolg van een fataal gebrek in de opvoeding. Het gebruik van de stok ter correctie had zijn leven daarvan kunnen redden en hij had een waardevol en zegenrijk leven kunnen leven.

Sp 23:15-16 | Wijsheid veroorzaakt blijdschap

15 Mijn zoon, als je hart wijs is,

zal mijn hart zich verblijden, ja, het mijne!

16 Mijn nieren zullen van vreugde opspringen,

als je lippen spreken wat billijk is.

Deze verzen vervolgen het onderwerp van de vorige twee verzen. De keus die een kind maakt, is net zo belangrijk als de tucht van de ouders. De tucht redt zijn leven, maar hij moet wat met zijn leven doen. De grootste zorg van de vader is dat hij zijn zoon wijsheid bijbrengt. De vermaning met gebruikmaking van de stok is daarvan een onderdeel.

De vader vertelt zijn zoon dat zijn hart zich verblijdt als het hart van zijn zoon wijs is (vers 15). Hij heeft er zijn best voor gedaan hem in de wijsheid te onderwijzen en daarbij in noodzakelijke gevallen de stok gebruikt. Nu is het woord aan de zoon. Wat een vreugde zal het zijn voor het hart van de vader als zijn zoon door goede keuzes te maken blijk geeft van een wijs hart. Het wijze hart van de zoon bezorgt zijn vader een blij hart. Er is verbondenheid van hart. Een zoon heeft alleen een wijs hart als hij in gemeenschap met God leeft. De vader benadrukt de blijdschap van zijn vaderhart door eraan toe te voegen “ja, het mijne”.

Behalve uit de verstandige keuzes die de zoon maakt, blijkt dat zijn hart wijs is ook uit het spreken met zijn lippen “wat billijk is” (vers 16). Hij zal zich op de juiste wijze uitspreken over de onderwerpen die aan de orde zijn en daarmee een wezenlijke bijdrage leveren aan de realisering van een plan of de oplossing van een probleem. Zijn woorden geven blijk van wijsheid en inzicht in de complexiteit van het leven. Die wijsheid en dat inzicht komen niet van beneden, maar van boven (Jk 3:13,17). Het is de wijsheid die wordt “gerechtvaardigd door al haar kinderen” (Lk 7:35), dat wil zeggen dat de wijsheid blijkt in het leven van deze kinderen, uit wat zij laten zien en horen.

De vader kan zijn vreugde niet op als hij zijn zoon zo hoort praten. Hij uit zijn diepe blijdschap daarover door te spreken over het “opspringen” van zijn “nieren”. De nieren stellen, samen met het hart, symbolisch de diepste, meest innerlijke gevoelens voor (vgl. Jb 19:27; Ps 7:10; 16:7; 26:2; Jr 11:20). Dit komt overeen met wat de oude apostel Johannes zegt, dat hij “geen grotere blijdschap heeft”, dat wil zeggen dat het zijn diepste blijdschap is, als hij hoort dat zijn (geestelijke) kinderen “in de waarheid wandelen” (2Jh 1:4; vgl. 1Th 2:19-20).

Wat maakt ons als ouders blij? Is dat als wij met hen kunnen pronken vanwege hun mooie diploma’s, de goede positie in de maatschappij of zelfs in de gemeente? Als ze gezond en getalenteerd zijn? Het zijn allemaal geen verkeerde dingen, maar als dát onze blijdschap is, zitten we een niveau te laag. Het enige wat voor ouders belangrijk zou moeten zijn, is dat hun kinderen een levende relatie met de Heer Jezus hebben en vanuit die relatie leven. Dat geeft een blijdschap die nooit verdwijnt.

Sp 23:17-18 | De vreze des HEEREN geeft hoop

17 Laat je hart niet jaloers zijn op de zondaars,

maar heel de dag blijven in de vreze des HEEREN.

18 Want juist dan is er toekomst,

en wordt je hoop niet afgesneden.

Deze verzen vertellen over een gevaar dat de jongeling bedreigt waardoor hij de wijsheid prijsgeeft, maar ze vertellen ook waardoor hij haar kan vasthouden en wat hem dat oplevert. Als er jaloersheid op de zondaars in zijn hart opkomt (vers 17), wordt de wijsheid verdreven. De wijsheid blijft alleen in het hart als daarin “heel de dag … de vreze des HEEREN” verblijft.

Er staat in de tweede versregel geen werkwoord – het woord ‘blijven’ staat er niet – waardoor de gedachte van de eerste versregel direct doorloopt. De gedachte is dat de eerste versregel de zoon ervoor waarschuwt niet jaloers te zijn op de zondaars en dat de tweede versregel aanspoort wel jaloers te zijn op de vreze des HEEREN. Het is het contrast is tussen een verkeerde en een goede jaloersheid. De verkeerde jaloersheid is zonde, de goede jaloersheid is een geestelijke oefening.

Jaloers zijn op de zondaars is het gevolg van een vergelijking tussen wat zij hebben en wat hij kan presteren of zich kan veroorloven (Ps 73:3-5). Die jaloersheid staat tegenover vertrouwen en vloeit altijd voort uit het wantrouwen van God. Het is een gebrek aan vertrouwen op God, dat Hij niet geeft wat je nodig hebt. Het houdt in dat je twijfelt aan God en Zijn liefde. Daarom is het belangrijk jaloers te zijn op de vreze des HEEREN en dat de hele dag. Als je dat doet, je daarop richt om dat te bezitten, kun je je lot met blijdschap aanvaarden als iets wat Hij je geeft. Je kunt dan op Zijn zegen rekenen en op Zijn beloften vertrouwen en dat de hele dag en alle dagen doen.

Het woord “want” waarmee vers 18 begint, geeft de reden voor het voorgaande. Voor de zondaars is er geen toekomst. Het is daarom dwaasheid op hen jaloers te zijn. Er is wel toekomst voor wie jaloers is op de vreze des HEEREN en daarbij blijft. Wie leeft in relatie met Hem, hoeft op niemand jaloers te zijn. Hoe de toekomst tegemoet wordt gezien, hangt af van het vrezen van God. Hij is Degene Die hoop geeft.

Het Hebreeuwse woord voor hoop is tiqvah dat letterlijk ‘koord’ betekent. Dit woord wordt gebruikt voor het koord dat Rachab uit het venster moest hangen (Jz 2:17-18). Dit koord was het symbool van de hoop die zij had dat ze gespaard zou blijven wanneer Jericho zou worden ingenomen. Hoop is wat ons verbindt met de eeuwigheid van God. Daarom kan die niet worden afgesneden, nooit, terwijl de hoop van de zondaars wel wordt afgesneden, want die hoop is gebaseerd op iets buiten God en daarom per definitie zonder basis.

Sp 23:19 | Nog eens de oproep om te luisteren

19 Jij, mijn zoon, luister, en word wijs,

richt je hart op de weg [van de Heere].

Nog eens richt de vader zich nadrukkelijk tot zijn zoon met de woorden “jij, mijn zoon”. Het gaat om jou, mijn zoon, die ik zo graag een weg zie gaan die tot eer van God is. Er komt op aarde geen einde aan wijs worden. Iemand die wijs is, zal telkens wijzer willen worden. Een van de kenmerken van iemand die wijs is, is het besef van de noodzaak om te blijven groeien in wijsheid. Wie zegt dat hij volmaakt in wijsheid is, liegt en is grenzeloos hoogmoedig.

Luisteren ligt aan wijs worden ten grondslag. Wie luistert, kan wijs worden. Luisteren geeft de houding van de leerling aan. De zoon is een leerling. De richting van het hart hangt daar onlosmakelijk mee samen. Het hart moet niet gericht zijn op de eigen weg, maar “op de weg” van de Heer of van de wijsheid. Alle wijsheid die we opdoen, is ervoor bedoeld dat we de goede weg gaan, de weg van de wijsheid, die niet anders is dan de weg van de Heer. Het is de levensweg waarop alles gebeurt onder Zijn gezag en tot Zijn eer.

Sp 23:20-21 | Dronkaards en veelvraten zijn verkeerd gezelschap

20 Verkeer niet met hen die zich dronken drinken aan wijn,

of onder hen die zich te buiten gaan aan vlees.

21 Want een dronkaard en wie zich te buiten gaat, zullen arm worden,

en een roes doet verscheurde kleren dragen.

De vader waarschuwt zijn zoon op indringende wijze zich niet te begeven in het gezelschap van dronkaards en veelvraten (vers 20). Deze mensen kennen geen maat. Ze vertegenwoordigen een klasse van mensen die wordt gekenmerkt door een dramatisch gebrek aan zelfbeheersing. Het zijn willoze en karakterloze verslaafden. Het is een gezelschap dat de zoon moet mijden. Als hij er vriendschappelijke contacten mee onderhoudt, zal dat een negatieve invloed hebben op zijn kijk op dronkenschap en gulzigheid.

Overmatig drinken en eten zijn overigens vaak symptomen van dieperliggende problemen. Van alcohol is bekend dat het vooral een ‘oplosmiddel’ is. Het wordt gebruikt om zielenleed en spanningen tijdelijk te verminderen of te vergeten (vgl. Sp 31:6-7). Voor te veel eten geldt hetzelfde. De problemen drijven niet naar God uit, maar naar drank en eten. Dronkaards en veelvraten sluiten God buiten hun leven.

Vers 21 begint met het woord “want”, wat betekent dat nu de motivatie voor de waarschuwing van het vorige vers volgt. De dronkaard en de gulzigaard vergooien hun geld aan hun verslaving. Hun drank en eten brengen hen financieel aan de grond. Ze steken zich vaak diep in de schulden. Ze slepen hun gezinnen ook mee naar de afgrond. De roes waarin ze continu leven, is hen aan te zien. Ze dragen “verscheurde kleren”, want elke cent gaat op aan drank of eten en wordt niet besteed aan reparatie van de kleding.

We kunnen de ‘verscheurde kleren’ ook geestelijk toepassen. Dronkaards en veelvraten leven een ‘verscheurd’ leven. Eerst is het een verscheurd leven in de zin van een dubbelleven. Zolang ze de verslaving verborgen kunnen houden, leven ze twee levens, een leven met twee gezichten. Maar hun hele leven verscheurt in talloze snippers wanneer ze hun verslaving niet meer verborgen kunnen houden. Dat gebeurt als ze hun werk niet meer goed kunnen doen en worden ontslagen of als de schuldeisers zich melden omdat ze niet meer aan hun financiële verplichtingen voldoen.

Sp 23:22-25 | Eer en verblijd je vader en moeder

22 Luister naar je vader, die jou heeft verwekt,

en veracht je moeder niet wanneer zij oud is.

23 Koop de waarheid en verkoop haar niet –

wijsheid, vermaning en inzicht.

24 De vader van een rechtvaardige zal zich buitengewoon verheugen,

wie een wijze [zoon] verwekt heeft, zal zich over hem verblijden.

25 Laten je vader en je moeder zich verblijden,

en laat zij die jou gebaard heeft, zich verheugen.

Al snel na vers 19 klinkt in vers 22 opnieuw de oproep tot de zoon om te luisteren. Nu wordt eraan toegevoegd dat hij naar zijn vader moet luisteren, met als motivatie dat die hem heeft verwekt. De zoon moet naar zijn vader luisteren omdat hij zijn natuurlijke leven aan hem te danken heeft. Daardoor wordt niet zozeer de biologische relatie benadrukt, maar wordt de nadruk gelegd op een diep menselijke relatie. Een vader moet zich het grote voorrecht bewust zijn dat hij een zoon heeft mogen verwekken en tegelijk de enorme verantwoordelijkheid (die ook een voorrecht is) om zijn zoon de vreze des HEEREN als het begin van de wijsheid bij te brengen.

Het is een van de grote drama’s van deze tijd dat steeds meer kinderen alleen een biologische vader hebben. Ze hebben totaal geen menselijke relatie met hem, laat staan een diep menselijke, om maar helemaal te zwijgen over de taak van het bijbrengen van de vrees voor God. Het is ronduit schokkend te horen dat een vader via facebook contact zoekt met zijn zoon naar wie hij tien jaar niet heeft omgezien omdat hij er met een andere vrouw vandoor ging. Na tien jaar krijgt de zoon via facebook plotseling van zijn vader het verzoek of hij ‘zijn vriend’ wil worden. Ik laat het aan de lezer over na te denken over de reactie van de zoon.

Ook over de moeder heeft Salomo een woord voor zijn zoon. De zoon moet haar niet verachten “wanneer zij oud is”. Niet verachten wil zeggen diep respect hebben. Vandaag de dag weten kinderen intellectueel veel meer dan hun ouders. Vaak hebben ze ook meer bekwaamheden. De intellectuele kennis van de ouders blijft ver achter bij die van de kinderen en ook hun lichamelijke krachten nemen af. Ouderdomsziekten kunnen hun intrede doen, waardoor de moeder hulpbehoevend wordt.

Het gevaar is groot dat de raad van een oude moeder door een kind wordt veracht. Het kost tijd om haar te bezoeken. Je hebt al zo weinig tijd en het beetje vrije tijd wil je dan toch wel graag voor jezelf besteden. En als ze dan ook nog haar raad geeft met betrekking tot wat je doet of wilt doen, daar zit je al helemaal niet op te wachten. Zo’n kind toont grote ondankbaarheid en ongevoeligheid voor de vele jaren dat zijn moeder voor hem in de weer is geweest. Ze was er steeds voor hem.

De vermaning om de moeder niet te verachten moet vandaag nog steeds krachtig klinken. Als de zoon een wijze zoon is, zal hij diep respect voor haar blijven houden, onder andere vanwege haar inzet voor hem. Door haar zorg heeft hij kunnen bereiken wat hij nu is. Het is een reden om naar zijn moeder te blijven luisteren. Niet dat zij hem blijft zeggen wat hij wel en niet moet doen op de manier zoals ze dat vroeger deed. Het gaat erom dat kinderen blijven luisteren naar de ervaringen van het leven waar zij met God doorheen is gegaan. Kinderen moeten daar nog doorheen. Ze doen er wijs aan en eren haar als zij naar haar luisteren. Ze spreekt door haar woorden en door haar hele leven.

De eerste uiting van het eren van de ouders is hen te volgen in hun vasthouden aan de waarheid. Daarom volgt in vers 23 de vermaning om de waarheid te kopen en die niet te verkopen. Wie graag iets wil hebben, koopt het en betaalt er de gevraagde prijs voor. Wie iets verkoopt, heeft liever het geld dan wat hij verkoopt. Wie de waarheid koopt en niet verkoopt, heeft er de koopprijs voor over, hoe hoog die ook is en zal die voor geen enkele prijs weer verkopen, hoe hoog er ook voor wordt geboden. Het gaat niet om een wens de waarheid te kopen, maar om het daadwerkelijk aanschaffen ervan voor de prijs die ze waard is.

De waarheid is niet een bepaalde leer, maar bestaat uit “wijsheid, vermaning en inzicht”. Deze dingen zijn waardevoller in het leven dan welke materiële welvaart ook en zijn nodig om het leven op aarde waardevol te maken. De waarde ervan is eeuwig en is verbonden aan de kennis van God in Christus. De ‘koopprijs’ is de tijd die we investeren, de inspanningen die we leveren en de middelen die we aanschaffen om meer van de waarheid te leren kennen. Kopen betekent ook dat we tot Christus gaan en Hem vragen ons door Zijn Geest wijsheid, vermaning en inzicht te geven (vgl. Op 3:18).

De waardering voor de waarheid die uit de koop blijkt, maakt de ouders blij. De verzen 24-25 beschrijven de uitbundige vreugde van ouders van wie de zoon zich als een rechtvaardige en wijze openbaart. De vader zal zich “buitengewoon verheugen” (vers 24). Nog eens wordt erop gewezen dat hij hem heeft “verwekt” (vers 22), waarmee de innige betrokkenheid wordt benadrukt. Het is de zoon die uit hem is voortgekomen. Hij heeft hem verwekt om van hem een wijze zoon maken.

In vers 25 wordt tegen de zoon gezegd dat hij ervoor moet zorgen dat zowel zijn vader als zijn moeder zich verblijden. Dat zal zo zijn als zij zien dat hij ernaar verlangt om zijn weg met de Heer te gaan. De vader heeft verwekt, de moeder heeft gebaard. Samen hebben zij de zoon opgevoed. Als ze zien dat hun opvoeding de vurig door hen begeerde uitwerking heeft, hebben ze een diepe blijdschap (vgl. 2Jh 1:4; 3Jh 1:4). Kinderen moet het besef worden bijgebracht dat zij door een Godvruchtig leven een vreugde voor hun ouders zullen zijn.

Sp 23:26-28 | De wegen van de vader of die van de hoer

26 Mijn zoon, geef mij je hart,

en laten je ogen behagen scheppen in mijn wegen.

27 Want een hoer is een diepe kuil,

en een vreemde vrouw een nauwe put.

28 Ja, zelf ligt zij als een rover op de loer,

zij vermeerdert [het aantal] trouwelozen onder de mensen.

Salomo vraagt zijn zoon hem zijn hart te geven. Daarmee bedoelt hij dat zijn zoon de volle aandacht schenkt aan het onderwijs dat hij hem geeft. Daarbij wijst de vader ook op zijn eigen wegen, op zijn handel en wandel, waarmee hij zijn zoon een navolgenswaardig voorbeeld geeft (vgl. 1Ko 4:16; 11:1; Fp 3:17; 1Th 1:6). Hij doet nu niet een beroep op zijn oren om te luisteren, maar op zijn ogen om te kijken. Laat hij de wegen van zijn vader voor ogen houden. Hij moet er ook niet alleen naar kijken, maar er met “behagen” naar kijken als iets aantrekkelijks.

In vers 26 heeft de vader zich indringend tot zijn zoon gewend en hem aangespoord zijn wegen voor ogen te houden, hem daarin na te volgen en daarin behagen te scheppen. In vers 27 komt de reden, wat wordt aangegeven door het woord “want”. Zijn dringende oproep hangt samen met de seksuele gevaren die de zoon bedreigen. Als hij zijn hart aan zijn vader geeft en de wegen van zijn vader voor ogen houdt, zal zijn hart niet uitgaan naar “een hoer” of “een vreemde vrouw” en zal hij zijn ogen niet op haar vestigen.

De vader waarschuwt hem voor twee soorten vrouwen. De “hoer” is de prostituee, de vrouw die zichzelf aanbiedt om seksuele onreinheid met haar te begaan. Natuurlijk tegen betaling. De “vreemde vrouw” is de getrouwde vrouw die wel eens wat anders wil. Vandaag bieden beide soorten vrouwen zich ook aan via internet en reclamespotjes.

De vader noemt de hoer “een diepe kuil” en de vreemde vrouw “een nauwe put”. Als de zoon zich met de een inlaat, zal hij diep zinken, en als hij zich met de ander inlaat, zal hij in uiterste benauwdheid komen. Hij zal zich noch uit de kuil noch uit de put kunnen bevrijden. De kuil en de put zijn een voorportaal van de hel. Alleen door Goddelijke tussenkomst in genade en macht zal het mogelijk zijn zich uit de kuil en de put te bevrijden.

Vers 28 onderstreept dat de zoon met een gevaar te doen heeft dat niet slechts sluimerend aanwezig is, maar dat daadwerkelijk werkzaam is. Zoals gezegd, biedt de vrouw zichzelf aan. Daarvoor “ligt zij als een rover op de loer”. Het woord “ja” dat hij eraan vooraf laat gaan, geeft extra kracht aan zijn opmerking. Ja, zo is het, en niet anders. In Spreuken 7 heeft de vader de wijze van doen van de hoer en de gevolgen van haar verdorvenheid uitvoerig beschreven (het is goed dat hoofdstuk nog eens te lezen). Hier herhaalt hij dat in het kort.

Iedere man die zij overhaalt om met haar te hoereren, “vermeerdert [het aantal] trouwelozen onder de mensen”. Het betekent dat haar slachtoffers ‘trouweloosheid’ bewijzen aan Gods instelling van het huwelijk en ook trouweloos zijn aan hun eigen huwelijksrelatie. Zij brengt mensen ook tot allerlei andere vormen van trouweloosheid, zoals liegen, stelen, iemand vermoorden, zelfmoord plegen.

Sp 23:29-35 | Rampzalige gevolgen van dronkenschap

29 Bij wie is ach, bij wie is wee?

Bij wie is geruzie? Bij wie geklaag?

Bij wie zijn er wonden zonder oorzaak?

Bij wie wazige ogen?

30 Bij hen die [lang] doorgaan bij de wijn,

bij hen die komen om gemengde drank te proeven.

31 Kijk niet naar de wijn, wanneer hij rood kleurt,

als hij fonkelt in de beker,

al glijdt hij gemakkelijk naar binnen.

32 Uiteindelijk bijt hij als een slang,

spuwt hij gif als een adder.

33 Je ogen zullen naar vreemde vrouwen kijken,

en je hart zal verderfelijke dingen spreken.

34 Je zult zijn als iemand die ligt te slapen in het hart van de zee,

en als iemand die in de top van de mast ligt te slapen.

35 Men heeft mij geslagen, ik ben niet ziek geworden,

men heeft op mij ingebeukt, maar ik heb het niet gevoeld.

Wanneer zal ik ontwaken?

Ik ga weer op zoek naar [wijn]!

Direct in aansluiting op de waarschuwing voor hoererij in de verzen 26-28 volgt in de verzen 29-35 een waarschuwing voor dronkenschap. Dit onderwerp is al kort in de verzen 20-21 door de wijze aan de orde gesteld. Dronkenschap is nauw verbonden aan hoererij (Op 17:2) en brengt ook gemakkelijk tot hoererij (vers 33). Levendig en tot de verbeelding sprekend schetst de wijze het beeld van iemand die dronken is.

Hij begint in vers 29 met een zestal vragen, waarop hij in vers 30 het antwoord laat volgen. In vers 31 heeft hij een advies, terwijl hij in vers 32 de gevolgen laat zien als zijn advies niet wordt opgevolgd. In de verzen 33-34 spreekt hij zijn zoon direct aan. Hij besluit zijn beschrijving in vers 35 met woorden die uit de mond van de dronkaard zelf komen.

De dronkaard is iemand die “ach” en “wee” roept omdat hij zich ellendig voelt (vers 29). Het ach en wee kan ook slaan op wat hij door zijn dronkenschap bij anderen veroorzaakt, zoals zijn gezin. De drank maakt van hem iemand die ruzie zoekt, een vechtersbaas. Wanneer hij uit zijn roes ontwaakt, is er “geklaag”, want hij voelt zich ellendig. De wonden die hij heeft, heeft hij tijdens zijn dronkenschap opgelopen, hetzij door een vechtpartij, hetzij doordat hij bij zijn waggelende gang steeds weer struikelde of ergens tegenaan stootte. Het zijn “wonden zonder oorzaak”, want die wonden had hij niet opgelopen als hij niet dronken was geweest. Door zijn dronkenschap kan hij niet meer helder zien, want zijn ogen zijn bloeddoorlopen, waardoor hij wazig en dubbel ziet.

Het antwoord in vers 30 op de zes vragen van vers 29 is even kort als veelzeggend. De dronkaards worden hier omschreven als mensen “die [lang] doorgaan bij de wijn” en “die komen om gemengde drank te proeven”. Ze drinken niet een glaasje bij het eten, maar de wijn vult hun bestaan. Ze gaan door met het drinken tot in de vroege uurtjes. Daarbij hoort ook het proeven van gemengde drank. Dat verhoogt het drankgenot.

Dronkaards kennen geen tijd en geen verantwoordelijkheid. Het zijn mensen zonder ruggengraat. Dat ze de volgende dag weer op tijd op hun werk moeten zijn, houdt hen niet bezig. Aan hoe het thuis gaat, daar denken ze niet aan. Ze zijn in een roes en niet in staat om aan verantwoordelijkheden te denken.

De vader geeft zijn zoon het advies om niet naar de wijn te kijken “wanneer hij rood kleurt” (vers 31), dat wil zeggen wanneer er van de wijn een speciale aantrekkingskracht uitgaat. Dat kan zijn wanneer je in een nare periode zit, of een grote teleurstelling moet verwerken. Er kan dan een bijzondere verleiding van wijn uitgaan om ervan te drinken. Daarom is het dringende advies er niet naar te kijken. Als je het wel doet, zul je zien hoe aantrekkelijk hij is. Je weerstand ertegen zal smelten als sneeuw voor de zon. Je zet de beker wijn aan je mond en ervaart hoe gemakkelijk hij naar binnen glijdt.

Maar je moet erbij bedenken dat het korte genot eindigt met de beet van een slang en het gif van een adder (vers 32). Je gaat er “uiteindelijk” aan kapot. Niemand geeft zich aan de wijn over als hij even nadenkt over wat het einde is. Zijn mededrinkers zeggen hem dat niet. Zij bieden hem het eerste glas wijn aan. Als hij dat niet neemt, lachen ze hem uit. Daarom neemt hij het glas en drinkt het leeg. Het drinkt inderdaad gemakkelijk en het smaakt voortreffelijk. Het draait erop uit dat zijn hele menselijke waardigheid wordt afgebroken.

In de verzen 33-34 spreekt de vader zijn zoon direct aan. Hij moet erop bedacht zijn dat dronkenschap grenzen doet vervagen en hem gemakkelijk tot hoererij en liederlijke praat brengt (vers 33). Zijn benevelde hersens hebben niet meer het besef dat hij getrouwd is. Zijn ogen worden ogen vol overspel, en omdat hij geen normbesef meer heeft, komt hij tot de walgelijke daad van overspel. De taal die hij uitslaat, is van hetzelfde smerige gehalte. Ongeremd komen de walgelijkste dingen uit zijn hart naar buiten.

De dronken zoon zal volkomen ongevoelig zijn voor wat er met hem gebeurt (vers 34). Een dronkaard weet niet wat hij doet, waar hij is en waar hij heen gaat. Hij kan zich in het hart van de zee bevinden, in een zware storm, maar totaal niet in de gaten hebben dat hij zomaar kan verdrinken. Hij is als een slapende tot wie niets doordringt. Of hij kan zich in de top van de mast bevinden, waar hij heen en weer zwiept en een dodelijke val kan maken, zonder dat hij zich dit gevaar bewust is. Ook hier is hij als een slapende tot wie niets doordringt. Hij zwalkt over straat en wentelt zich in zijn eigen braaksel zonder er het geringste besef van te hebben (Js 28:7-8{205}; vgl. Ps 107:26-27).

De dronkaard weet wel dat hij is geslagen, maar hij weet niet door wie (vers 35). Hij is er niet ziek van geworden en niet aan zijn bed gebonden. Er is zelfs op hem ingebeukt met harde klappen, maar hij heeft niets gevoeld. Wat is het toch heerlijk om dronken te zijn! Er kan van alles met je gebeuren, maar je hebt er helemaal geen last van. Dit leven wil hij voortzetten. Hij is onverbeterlijk, hij wil gewoon dronken blijven en daardoor gevoelloos voor de ellende. Daarom zal hij als hij wakker wordt, weer naar zijn grote vertrooster, de fles, grijpen (Js 56:12{206}; 5:11). Wat een tragedie!

Spreuken 24

Sp 24:1-2 | Niet jaloers zijn op slechte mensen

1 Wees niet jaloers op slechte mensen,

en verlang er niet naar om bij hen te zijn,

2 want hun hart bedenkt verwoesting

en hun lippen spreken onheil.

De vader waarschuwt zijn zoon dat hij “niet jaloers” moet zijn “op slechte mensen” (vers 1). Hij moet er niet naar verlangen “om bij hen te zijn”, want ze zijn slecht gezelschap (vgl. Sp 1:10-19; 3:31; 23:17). De jaloersheid hier gaat verder dan alleen een gevoel of een uiting. Het gaat om een verlangen om bij slechte mensen te zijn vanwege hun klaarblijkelijke voorspoed. Daarop moet de zoon niet jaloers zijn en die ook willen hebben. Jaloersheid is een haatdragend, wrokkend besef van de voorspoed van een ander.

Het voelen of uiten van bitterheid of verontwaardiging over een (vermeende) oneerlijke behandeling kan het gevolg zijn van jaloersheid: waarom heeft hij die welvaart wel en ik niet? Het is in elk geval ontevredenheid over de eigen omstandigheden, een ontevredenheid die het gevolg is van het vergelijken met anderen, terwijl God buiten de omstandigheden wordt gesloten of gehouden. Jaloersheid is een kenmerk van mensen die aan kortzichtigheid lijden.

Het woord “want” waarmee vers 2 begint geeft aan dat nu de reden voor de waarschuwing van vers 1 volgt. Slechte mensen zijn geobsedeerd door geweld. “Hun hart” gaat naar “verwoesting” uit, die wordt daar bedacht. “Hun lippen” geven uiting aan wat er in hun hart leeft en dat is niets anders dan “onheil”. Ze spreken woorden die iemand alleen maar het onheil, het ongeluk, toewensen. Hun ogenschijnlijke voorspoed danken ze aan de verwoesting die ze in hun hart hebben bedacht en aan de woorden van onheil die ze hebben uitgesproken. Als de zoon zich dat realiseert, zal hij toch niet zo dom zijn om zich bij hen aan te sluiten.

Sp 24:3-4 | Een huis bouwen en binnenkamers vullen

3 Door wijsheid wordt een huis gebouwd

en door inzicht wordt [het] gegrondvest.

4 Door kennis worden binnenkamers gevuld

met allerlei kostbare en aangename bezittingen.

Deze verzen vormen een eenheid. Ze gaan over de bouw van een huis, de grondvesting ervan en waarmee de binnenkamers ervan worden gevuld. Om een goed huis te bouwen, dat op de juiste grondslag te doen en het met smaak in te richten zijn achtereenvolgens “wijsheid”, “inzicht” en “kennis” nodig. Tegelijk geeft het gebruik van deze woorden aan dat het om meer gaat dan om het bouwen van een stenen huis, met kamers die worden voorzien van meubilair.

Bij “huis” mogen we hier dan ook vooral denken aan een huisgezin dat in dat huis woont. Er is “wijsheid” nodig om een gezin te stichten (vers 3). Het geluk van een gezin hangt meer af van de onderlinge verhoudingen dan van de stenen en het metselwerk. Alleen door de wijsheid van God kunnen er goede verhoudingen tussen de gezinsleden zijn. Er ontstaat dan een huis dat goed gebouwd is.

“Inzicht” is voor de grondvesting van belang. Dit houdt in dat Gods Woord de basis is van het functioneren van ieder gezinslid. Het inzicht dat ieder lid van het gezin anders is dan ieder ander lid en waaruit de verschillen bestaan – zoals geslacht, leeftijd, aanleg –, zorgt ervoor dat ieder lid zichzelf mag zijn. Er zal geen noodzaak zijn om zich beter voor te doen of een uitoefening van dwang om iemand de dingen te laten doen op onze manier. Daardoor worden ook spanningen voorkomen.

De “kennis” die er is van de capaciteit die ieder heeft gekregen van God, zal aanzetten tot het inzetten van die capaciteiten (vers 4). Daardoor kan ieder zijn of haar eigen waardevolle bijdrage leveren en daarin ook gestimuleerd worden. Daardoor “worden de binnenkamers gevuld met allerlei kostbare en aangename bezittingen”. Kostbare en aangename bezittingen zijn onder andere liefde en saamhorigheid, veiligheid en geborgenheid, aanvaarding van wie je bent en er zijn voor de ander. Kinderen die opgroeien in een sfeer van liefde en geborgenheid, groeien op tot liefdevolle en vredelievende personen.

We kunnen dit ook toepassen op de plaatselijke gemeente, die we ook als een huisgezin kunnen zien. Wijze gelovigen met inzicht en kennis zullen er alles aan doen om iedere gelovige de plaats in de gemeente te laten innemen die de Heilige Geest hem of haar heeft toebedeeld (1Ko 12:4).

Sp 24:5-6 | Kracht en overwinning door wijsheid

5 Een wijs man is sterk,

en een man van kennis zet zijn krachten in.

6 Want na rijp beraad zult u oorlog voeren voor uzelf,

en in een veelheid van raadgevers ligt de overwinning.

Het bouwen van het huisgezin waarover het gaat in de verzen 3-4 vraagt om de kracht van wijsheid (vers 5; Pr 7:19{207}; 9:15-16). In het natuurlijke leven weet een wijs man met bepaalde middelen een last te vervoeren die vele malen zwaarder is dan één man kan dragen. In het geestelijke leven komt het niet aan op lichaamskracht, maar op de kracht van wijsheid. Die kracht is aanwezig bij wie leeft met Christus, de Bron van wijsheid.

“Een wijs man” is ook “een man van kennis”. Als het aankomt op de inzet van de krachten die de wijsheid verleent, het gebruik ervan, is kennis van de omstandigheden nodig. “Een man van kennis” kent de wil van God en wil die doen. Hij weet op de juiste manier met zijn krachten om te gaan en ze op de juiste plaats in te zetten. Wijsheid voor het maken van de juiste keuze en kennis van de wil van God gaan hand in hand (Ko 1:9-11).

Het woord “want” waarmee vers 6 begint, geeft het belang aan van de kracht van wijsheid en kennis. We moeten ons realiseren dat we in geestelijk oorlogsgebied leven en verwikkeld zijn in een geestelijke strijd. Die strijd woedt vooral om de gezinnen van de gelovigen. Meer dan ooit is wijze raad nodig voor deze geestelijke oorlog.

Een wijs man is niet eigenwijs en zoekt niet alles alleen uit. Hij kent de betekenis en waarde van “rijp beraad” met anderen, met “een veelheid van raadgevers”. Misplaatst zelfvertrouwen of vertrouwen op eigen middelen of kracht zijn bij hem niet aan de orde. God heeft ons als leden van Zijn volk aan elkaar gegeven. We vragen Hem om raad en we vragen ook raad bij broeders en zusters die met Hem leven, wat we zien aan hun gehoorzaamheid aan en kennis van Gods Woord.

Nadat we raad hebben ingewonnen, moeten we “oorlog voeren” voor onszelf. In het leven van elke dag zijn we niet omgeven door onze broeders en zusters, maar door een Godvijandige wereld. De wereld wil ons alles afnemen wat we voor God willen afzonderen, zoals ons gezin en onze bezittingen. Er zullen ons allerlei hindernissen in de weg worden gelegd om ons gezin af te breken, om onze kinderen in te palmen. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren door lessen op school en/of beslissingen van de politiek die tegen Gods Woord ingaan. Impulsiviteit, naïviteit en besluiteloosheid voeren tot een nederlaag. Een overwinningsleven is het gevolg van diepgaand overleg, goed nadenken en verstandig strijd voeren.

Sp 24:7 | Wijsheid is voor een dwaas te hoog

7 [Alle] wijsheid is voor een dwaas te hoog,

hij zal in de poort zijn mond niet opendoen.

De hoogmoedige, verharde dwaas kan geen enkele wijsheid verkrijgen. Alle wijsheid, op welk terrein ook, is onbereikbaar voor hem. Wijsheid ligt ver boven zijn vermogen. Hij zal nooit enige verstandige raad kunnen geven en we moeten dan ook nooit bij hem te rade gaan. Daarom mag hij ook nooit de gelegenheid krijgen om in de poort zijn mond open te doen. De poort is de plaats waar de stadsbestuurders de problemen bespreken en beslissingen nemen (Sp 31:23; Ru 4:1). Daar mag de dwaas niet de kans krijgen zijn dwaasheid te laten horen.

Sp 24:8-9 | Kwaad beramen en dwaasheid bedenken

8 Wie kwaad doen beraamt,

die zal men een meester in listige plannen noemen.

9 Het bedenken van dwaasheid is zonde,

een spotter is een gruwel voor de mens.

“Wie kwaad doen beraamt” (vers 8), doet het werk van de duivel, die niet anders kan doen dan kwaad beramen. De duivel kan met recht “een meester in listige plannen” genoemd worden. Wie geen kind van God is, is een kind van de duivel (1Jh 3:10). Alle kinderen van de duivel hebben zijn natuur. Hij inspireert hen om kwaad te beramen, ze zijn “uitvinders van boze dingen” (Rm 1:30). Niet iedereen doet dit in dezelfde mate, maar het beginsel is in het denken van alle kinderen van de duivel. Het gaat hier in het bijzonder om de kille, berekenende persoon die actief is in het beramen van het kwaad.

Niet alleen het begaan van dwaasheid is zonde, maar zelfs al “het bedenken van dwaasheid is zonde” (vers 9). De dwaasheid van een spotter is wel het toppunt van dwaasheid. Dit type persoon lapt alle moraal aan zijn laars. Zelfs mensen die niets met God te maken willen hebben, maar die er toch nog een zekere moraal op na houden, krijgen op een zeker moment een afschuw van hem. Een spotter is iemand die niet alleen verwerpt wat hij moet geloven, maar die uitlacht en belachelijk maakt en veracht wat hij moet geloven. Hetzelfde doet hij met hen die geloven.

Sp 24:10 | Beproeving van benauwdheid

10 Als u zich in de dag van benauwdheid slap opstelt,

is uw kracht beperkt.

“De dag van benauwdheid” is niet een letterlijke dag van vierentwintig uur, maar elke dag of periode van moeilijkheden en beproeving die het leven benauwd kunnen maken. Wie zich dan slap opstelt en ontmoedigd raakt en het leven met de Heer wil opgeven, toont weinig kracht. Er is geen geestkracht en de handen hangen slap neer (vgl. Hb 12:12-13). Juist in een dag van benauwdheid wordt duidelijk of iemand de kracht van de wijsheid bezit (vers 5), waardoor zijn oog gericht blijft op de Bron van de wijsheid (Js 40:31).

Salomo gebruikt hier een woordspeling om de verbinding tussen de beide versregels te benadrukken. Het Hebreeuwse woord voor ‘benauwdheid’ is sarah en het woord voor ‘beperkt’ (letterlijk: nauw) is sar. Het is goed om ons in dagen van benauwdheid te sterken in God (1Sm 30:6; Ps 84:6). Dan zal Gods kracht in onze zwakheid worden volbracht (2Ko 12:9).

Sp 24:11-12 | Red hen die ter slachting gaan

11 Red hen die opgepakt zijn om te sterven,

[wee] als u zich afzijdig houdt van wie wankelend ter slachting gaat.

12 Wanneer u zegt: Zie, wij hebben dat niet geweten,

zal Hij Die de harten toetst, dat niet merken?

Hij Die uw ziel gadeslaat, zal Híj het [niet] weten?

Immers, Hij zal een mens vergelden naar zijn werk.

God geeft Zijn volk de verantwoordelijkheid om mensen te redden die in levensgevaar zijn (vers 11). Het gaat om mensen “die opgepakt zijn” en meegevoerd worden, een zekere dood tegemoet, zonder enige mogelijkheid zichzelf uit die situatie te bevrijden. De woorden “sterven” en “slachting” geven de ernst van de situatie aan. Deze mensen zijn onschuldige slachtoffers van roversbenden of omstandigheden die zij niet in de hand hebben. Ze staan op het punt gedood, afgeslacht, te worden. “Wankelend”, uitgeput, worden ze in de richting van de dood gedreven. Als er niet heel snel van ongedachte zijde redding daagt, is het met hen gedaan.

De opdracht is duidelijk. We moeten al het mogelijke doen om hen van de dood te redden. Er klinkt een dreigend ‘wee’ als we ons afzijdig houden, als we ‘wegkijken’ en geen hand uitsteken. De Hebreeuwse vroedvrouwen hebben de jongetjes tegen het bevel van de farao in niet in de Nijl gegooid, maar hen gered (Ex 1:13-17). Esther heeft haar leven op het spel gezet om haar volk, dat ten dode gedoemd was, te redden (Es 3:6-13; 4:13-16; 8:4-6). Zij hebben gered en zich niet afzijdig gehouden. Zelfs de profeet Obadja die aan het hof van Achab diende, heeft profeten van de dood gered door hen te verbergen en van voedsel te voorzien (1Kn 18:4).

De geestelijke toepassing is dat wij de mensen van de wereld vertellen dat zij “opgepakt zijn om te sterven”. Door de zonde zijn zij aan de dood overgeleverd. Hier is geen sprake van onschuldig zijn, maar wel van het ontbreken van enig vermogen om zichzelf te redden. Onze verantwoordelijkheid is om de mensen van de wereld te vertellen dat zij aan het oordeel van God kunnen ontkomen door hun zonden te belijden en te geloven in de Heer Jezus. Als we dat niet doen, klinkt ook voor ons het dreigende ‘wee’. Paulus heeft dat begrepen en gezegd: “Want wee mij, als ik het evangelie niet verkondig” (1Ko 9:16).

Er zal verantwoording van ons worden gevraagd voor al die gevallen waarin wij hebben geweten van de eeuwige dood waarheen mensen onderweg waren en dat wij niet hebben gewezen op de mogelijkheid om eraan te ontkomen (Ez 33:1-33). We kunnen niet aankomen met “zie, wij hebben dat niet geweten” (vers 12). Onwetendheid is geen excuus als we bewust de ogen voor een kwaad hebben gesloten. Het klinkt als het excuus dat Duitsers na de Tweede Wereldoorlog gebruikten ten aanzien van de Holocaust en dat tot een gevleugeld woord is geworden: ‘Wir haben es nicht gewußt’ (‘Wij hebben het niet geweten’).

Met het excuus van onwetendheid kun je soms bij mensen wegkomen, maar niet bij God. Hij toetst voortdurend de harten en merkt zonder Zich te vergissen of daarin de waarheid woont. Hij slaat de ziel gade, Hij ziet hoe het leven geleefd wordt en wat daarbij de drijfveren zijn. Hart en ziel staan onder Zijn doorlopende toezicht, waarbij geen enkel motief Hem ontgaat. Hij weet daarom volmaakt of de bewering het niet te hebben geweten waar is of dat het een leugen is.

Op grond van Zijn alwetendheid zal Hij “een mens vergelden naar zijn werk” (Op 22:12), waarbij het onmogelijk is dat Hij Zich vergist. Vergelden naar zijn werk betekent dat de mens wordt gemeten met de maat waarmee hij heeft gemeten. Wie geen barmhartigheid heeft bewezen, zal geen barmhartigheid ontvangen. Wie de levens van anderen had kunnen redden en het niet heeft gedaan, zal de dood sterven.

Sp 24:13-14 | De zoetheid van de wijsheid

13 Eet honing, mijn zoon, want dat is goed,

en honingzeem is zoet voor je gehemelte.

14 Evenzo is het kennen van wijsheid voor je ziel:

als je haar vindt, dan is er toekomst,

en wordt je hoop niet afgesneden.

De vader spoort zijn zoon aan om honing te eten (vers 13) omdat hij het eten van honing wil toepassen op het kennen van wijsheid (vers 14). Wat honing is voor zijn lichaam, is het kennen van wijsheid voor zijn ziel.

Honing is goed, want het is gezond (vers 13). Honingzeem is het beste van de honing. Het is de honing die zich vanzelf, zonder persing, zonder menselijke handeling, uit de honingraten afscheidt. Het is het meest zuivere. Van het land Kanaän staat meerdere keren dat het een land is dat vloeit van melk en honing. Honing is een bijzondere zegen van God voor Zijn aardse volk.

“Het kennen van wijsheid” (vers 14) heeft de gezondheid en zoetheid van honing. Het heeft het toegevoegde kenmerk van een genot dat duurt tot in eeuwigheid (vgl. Ps 19:11; 119:103; Ez 3:3). De vader spreekt er tot zijn zoon over dat hij ernaar op zoek moet gaan, want hij moet haar vinden. Hij belooft hem dat zijn inspanningen rijk beloond zullen worden. Hij zal er nu al de zoetheid van genieten en voor de “toekomst” zal hij “hoop” hebben. Aan wijsheid zijn toekomst en hoop verbonden. Wijsheid geeft een hoop die niet wordt afgesneden, een hoop die niet beschaamt.

Zij die honing hebben geproefd, hebben geen verder bewijs nodig dat hij zoet is. Zij zullen door geen enkel argument kunnen worden overtuigd van het tegendeel, want ze hebben het immers zelf geproefd. Hetzelfde geldt in de geestelijke toepassing voor hen die de kracht van de wijsheid van God in Christus hebben ervaren. Al de atheïsten in de wereld kunnen met al hun drogredenen die smaak niet wegredeneren en het genot ervan niet wegnemen.

Honing is het product van ijverig samenwerkende bijen en niet van wie de honing verzamelt. Aan het kennen van wijsheid is een rijkdom verbonden die wordt verkregen door ons te voeden met wat anderen al hebben bijeengebracht. De honingzeem genieten we als we ons direct met de Bron van de wijsheid bezighouden, met Christus, door in Gods Woord te lezen. De honing die we tot ons nemen als we met broeders en zusters samenzijn en de honingzeem die we tot ons nemen als we Gods Woord lezen, worden door ons persoonlijk genoten.

Sp 24:15-16 | Een rechtvaardige valt, maar staat weer op

15 Goddeloze, loer niet op de woning van een rechtvaardige,

verwoest zijn verblijfplaats niet,

16 want [al] valt een rechtvaardige zevenmaal, hij staat [weer] op,

maar goddelozen struikelen in onheil.

De goddeloze, mogelijk de zich goddeloos gedragende zoon, wordt bevolen “niet op de woning van een rechtvaardige” te loeren (vers 15). De bedoeling van het loeren is om te kijken of er een gelegenheid komt om er in te breken en te stelen, bijvoorbeeld als de rechtvaardige zijn woning verlaat. Hij kan zelfs zoveel onheil willen stichten, dat hij de “verblijfplaats” van de rechtvaardige wil verwoesten. Het woord voor ‘verblijfplaats’ wordt ook gebruikt voor de stal van de schapen, waar ze gaan liggen. Het tekent de rechtvaardige als een schaap dat weerloos en onschuldig is. Wie op die woonplaats loert en erop uit is om in te breken en de woonplaats te verwoesten, is een wolf, een symbool voor de duivel.

Het is zinloos en bewerkt tevens de eigen ondergang, om iemand van Gods volk te mishandelen, want hij overleeft altijd (vers 16). De goddelozen daarentegen komen om in het onheil dat zij aanrichten. Een rechtvaardige aanvallen is God aanvallen en het zal altijd onmogelijk blijken Hem te overwinnen (vgl. Mt 16:18). Een rechtvaardige kan een aantal keren vallen, hij zal weer opstaan (Ps 37:24{208}; Mi 7:8; Jb 5:19). Omgekeerd zullen de goddelozen niet overleven. Zonder God hebben zij geen macht om het ongeluk te overleven. Uiteindelijk zullen de rechtvaardigen zegevieren en degenen die tegen hen zijn, zullen struikelen in hun onheil.

“Zevenmaal” betekent een afgerond aantal. God laat de rechtvaardige net zoveel tuchtiging ondervinden als Hij nodig vindt. Die tuchtigingen dienen tot zijn loutering, niet tot zijn ondergang. De rechtvaardige komt zelfs een zware val te boven, terwijl de goddelozen slechts struikelen, waarna het met hen over en uit is. Petrus is vaak gevallen, maar is steeds weer opgestaan. Judas struikelde in het onheil en bleef liggen.

Sp 24:17-18 | Geen leedvermaak

17 Verblijd u niet als uw vijand valt,

en laat uw hart zich niet verheugen als hij struikelt,

18 anders zou de HEERE het zien en zou het slecht zijn in Zijn ogen,

en zou Hij Zijn toorn van hem afwenden.

Salomo verbiedt zijn zoon leedvermaak te hebben als zijn vijand valt (vers 17). Hij mag er zich zelfs in zijn hart niet over verheugen, dat wil zeggen geen innerlijke voldoening over hebben, als zijn vijand struikelt. Het gaat hier om persoonlijke vijanden, om mensen die ons het leven moeilijk maken. Het is misschien begrijpelijk dat we dankbaar zijn als onze vijand iets overkomt omdat wij daardoor van een kwelgeest bevrijd zijn, maar er blij om zijn is nog iets anders. Hier gaat het om blijdschap over de val van een vijand met daarbij de gedachte dat hij zijn verdiende loon krijgt. Leedvermaak speelt daarbij een rol. Een dergelijke blijdschap is verboden.

David verblijdde zich niet over de val van Saul en riep er ook toe op ervoor te zorgen dat anderen dat niet zouden doen (2Sm 1:20). Een voormalige lijfwacht van de wrede Irakese dictator Saddam Hoessein die uit diens greep wist te ontkomen en daarna Christus heeft leren kennen, zei dat hij zich niet verblijdde over de dood van de dictator. De gedachte dat deze wrede man in de plaats van de pijn is, gaf hem geen blijdschap, maar verdriet. De Heer Jezus zegt dat wij onze vijanden moeten liefhebben en moeten bidden voor hen die ons vervolgen (Mt 5:44).

In vers 18 wordt gezegd waarom het ons geraden is om ons niet met leedvermaak te verheugen over de val van onze vijand. God heeft het toegelaten dat onze vijand ons lastigviel omdat Hij daarmee een bedoeling had. Als Hij ervoor zorgt dat de vijand wordt uitgeschakeld en wij hebben daarover leedvermaak, vergrijpen wij ons aan een schepsel van God. Dat is slecht in de ogen van God. Dan kan Hij Zijn toorn van onze vijand afwenden, waardoor deze zich weer als onze vijand, misschien in een andere gedaante, kan gaan gedragen. We zijn dan niet van hem af.

Sp 24:19-20 | Het kwaad heeft geen toekomst

19 Ontsteek niet [in woede] over de kwaaddoeners,

wees niet jaloers op de goddelozen,

20 want het kwaad heeft geen toekomst,

de lamp van goddelozen wordt uitgedoofd.

Vers 19 lijkt wel een citaat dat Salomo van zijn vader David overneemt, die hetzelfde heeft gezegd (Ps 37:1; Sp 23:17; 24:1). Het is dwaas om je op te winden “over de kwaaddoeners” en “jaloers” te zijn “op de goddelozen”. Vers 20 geeft daarvoor de reden, wat te zien is aan het woord “want” waarmee het vers begint. Het toekomstige lot van de goddelozen moet de zoon ervoor bewaren jaloers te worden op hun tegenwoordige voorspoed. Hun voorspoed heeft een houdbaarheidsdatum. Daarna is het afgelopen. Hij moet zich ook realiseren dat God in Zijn voorzienigheid kwaaddoeners en goddelozen nog steeds hun gang laat gaan. Ze staan onder Zijn controle, hoewel het lijkt alsof ze ongestoord hun gang kunnen gaan.

Wat zij doen, kan ons in bepaalde gevallen kwaad maken en in andere gevallen jaloers. Het ligt er maar aan wat ze doen en hoe wij daar tegenaan kijken of mee te maken hebben. Als we alleen naar hen en hun gedrag kijken, komen we tot zulke gevoelens. Dan geven we blijk van een heel kortzichtige kijk op hen. We moeten ons bewust zijn dat het kwaad geen toekomst heeft, maar zal worden geoordeeld en voor eeuwig zal worden opgesloten in de hel, zonder uitzicht op bevrijding. De lamp van goddelozen, dat wil zeggen hun levenslicht, zal niet altijd blijven schijnen. Hun leven zal worden uitgedoofd, zoals met een olielamp gebeurt die wordt uitgeblazen. Hun lamp zal ook nooit meer worden aangestoken (Jb 18:5-6{209}; 21:17).

Sp 24:21-22 | Vrees God en de koning

21 Mijn zoon, vrees de HEERE en de koning,

laat je niet in met hen die op veranderingen uit zijn,

22 want hun ondergang zal plotseling opdagen

en wie kent de verdrukking door hen beiden [teweeggebracht]?

Salomo spreekt zijn zoon heel direct aan (“mijn zoon”) om hem voor te houden dat hij zowel God als de koning moet vrezen (vers 21). Hij zegt tegen hem dat hij eerbied moet hebben voor het hoogste gezag in het universum, dat van God, en het door God ingestelde gezag op aarde dat Hem vertegenwoordigt, de koning (1Pt 2:17b{210}; Rm 13:1-7). Dat kan hij doen door zich daaraan te onderwerpen en eraan te gehoorzamen.

Tegenover het vrezen van God en de koning staat het “op veranderingen uit zijn”. Met ‘veranderingen’ wordt hier bedoeld het geen rekening meer houden met het gezag van God en dat van Zijn vertegenwoordiger op aarde. Het gaat om mensen die niet meer aan Hem gehoorzaam willen zijn, die in opstand komen tegen Zijn gezag. Zij willen Zijn gezag en dat van de koning omverwerpen. Zulke mensen willen veranderingen aanbrengen in de door God gegeven gezagsstructuren en die naar hun eigen hand zetten.

Het gaat om mensen die Gods Woord naar hun hand zetten en het daarmee aan de kant zetten. Bepaalde gezagsstructuren, zoals die van man en vrouw, worden tijdgebonden verklaard. Wat Gods Woord daarover zegt, wordt als achterhaald en daarmee vogelvrij verklaard. We zien dat in de politiek, in de maatschappij, in de gezinnen en ook in gemeenten. Gezag is een ‘vies’ woord geworden.

Vers 22 geeft de reden voor de waarschuwing van het vorige vers. We zien dat aan het woord “want” waarmee het vers begint. Als de zoon zich inlaat met deze opstandelingen tegen het gezag van God en de koning, de veranderaars en vernieuwers of nieuwlichters, zal hij delen in de ondergang die plotseling voor hen zal opdoemen. God en de Koning – met Hem wordt uiteindelijk de Heer Jezus bedoeld – zullen “Beiden” hun gezag laten gelden. Wat dat aan verdrukking voor de opstandelingen teweeg zal brengen, blijft nog even de vraag. Dat maakt de waarschuwing alleen maar des te dreigender.

De beloning voor hen die leven in vrede onder het gezag van God in de wereld is het ontsnappen aan de rampen die over de opstandigen zullen komen. Zij die onder gezag staan en dat respecteren, zullen elkaar geen kwaad doen. Ze blijven ervoor bewaard elkaar te gaan benijden en zelfs te gaan slaan (vgl. Mt 24:48-49). Een positieve uitwerking van erkenning van gezag is de aanwezigheid van rust en vrede.

Sp 24:23-26 | Geen partijdigheid in een rechtszaak

23 Ook deze [spreuken] zijn voor de wijzen:

Het is niet goed partijdig te zijn in een rechtszaak.

24 Wie tegen een goddeloze zegt: U bent rechtvaardig,

die zullen de volken vervloeken,

de natiën zullen hem verwensen,

25 maar hun die voor het recht opkomen, zal het aangenaam zijn,

de zegen van het goede zal over hen komen.

26 Men zal de lippen kussen

van hem die [met] oprechte woorden antwoordt.

Hier begint een nieuw gedeelte, maar wel duidelijk in nauwe aansluiting op het voorgaande (Spreuken 22:17-24:22). Dat blijkt uit de woorden “ook deze [spreuken]” (vers 23a). De nu volgende spreuken – in de verzen 23-34 – “zijn voor de wijzen”. Ze zijn bedoeld voor hen die al wijs zijn, maar die nog wijzer willen worden. Wijsheid blijkt juist uit het feit dat iemand in wijsheid wil groeien.

Dit gedeelte begint met het veroordelen van partijdigheid in een rechtszaak (vers 23b). Het gaat erom dat een rechter duidelijk onderscheid moet maken tussen gerechtigheid en kwaad (Sp 18:5; Lv 19:15; Dt 16:19). Hij mag die twee niet verwisselen en uit partijdigheid op de verkeerde persoon toepassen.

Zo mag hij tegen een goddeloze niet zeggen: “U bent rechtvaardig” (vers 24). Doet hij dat wel, dan zal niet alleen God hem oordelen, maar haalt hij zich ook de gram van de volken op de hals. Het gaat niet zomaar om een mening en ook niet om zomaar iemand die dit zegt. Hier is iemand aan het woord die in het openbaar recht spreekt en dat doet uit Naam van God. Dit is een grove schending van het recht en tevens een grote oneer voor de Rechter van de hele aarde. Een rechter die zo partijdig is dat hij tot een dergelijke uitspraak komt, wordt overal op aarde door iedereen vervloekt en verwenst.

Als er recht wordt gedaan door de goddeloze te veroordelen en de rechtvaardige vrij te spreken, is dat aangenaam voor hen “die voor het recht opkomen” (vers 25). Over rechters die het recht handhaven en over hen die zich daarover verblijden, zal de zegen van het goede komen. God vindt in hen de kenmerken van Zichzelf. Er is altijd zegen verbonden aan het doen van en opkomen voor het recht.

Voor het handhaven van het recht en voor het doen van de juiste uitspraak door een rechter in een zaak, is het van belang dat een getuige met “oprechte woorden antwoordt” (vers 26). Het kan ook de rechter betreffen die een goede uitspraak in een zaak doet. Een antwoord met oprechte woorden levert een waardevolle bijdrage aan de vrede en rust in het land, wat wij mogen toepassen op de plaatselijke gemeente. Wie dit doet, krijgt geen vervloekingen en verwensingen te horen (vers 24), maar ontvangt uitingen van liefde.

Het kussen van de lippen is een erkenning van de waarde van de oprechte antwoorden die gegeven zijn. Zulke woorden brengen geen verwijdering, maar verbinden in liefde. Een kus is ook een teken van verzoening (Ps 2:12). Wie oprechte woorden antwoordt, bewerkt verzoening.

Sp 24:27 | Financiële zelfstandigheid

27 Regel uw werk buiten

en maak het op de akker voor u gereed,

en bouw daarna uw huis.

Dit vers gaat over het stellen van de juiste prioriteiten in het leven. Het houdt ons voor dat we eerst de dingen moeten doen die het eerst moeten gebeuren. Eerst het een, “daarna” het ander. We moeten in onze bezigheden de juiste volgorde aanhouden. Doen we dat niet, dan wordt ons leven een chaos en loopt het uit op een fiasco.

De toepassing kan worden gemaakt op het vormen van een gezin. Voordat iemand daaraan kan beginnen, moet hij in staat zijn om zijn gezin te onderhouden. Daarom moet hij eerst een inkomen hebben. Dat kan hij krijgen door ervoor te werken. Van wat hij met werken verdient, kan hij zijn huis gaan bouwen, dat wil zeggen een gezin gaan vormen en dat ook onderhouden.

Sp 24:28-29 | Niet vals getuigen en niet wraak nemen

28 Wees niet zonder reden getuige tegen uw naaste,

want zou u met uw lippen misleiden?

29 Zeg niet: Zoals hij mij gedaan heeft, zo zal ik hem doen,

ik zal die man vergelden naar zijn werk.

Vers 28 is een waarschuwing zich niet te laten verleiden om tegen een naaste te getuigen zonder dat er een duidelijke reden voor is. We kunnen in omstandigheden terechtkomen dat collega’s of mensen uit onze omgeving onze mening vragen over het gedrag van iemand met wie we samenwerken of die in onze buurt woont, met de bedoeling zo iemand aan te klagen. Als wij persoonlijk niet een bepaalde ervaring met de betreffende persoon hebben opgedaan, moeten we ons niet laten misleiden en geen getuige in die zaak zijn. De boodschap is dat er heel solide redenen moeten zijn voordat iemand ooit tegen een naaste als getuige moet gaan optreden.

Ook wraakgevoel mag geen rol spelen in een rechtszaak (vers 29). Nog minder mag iemand het recht in eigen hand nemen. Als iemand ons kwaad heeft gedaan, zouden we ons van een van beide mogelijkheden kunnen bedienen, maar ze zijn allebei verkeerd. We mogen iemand niet het kwaad vergelden dat hij ons heeft aangedaan. We mogen het zelfs niet eens zeggen, hardop of in ons hart.

Om deze gezindheid te hebben is het nodig dat we God vertrouwen. Hem ontgaat het niet dat ons kwaad is aangedaan. Onze reactie daarop ontgaat Hem ook niet. Hij weet hoe wij kunnen reageren. Als we iemand willen vergelden, nemen we de plaats van God als Rechter in (Rm 12:19{211}). Onrecht dat ons is aangedaan, mogen we, net als de Heer Jezus deed, overgeven “aan Hem Die rechtvaardig oordeelt” (1Pt 2:23). Dit was ook de houding die David tegenover Saul aannam. Hij wilde niet voor eigen rechter spelen, maar gaf Saul over aan God en wachtte op wat Hij met Saul zou doen. Daarmee is hij niet beschaamd uitgekomen.

Sp 24:30-34 | De les van de luiaard

30 Ik ging langs de akker van een luiaard,

ja, langs de wijngaard van een mens zonder verstand.

31 En zie, hij was helemaal vol gegroeid met netels,

distels bedekten zijn oppervlak,

en zijn stenen muur was afgebroken.

32 Toen ik het zelf aanschouwde, nam ik het ter harte,

ik zag het [en] nam vermaning aan:

33 een beetje slapen, een beetje sluimeren,

een beetje liggen met gevouwen handen,

34 zo komt uw armoede [over u als] een wandelaar

en uw gebrek als een gewapend man.

De wijze Salomo vertelt in deze verzen over een wandeling die hij maakte en wat hij daarbij opmerkte. Daaraan verbindt hij een les voor zichzelf en voor zijn zoon. Het gebeurde dat hij “langs de akker van een luiaard” ging (vers 30). Hij zocht die akker niet op, maar passeerde hem gewoon. Ja, die akker was een wijngaard geweest, die indruk kreeg hij in elk geval, maar daar was niets meer van te zien.

Dat kwam omdat het beheer ervan lag in de handen “van een mens zonder verstand”. Slechts een dergelijk mens, zonder het geringste besef van verantwoordelijkheid, kan zijn wijngaard zo laten verwilderen. Het gaat hier niet om iemand zonder ruggengraat, maar om iemand zonder hersens, zonder verstand, letterlijk zonder hart. Het ontbrak hem niet aan de kracht, maar aan de wil.

“En zie” (vers 31), terwijl hij daar zo voorbijliep, constateerde hij enkele dingen. De wijze liep niet te dagdromen of te slaapwandelen, maar nam de situatie om zich heen in zich op. Op de akker stond niet slechts hier en daar wat onkruid, nee, “hij was helemaal vol gegroeid met netels”. Er was geen stukje grond meer te zien, want ”distels bedekten zijn oppervlak”. Waar druiven hadden moeten groeien, was een overvloed aan netels en distels te zien. Die komen er niet van de ene op de andere dag. Hier was al een hele tijd geen enkel werk verricht.

Zo kan er in het leven van een gelovige die ontrouw aan de Heer is en Hem steeds meer vergeet een vergelijkbare situatie ontstaan. De goede vruchten van het geloof die het hart verblijden (de wijngaard spreekt van blijdschap) verdwijnen en in plaats daarvan komen netels en distels die pijn doen en kwetsen. De gevolgen van de zonde in de schepping hebben zich een plaats verworven in de levenssfeer van de gelovige.

De wijze zag ook dat “zijn stenen muur was afgebroken”. Alle bescherming was weg. Het terrein kon door iedereen worden betreden. Als de woning van de luiaard zich ook daar bevond, kon iedere inbreker die met het grootste gemak bereiken.

Het gaat om een akker die eerder een wijngaard was. Israël wordt met een wijngaard vergeleken (Js 5:1-7). De wijngaard moet wijn opleveren. Wijn is een beeld van blijdschap (Ri 9:13; Ps 104:15). God wilde Zich in Zijn volk verheugen, maar Zijn volk heeft Hem die vreugde niet bezorgd. De wijngaard was door luiheid een akker geworden, waarop de symbolen van de zonden (Gn 3:18), de werken van het vlees, welig tierden.

We kunnen hier een toepassing maken. Als we geestelijk lui zijn, zullen ‘netels’ en ‘distels’, dat wil zeggen zondige dingen, de wijngaard van ons leven overwoekeren. God kan Zich dan niet over ons leven verheugen, want niets erin herinnert Hem aan het leven van de Heer Jezus. En als we de muur van afzondering van de wereld laten afbrokkelen, krijgen de wereld en het wereldse denken ingang in ons leven en zullen we slachtoffers van de ondergang worden.

Na de waarneming in de verzen 30-31 trekt de wijze voor zichzelf een les en deelt die met ons (verzen 32-34). Wat hij zag, sloeg hij op in zijn hart. Het hield een vermaning in, een vermaning zonder woorden. Een van de beste leermethoden is dat we iets aanschouwen, dat wil zeggen iets met intense aandacht bekijken, en het ter harte nemen. Dan leren we er echt van. Als we de kwalijke gevolgen van een daad of een houding zien, zal dat ons ervoor waarschuwen niet ook zulke daden te doen of zo’n houding aan te nemen.

Wat Salomo heeft gezien en wat een vermaning voor hem inhield, zal hem ervoor bewaren tot luiheid te vervallen. Het begint met een beetje slapen, een beetje sluimeren, een beetje liggen met gevouwen handen. Het is allemaal maar “een beetje”, maar al die beetjes lijken op de wandelaar die ook niet hard loopt, maar wel gestaag zijn weg vervolgt. En al die beetjes bij elkaar zijn als een gewapend man. Alle beetjes slapen en sluimeren en liggen met gevouwen handen hebben tot gevolg dat er armoede en gebrek geleden wordt (Sp 6:10-11).

Spreuken 25

Sp 25:1 | Overgeschreven spreuken van Salomo

1 Ook dit zijn spreuken van Salomo, die de mannen van Hizkia, de koning van Juda, hebben overgeschreven.

Hier begint een nieuw deel van het boek: Spreuken 25-29. Het bevat aanvullende spreuken van Salomo, die zijn verzameld door de mannen van koning Hizkia (715-687/686 v.Chr.). Deze mannen leefden ongeveer tweehonderdzeventig jaar na de dood van Salomo. Salomo heeft drieduizend spreuken uitgesproken (1Kn 4:32). Daarvan is een aantal in de voorgaande hoofdstukken in Gods Woord opgenomen. Nu volgt nog een aantal spreuken uit diezelfde voorraad. Deze zijn door “de mannen van Hizkia” overgeschreven en ook in Gods Woord opgenomen.

Het zijn geen nieuwe spreuken. Ze waren er al in de tijd van Salomo, de tijd dat het koninkrijk in heerlijkheid bestond. Hizkia is een van de laatste koningen van Juda, het tweestammenrijk. In zijn dagen werd het tienstammenrijk weggevoerd door de Assyriërs. Niet lang daarna zou ook het tweestammenrijk worden weggevoerd, door Nebukadnezar. Dit betekent dat Hizkia in een eindtijd leefde.

Hij was een Godvrezende koning voor wie het Woord van God weer gezag had. Daardoor gaf God door hem een opwekking in Zijn volk. De “spreuken van Salomo die de mannen van Hizkia, de koning van Juda, hebben overgeschreven”, zijn daarvan een extra bewijs. Het laat ons zien dat het voor ons, die ook leven in een eindtijd, belangrijk is het gezag van Gods Woord te erkennen en dat ‘eeuwenoude’ Woord in ons leven toe te passen. We hebben geen belang bij ‘nieuwe waarheden’. In een eindtijd gaat het erom dat we teruggaan naar “wat van [het] begin af was” (1Jh 1:1), dat wij vragen naar “de aloude paden, waar toch de goede weg is”, opdat we die bewandelen (Jr 6:16).

De waarheden die aan de gemeente zijn toevertrouwd, zijn al tweeduizend jaar oud, maar ze zijn nog even actueel als toen. Het gaat niet om nieuwe waarheden, maar om een hernieuwd beleven van oude waarheden. Het is een goede dienst aan de gemeente als er geschriften worden gepubliceerd die lange tijd onopgemerkt zijn gebleven, maar die van actuele inhoud blijken te zijn.

Sp 25:2-7 | Over koningen en hen die bij hen zijn

2 Het is Gods eer een zaak verborgen te houden,

maar de eer van koningen een zaak te doorgronden.

3 De hoogte van de hemel, de diepte van de aarde

en het hart van de koningen zijn niet te doorgronden.

4 Doe het schuim van het zilver weg,

en er zal een voorwerp voor de edelsmid uit komen.

5 Doe een goddeloze weg van voor [de ogen van] een koning,

en zijn troon zal door gerechtigheid bevestigd worden.

6 Praal niet voor [de ogen van] een koning

en ga niet staan op de plaats van groten,

7 want het is beter dat men tegen u zegt: Kom hier hogerop,

dan dat men u vernedert voor [de ogen van] een edele,

die uw ogen gezien hebben.

De mannen van Hizkia beginnen, onder de leiding van Gods Geest, met een aantal spreuken over koningen. Bovenal beginnen zij met de verhevenheid van God boven alle aardse koningen voor te stellen. Vers 2 benadrukt een tegenstelling tussen God en koningen. Het is de schitterende natuur van God om “een zaak verborgen te houden”. Als God Zijn regering van het universum en Zijn bedoelingen en handelingen niet aan de mens uitlegt, is dat Zijn eer, Zijn heerlijkheid, Zijn soevereiniteit. Hij hoeft de mens geen rekenschap af te leggen van enig plan of enige handeling.

De machtigste mensen op aarde, koningen, vormen een groot contrast met Hem. God hoeft niets uit te zoeken, Hij weet alles, maar het is de eer van de koningen dingen te ontdekken, bloot te leggen of uit te zoeken (vgl. Dt 29:29{212}; Rm 11:33-34). Koningen moeten zoveel mogelijk alles onderzoeken. Ook moeten ze zaken open en begrijpelijk maken voor hun onderdanen, vooral als het om gerechtelijke zaken gaat.

Koningen heersen als Gods vertegenwoordigers. Zij moeten proberen om Zijn wil in menselijke aangelegenheden zichtbaar te maken. Daarom moeten ze God vragen om Zijn wil te openbaren, dat Hij in de betreffende situatie de verborgenheid van Zijn wil bekendmaakt. De onderdanen van een koning hebben ontzag voor hem en eren hem als hij een zaak ijverig onderzoekt en zijn beslissingen niet neemt op basis van een oppervlakkige kennis van een zaak.

We kunnen dit toepassen op ons als gelovigen. Wij zijn ook koningen (Op 1:6; 5:10). Het is een werk van koninklijke waardigheid, een eer en een uitdaging, om te gaan doorgronden wat God in de Schrift heeft verborgen. Hij wil de verborgenheden openbaren. Ze kunnen echter alleen worden ontdekt en begrepen door geestelijk gezinde gelovigen, dat wil zeggen gelovigen die zich door Gods Geest laten leiden, want aan hen kan de Geest verborgenheden openbaren (1Ko 2:10-12{213}).

Terwijl een koning vooral gerechtelijke zaken duidelijk moet maken aan de mensen (vers 2b), zijn er veel dingen die hij verborgen houdt in zijn hart (vers 3). Hij neemt een positie in waarbij hij niet van alles wat hij doet of laat verantwoording hoeft af te leggen. De vergelijking met de hemel die hoog is en de aarde die diep is, toont de aard van de koning. Hij moet wijs, vindingrijk en ondoorgrondelijk zijn en altijd iedereen een stap voor blijven om een stevige greep op de macht te houden.

De mens moet erkennen dat “de hoogte van de hemel” en “de diepte van de aarde” niet te peilen zijn (vgl. Jr 31:37). Wat ze bevatten, gaat het bevattingsvermogen van alle onderzoekers ver te boven. Zo is het ook met “het hart van de koningen”: het is ondoorgrondelijk voor een ander. En zeker is het hart van de gelovige ondoorgrondelijk voor de ongelovige (1Ko 2:15). Alleen God kent het hart van ieder mens volkomen (Jr 17:9-10).

Vers 4 is een illustratie om vers 5 te verduidelijken. Vers 4 betekent dat de smid na het wegdoen van het schuim een zuiver zilveren kunstwerk kan produceren. Dit wordt in vers 5 toegepast op het verwijderen van een goddeloze uit de tegenwoordigheid van een koning, waardoor zijn troon door gerechtigheid bevestigd wordt. Een koning kan geweldige idealen voor zijn regering hebben en zijn gedrag kan onberispelijk zijn, maar het baat niet als hij wordt omringd door gewetenloze hovelingen die hem misleiden. Wanneer deze worden weggedaan, bestaat de regering alleen uit rechtvaardige raadgevers en zal de regering door gerechtigheid bevestigd worden.

Het gaat om het wegdoen van wat de vastheid van de troon onmogelijk zou maken. Zoals schuim gescheiden wordt van zilver, zo moeten slechte mensen worden verwijderd om de regering van een koning rechtvaardig te laten zijn (Sp 17:3; 20:8; Ml 3:3). Het is niet genoeg voor een heerser om rechtvaardig te zijn; zijn medewerkers moeten ook oprechte mensen zijn, opdat zijn regering goed is. Koning Salomo moest eerst meerdere boosdoeners oordelen, voordat hij in veiligheid en rust op de troon kon plaatsnemen (1Kn 2:23-25,29-34,41-46).

Het kan toegepast worden op het hart van de mens. Wie zit daar op de troon? Als daarin zonde en ongerechtigheid aanwezig zijn, moeten die worden geoordeeld. Dan is het mogelijk een leven te leven dat onderworpen is aan het gezag van de Heer Jezus.

Hetzelfde principe is waar met betrekking tot het komende koninkrijk van onze Heer Jezus Christus. Wanneer Hij in triomf, in macht en majesteit terugkeert naar de aarde, zullen de goddelozen verdelgd en alle overtreders uitgeroeid worden uit het land. Dit oordeel luidt de grote dag van de Heer in (2Th 1:3-12; 2:1-12; Op 19:11-21).

De verzen 6-7 horen ook bij elkaar. Het is verstandiger erop te wachten om te worden bevorderd, dan het risico te lopen gedegradeerd te worden vanwege zelfpromotie. Het is een overschatting van de eigen belangrijkheid. ‘Pralen’ (vers 6) betekent ‘zich aanmatigend gedragen’. Het woord “want” waarmee vers 7 begint, geeft aan dat hierna de grond wordt genoemd voor de waarschuwing die in het vorige vers wordt gegeven.

De les is eenvoudig. Het aanprijzen van zichzelf in de rechtbank, “voor [de ogen van] een edele”, houdt het risico van een publieke vernedering in. Daartegenover zal het een eer voor iemand zijn als iedereen in de rechtszaal zijn bevordering uit de mond van de edele zelf hoort. Deze les wordt ook geleerd in Lukas 14 (Lk 14:8-11{214}).

Het kan hier een aanbeveling van zichzelf betreffen, het zichzelf naar voren schuiven als de meest geschikte kandidaat voor een post in de nabijheid van de koning, bijvoorbeeld als een van zijn raadgevers (vgl. Mt 20:20-29). Iemand kan van zichzelf vinden dat hij “op de plaats van groten hoort”. Deze zelfoverschatting kan uitlopen op een publieke vernedering. “Een edele, die uw ogen gezien hebben”, kan een voornaam iemand zijn die later komt dan de aangesprokene, die recht heeft op de plaats die deze al eigenmachtig had ingenomen.

Sp 25:8-10 | Adviezen voor het voeren van een rechtszaak

8 Ga er niet [te] snel opuit om [iemand] aan te klagen.

Wat zult u anders uiteindelijk doen,

wanneer uw naaste u te schande maakt?

9 Voer uw rechtszaak met uw naaste,

maar maak het geheim van een ander niet openbaar,

10 anders zou hij die het hoort, u kunnen smaden,

en zou het kwaad gerucht over u niet te keren zijn.

Men moet niet staan te popelen om getuige te zijn, opdat men niet in het openbaar te schande wordt gezet (vers 8). Je kunt iets hebben gezien of gehoord, wat jij een reden vindt om iemand daarvoor snel aan te klagen, maar bedenk wel dat het riskant is om dat te doen. Als namelijk blijkt dat je het verkeerd hebt beoordeeld, word jij openlijk te schande gezet door de persoon die door jou is aangeklaagd. Het kan zelfs tot je failliet leiden.

Het is een waarschuwing er voorzichtig mee te zijn om iemand aan te klagen zonder voldoende bewijs. Het kan gebeuren dat iemand een ander aanklaagt om er financieel voordeel uit te halen. Hij onthult dan details van iets wat de ander gedaan zou hebben. Als echter blijkt dat het niet waar is, of als de bewijzen te mager zijn, zal hij zelf voor paal staan en opdraaien voor de kosten van het proces. Er zijn al heel wat van dit soort schandaalprocessen geweest.

Als iemand een geschil heeft met een ander, is het beste wat kan gebeuren dit binnenskamers te houden (vers 9; Mt 18:15b). Dat voorkomt openbare schande. De gedachte is dat iemand beschaamd zal worden en voor altijd een slechte reputatie zal hebben als hij in een ruzie met zijn buurman aan anderen openbaar maakt wat hem in het geheim is toevertrouwd (vers 10). Er zal nooit succes in een ruzie worden geboekt als dat succes ten koste van iemands integriteit of pijn gaat. Onthul daarom in een ruzie nooit geheimen met als doel jezelf schoon te praten.

Sp 25:11-14 | Waardevolle woorden en ijdele woorden

11 Een woord op het juiste moment gesproken,

is [als] gouden appels in zilveren schalen.

12 Zoals een gouden oorring en een halssieraad van fijn goud,

zo is een wijze vermaner voor een luisterend oor.

13 Zoals de koelte van sneeuw op de dag van de oogst,

[zo] is een betrouwbare gezant voor zijn zenders,

hij verkwikt de ziel van zijn meester.

14 Zoals wolken en wind zonder regen,

[zo] is iemand die zich beroemt op een valse gift.

Vers 11 gaat over de immense waarde en onvergelijkbare schoonheid van “een woord” dat “op het juiste moment gesproken” wordt. De uitdrukking die is vertaald met ‘op het juiste moment’ is letterlijk ‘op zijn wielen’, dat wil zeggen een woord dat ongedwongen voortgaat zoals soepel rollende wielen voortgaan. Het komt precies op tijd en is precies van toepassing op de persoon en de omstandigheden waarin deze zich bevindt. Het gaat maar om “een woord”, niet om een lange redevoering (vgl. 1Ko 14:19). Een dergelijk woord is als “gouden appels”, als gezonde vruchten die de waarde van Goddelijke heerlijkheid hebben, voorgesteld in het goud, terwijl ze worden opgediend in het besef van verkregen verzoening, voorgesteld in het zilver.

“Gouden appels in zilveren schalen” zijn waardevolle woorden gesproken in een aangename sfeer. Dat geldt bovenal voor het Woord van God, voor alles wat God heeft gesproken. De Heer Jezus sprak tot Nicodémus de woorden die hij op dat moment nodig had (Jh 3:1-11). Zo sprak de Heer ook tot de Samaritaanse vrouw en tot Zacheüs. Ook tot de farizeeën en de schriftgeleerden sprak Hij woorden die zij nodig hadden. Hij sprak niet wat ze graag hoorden, maar wat tot hun nut was. Wij mogen Hem daarin navolgen.

In aansluiting op vers 11 gaat het in vers 12 over “een wijze vermaner”, iemand die het juiste woord op de juiste tijd op de juiste wijze tegen de juiste persoon weet te spreken. Als zo iemand “voor een luisterend oor” een woord spreekt, is dat “als een gouden oorring en een halssieraad van fijn goud”. Een wijze berisping die goed wordt ontvangen, is van blijvende waarde. Een luisterend oor erkent niet alleen de wijsheid van de vermaner, maar ziet er ook grote schoonheid in, als die van sieraden voor oor en hals.

De sieraden symboliseren dat een luisterend oor de heerlijkheid van God uitstraalt (goud). God wordt daarin verheerlijkt. Een luisterend oor hoort niet alleen de vermaning, maar is er ook gehoorzaam aan. Er wordt ook voor gebogen, de hals buigt zich eronder. Er is geen halsstarrigheid. Als de hals zich buigt, wordt hij omhangen met een sieraad “van fijn goud”. Het vers is de ideale combinatie van een wijze vader of leraar en een gewillige zoon of leerling. De vrienden van Job waren geen wijze vermaners. Job had ook geen luisterend oor voor hen.

In vers 13 wordt het effect van waardevolle woorden voor de zenders van “een betrouwbare gezant” beschreven. Een betrouwbare gezant is iemand die de woorden van zijn zenders precies zo doorgeeft zoals hij ze van hen heeft meegekregen voor de persoon tot wie hij gezonden is. Voor de zenders is een dergelijke gezant als “de koelte van sneeuw op de dag van de oogst”. Tijdens de oogst moet er hard worden gewerkt. Dan is een verkoeling zeer welkom. Een betrouwbare gezant bezorgt “de ziel van zijn meester” zo’n verkoeling of verkwikking als hij zijn missie trouw heeft volbracht. Trouw verkwikt altijd, is altijd verfrissend.

Christus was de trouwe Godsgezant. Paulus was zo’n trouwe afgezant van God (1Ko 4:1-2). Als wij dienaren of gezanten van Christus worden (2Ko 5:20{215}), zal onze trouw een verkwikking zijn voor onze Meester (Mt 25:21,23).

De beloften van een opschepper zijn hol en leeg (vers 14). De illustratie is hier dat de verwachting wordt gewekt dat er regen komt als we wolken en wind zien. Als er geen regen komt, krijgen wolken en wind wel onze aandacht, maar ze stellen ons teleur in onze verwachting, want ze zijn bedrieglijk. Daarmee vergelijkt de wijze de praatjesmaker die opschept over giften om die te schenken. Maar de belofte is bedrieglijk; hij geeft niets, want hij heeft niets. Zijn mond is groter dan zijn hand.

De les is om niets te verwachten van mensen die met opgezwollen taal iets beloven. We zien deze valse beloftes ook in bepaalde kringen die zich erop beroemen dat je bij hen bijvoorbeeld genezing van een ziekte kunt krijgen, of bevrijding van je depressie, of succes in je zaak. Judas past dit in zijn brief toe op valse leraren in de gemeente als hij spreekt over “waterloze wolken, door winden voortgedreven” (Jd 1:11-13). Het is ook van toepassing op onszelf als we iemand beloven iets te doen en dat niet doen. We wekken een verwachting door onze belofte, maar zijn wolken en wind zonder regen.

Sp 25:15 | De kracht van geduld en van een zachte tong

15 Met geduld wordt een leider overgehaald,

en een zachte tong kan beenderen breken.

Met geduld en zachte woorden kan onoverkomelijke tegenstand worden overwonnen (vgl. Lk 18:1-8). Een verzoek dat met geduldige volharding en in zachte bewoordingen bij een leider wordt gedaan, heeft zeker kans van slagen. Het gaat erom geen lichamelijk of verbaal geweld te gebruiken, maar in de kracht van de Geest te werk te gaan: “Niet door kracht en niet door geweld, maar door Mijn Geest” (Zc 4:6; vgl. 2Tm 2:24-25{216}).

Dat een zachte tong beenderen kan breken, wil zeggen dat door zacht spreken harde tegenstand kan worden afgebroken. Het vers is een aanbeveling van verzoenende en overtuigende belangenbehartiging die ten slotte triomfeert over de meest vastberaden weerspannigheid. “Een zacht antwoord keert woede af” (Sp 15:1). Dit is een belangrijk advies in gesprekken tussen man en vrouw en ouders en kinderen en in alle andere relaties die we hebben.

Sp 25:16-17 | Advies om matig te zijn

16 Hebt u honing gevonden, eet [dan] tot u genoeg hebt,

anders raakt u er oververzadigd door en spuwt u het uit.

17 Zet uw voet niet te dikwijls in het huis van uw naaste,

anders zou hij genoeg van u krijgen en u gaan haten.

Men moet, ook in het genot van wat men lekker vindt, maat weten te houden (vers 16). Overdaad schaadt. Matiging (“tot u genoeg hebt”) is noodzakelijk in de genoegens die het leven biedt. Als er matigheid is, kan er echt van iets worden genoten. Jonathan vond “honing” (1Sm 14:25-30). Hij genoot ervan. Zijn ogen werden erdoor verlicht en hij kreeg er nieuwe krachten door om zijn weg te vervolgen.

Voor ons geldt: “Alles is mij geoorloofd” (1Ko 6:12b). Daarbij moeten we er wel aan denken dat er nog wat volgt: “Maar ik zal mij door niets laten overheersen.” Honing eten is een beeld van de natuurlijke betrekkingen in huwelijk en gezin. Die zijn door God gegeven en daarom goed. Daarvan mag door ons genoten worden, maar als die een te grote plaats krijgen en onze dienst aan God naar de achtergrond verdringen, worden we geestelijk ziek.

Ook in het bezoeken van een naaste of een familielid moet men maat weten te houden (vers 17). Ook hier geldt: overdaad schaadt. De verzen 16-17 zijn vergelijkbaar in hun woorden en ideeën. Beide verzen adviseren matigheid, het ene in honing eten, het andere in iemand bezoeken. Vers 16 gaat over ‘te veel honing’, vers 17 gaat over ‘te veel van jou’.

De vermaning “zet uw voet niet te dikwijls in” is letterlijk ‘maak uw voet iets zeldzaams voor’. Het moet kostbaar voor de naaste of het familielid zijn dat je komt. Iets wat zeldzaam is, is ook kostbaar. De motivatie voor de waarschuwing is dat misbruik van vertrouwdheid iemand de keel gaat uithangen en dat er haat ontstaat. Visite en vis blijven drie dagen fris.

Als we te veel van iets goeds willen hebben, kan dat ertoe leiden dat onze relatie met God vervangen wordt door dat goede, waardoor het goede iets verkeerds wordt. We kunnen menen een gave te hebben om iemand te dienen en hem druk bezoeken om onze gave uit te oefenen. Wat we echter moeten beseffen, is dat hij niet onze aanwezigheid nodig heeft, maar die van de Heer. We moeten hem net zoveel hulp geven als hij nodig heeft om bij de Heer uit te komen.

Sp 25:18-20 | Vals getuigenis, vals vertrouwen, valse troost

18 [Zoals] een strijdhamer, een zwaard en een scherpe pijl,

[zo] is iemand die tegen zijn naaste een vals getuigenis aflegt.

19 [Zoals] een gebroken tand en een verstuikte voet,

[zo] is het vertrouwen op een trouweloze in de dag van benauwdheid.

20 Wie liederen zingt bij een treurig hart,

is [als] wie kleren uittrekt op een koude dag [en] zure wijn [doet] op loog.

“Een vals getuigenis” bewerkt de dood in de samenleving (vers 18). Wie een vals getuigenis aflegt, wordt vergeleken met “een strijdhamer, een zwaard en een scherpe pijl”, allemaal dodelijke wapens. De hamer verplettert, het zwaard hakt af en de scherpe pijl doorboort. Een valse getuige kan door zijn valse woorden de dood van onschuldige mensen veroorzaken (vgl. Sp 12:18; Ps 57:5{217}; 120:3-4). Dat er niet slechts één, maar wel drie van deze wapens worden genoemd, maakt wel duidelijk hoe ernstig het kwaad van het afleggen van een vals getuigenis tegen de naaste is (Ex 20:16; Dt 5:20).

“Een gebroken tand en een verstuikte voet” zijn allebei ongeschikt om iets te doen (vers 19). Kauwen op een gebroken tand en lopen op een verstuikte voet zijn allebei pijnlijke handelingen die je in het ene geval afhouden van eten en in het andere geval van lopen. Hetzelfde effect heeft “het vertrouwen op een trouweloze persoon in de dag van de benauwdheid”. Als het echt moeilijk wordt en we het benauwd krijgen in de maatschappij of in de gemeente, dan is een van de grootste teleurstellingen dat je je vertrouwen hebt gesteld op een trouweloze.

Als ons dit overkomt, mogen we eraan denken dat God wel trouw is: “God is ons een toevlucht en vesting; Hij is in hoge mate een hulp gebleken in benauwdheden” (Ps 46:2; 91:15).

Onverantwoorde, ongevoelige pogingen om mensen op te vrolijken die verdriet hebben, maken het verdriet alleen maar erger (vers 20). Dat zijn geen woorden die op het juiste moment worden gesproken (vers 11). De wijze vergelijkt zo iemand met iemand die van een ander een kledingstuk op een koude dag wegneemt. Hij zet hem in de kou. Dat is heel wat anders dan hem in de kou extra warmte te geven. Hij is totaal ongevoelig voor wat de ander nodig heeft.

De tweede vergelijking is het doen van zure wijn op loog. Er ontstaat een niet-gewenste chemische reactie. Het gaat bruisen, er is activiteit, maar er ontstaat slechts lege schuim. Zure wijn en loog zijn niet te combineren. Als dit toch gebeurt, worden beide onbruikbaar.

We moeten met betrekking tot de emotionele nood waarin mensen zich kunnen bevinden waakzaam en gevoelig zijn. Die gevoeligheid voor anderen moeten we ontwikkelen, anders bezorgen we ze een ‘koude douche’ in plaats van een ‘warm bad’ van medeleven. Er is geen ‘chemie’ tussen iemand die vrolijke liederen zingt en iemand die een treurig hart heeft (vgl. Ps 137:1-3). Paulus houdt ons het volgende voor: “Verblijdt u met [de] blijden en weent met [de] wenenden” (Rm 12:15).

Sp 25:21-22 | Een vijand beschaamd maken

21 Als iemand die u haat, hongerlijdt, geef hem brood te eten,

en als hij dorstig is, geef hem water te drinken,

22 want [zo] zult u [vurige] kolen op zijn hoofd hopen,

en de HEERE zal het u vergelden.

God wil dat wij iemand die ons haat vriendelijk behandelen. Door onze hater tegengesteld te behandelen aan de manier waarop hij ons behandelt, handelen we in overeenstemming met Wie God is (vers 21). Zo handelt Hij ook met de mens en zo heeft Hij ook met ons gehandeld toen wij Hem nog niet kenden. Hij wil dat wij onze hater de meest elementaire levensbehoeften, “brood” en “water”, geven als hij daaraan behoefte heeft. In de manier waarop Elisa de koning van Syrië behandelt, zien we hiervan een prachtige illustratie (2Kn 6:18-23).

Het woord “want” waarmee vers 22 begint, geeft de reden aan waarom wij zo moeten handelen als in het vorige vers staat. Door iemand die ons haat goed te doen in plaats van het kwaad dat hij ons doet met kwaad te vergelden, hopen we “[vurige] kolen op zijn hoofd”. Vurige kolen op iemand hopen heeft niet als doel hem te verteren, maar hem te laten smelten. Het beeld van de “[vurige] kolen” vertegenwoordigt gewetenswroeging, die gemakkelijker ontstaat door vriendelijkheid dan door geweld. Deze gloeiende kolen veroorzaken de scherpe pijn van berouw door middel van spijt over de haat die hem bezielde (Sp 18:19; 20:22; 24:17; 1Sm 24:18-20). Paulus citeert deze verzen in Romeinen 12 (Rm 12:20).

God verbindt aan dit handelen de belofte van een vergelding in de zin van een vergoeding. We geven iets weg, het kost ons iets, en dat nog wel aan onze vijand. Daardoor worden we echter niet armer, maar veel rijker. God vergeet niet dat wij dit hebben gedaan en zal dat compenseren. Als wij handelen met onze vijanden zoals God dat doet met Zijn vijanden, is dat Hem welgevallig. Wat we daarin investeren, zal Hij vergoeden. De Heer Jezus heeft het voorbeeld gegeven.

Sp 25:23-24 | Een achterbakse tong en een twistzieke vrouw

23 De noordenwind brengt regen voort

en een achterbakse tong toornige gezichten.

24 Het is beter te wonen op een hoek van een dak,

dan [in] een gemeenschappelijk huis met een twistzieke vrouw.

Een “achterbakse tong” is een heimelijke tong, een tong van een verborgen plaats. Het is het praten achter iemands rug, hem belasteren en kwaad van hem spreken. Vroeg of laat komt de persoon over wie het gaat erachter. Bij hem en zijn familie zal dat toorn op de gezichten brengen, net zoals de noordenwind regen voortbrengt. In Israël is het niet gebruikelijk dat de noordenwind regen voortbrengt, dat doet de westenwind. Doet hij dat wel, dan is dat niet aangenaam. Op dezelfde wijze werkt een achterbakse tong. Hij kan slijmende woorden spreken, maar hij brengt in plaats van lachende “toornige gezichten” voort.

De achterbakse tong van vers 23 is in vers 24 veranderd in de scherpe tong van “een twistzieke vrouw”. De herhaling van dit vers (Sp 21:9) verdiept het belang ervan. Twistziek wil zeggen ruzie maken over alle mogelijke zaken die moeten worden gedaan en beslissingen die moeten worden genomen. Zij accepteert niet dat de man het hoofd van het gezin is. Het is een spreuk die meer een verzuchting is en een advies inhoudt.

Het betekent niet dat de man zich uit de woning terugtrekt en alleen gaat wonen omdat hij het geruzie zat is. Het is een waarschuwing voor ieder die nog aan een huwelijk moet beginnen. Je kunt beter in vreedzame eenzaamheid en eenvoud wonen dan in een ruim huis in het gezelschap van iemand met wie je huis en haard deelt, maar die voortdurend twist. Daarom bezin je voordat je eraan begint en zoek een Godvrezende vrouw.

Sp 25:25-26 | Wat wel en wat geen dorst lest

25 [Zoals] koud water op een vermoeide ziel,

[zo] is een goed bericht uit een ver land.

26 [Zoals] een vervuilde bron en een verdorven fontein,

[zo] is een rechtvaardige die voor [de ogen van] een goddeloze wankelt.

Goed nieuws dat van ver komt en waar lang op is gewacht, heeft hetzelfde effect als “koud water op een vermoeide ziel” (vers 25). “Een goed bericht” verfrist en verkwikt iemand die smacht naar nieuws van een geliefde die is vertrokken naar een ver land. Toen de communicatiemiddelen die we nu hebben er nog niet waren, vergde het de nodige tijd voordat er voor de achterblijvers nieuws kwam (vgl. Gn 45:27; 1Th 3:5-8). Het tijdsaspect speelt nu niet meer zo’n grote rol, maar een goed bericht dat ons via de moderne media bereikt binnen een seconde nadat het is verzonden, heeft voor een geliefde hetzelfde effect. Een goed bericht verandert het leven.

Het goede bericht uit een ver land kunnen we ook toepassen op het evangelie. Het woord ‘evangelie’ betekent letterlijk ‘goed nieuws’. Het evangelie is uit een ver land, de hemel, tot ons gekomen. Dat hebben de herders ervaren toen een boodschapper uit de hemel tegen hen zei: “Ik verkondig (letterlijk: evangeliseer) u grote blijdschap … want u is heden een Heiland geboren, Die Christus [de] Heer is” (Lk 2:10-11). In het evangelie wordt het levenswater aangeboden aan ieder die dorst heeft. Wie dorst heeft, mag er gratis van drinken (Op 22:17).

De Heer Jezus zegt tegen de vermoeide ziel: “Komt tot Mij, allen die vermoeid en belast bent, en Ik zal u rust geven” (Mt 11:28). Wie vermoeid is door het leven en gebukt gaat onder de last van zijn zonden, kan bij Hem rust en verkwikking vinden. Het evangelie is de grootste dorstlesser en veranderaar van het leven. Het is een aansporing om het goede nieuws door te geven aan iedere vermoeide ziel.

Tegenover het koude, verkwikkende water staat “een vervuilde bron”, bijvoorbeeld doordat er dieren doorheen gelopen zijn (vgl. Ez 34:18b), en “een verdorven fontein”, bijvoorbeeld doordat er iets doods in is gevallen (vers 26). Ze zijn een rampscenario voor de oosterling die door de hete woestijn op reis is. Als hij vermoeid en dorstig bij een dergelijke bron of fontein komt, ziet hij tot zijn ontsteltenis dat hij het water uit die bron, dat hij zo nodig heeft, niet kan drinken. Het smaakt niet alleen vies, maar het is vaak ook vergiftigd, waardoor ervan drinken schadelijk is voor het lichaam en uiteindelijk dodelijk kan zijn.

De wijze Salomo gebruikt dit beeld om een rechtvaardige te beschrijven die in de aanwezigheid van een goddeloze zijn standvastigheid in het geloof door angst of gunst verliest. Dit is net zo ontmoedigend als het vinden van een vervuilde bron waar je graag je dorst wilt lessen. Lot was zo’n rechtvaardige (2Pt 2:7) die voor de ogen van een goddeloze wankelde. Hij bevond zich in Sodom. Dat was een vervuilde bron en een verdorven fontein waaruit hij zoveel had gedronken, dat hij zelf zo’n verdorven fontein was geworden (Gn 19:4-23,30-38). Hij kon voor anderen geen verkwikking zijn. Wat bij Lot zijn levenswijze was, is bij Jakob als incident ook voorgekomen, in een ontmoeting met zijn goddeloze broer Ezau (Gn 33:3).

Het bovenstaande is vandaag van toepassing op christenen die in de wereld opgaan. Zij behoren een bron van leven voor anderen te zijn, maar ze leven een werelds leven. Wat zij te zeggen hebben, komt uit een vervuilde bron en een verdorven fontein. Zij zijn niet in staat anderen te verfrissen. Als zij in moeilijkheden komen, wankelen zij, terwijl de goddeloze dat ziet. Zij zijn een antigetuigenis. Het kan gebeuren met mensen die in de politiek gaan, het zakenleven ingaan of gaan studeren. Ze komen in aanraking met allerlei verkeerde dingen of leringen, bijvoorbeeld de evolutietheorie. Als ze daardoor beïnvloed worden, worden ze als een vervuilde bron en een verdorven fontein.

Sp 25:27 | Waar ligt onze eer

27 Veel honing eten is niet goed,

maar het onderzoeken van gewichtige dingen is een eer.

Veel eten van wat op zichzelf wel gegeten mag worden (Sp 24:13), is niet goed. De nadruk ligt niet op het goede ervan, maar op het niet goede ervan. Honing stelt de zoetheid van goede aardse dingen voor. Daarvan mogen we genieten, terwijl we God ervoor danken (1Tm 4:4-5). Maar er schuilt ook een gevaar in. Dat gevaar is dat we er onze eer in gaan zoeken. Dat blijkt uit de tweede versregel die met “maar” begint en daarom een contrast is met de eerste versregel.

Als er iemand een graanoffer bracht, mocht hij dat niet met honing bereiden (Lv 2:11). Het graanoffer is een beeld van de Heer Jezus in Zijn volmaakte leven. In Zijn leven heeft Hij Zich nooit laten leiden door de natuurlijke betrekkingen die ook Hij had. Zijn moeder kon Hem niet afbrengen van de weg die Zijn Vader wilde dat Hij ging, terwijl Hij altijd het verschuldigde respect voor Zijn moeder bleef houden (Lk 2:48-51). In ons dienen van God behoort dat ook zo te zijn.

Bij “veel honing eten” lijkt het te gaan om het zoeken van eer voor onszelf in de natuurlijke dingen zoals gezin, werk, positie. Onze eer moet echter liggen in het “onderzoeken van gewichtige dingen” (vers 2b). Het gaat niet om onze eer in relaties, maar om inzicht verwerven in de belangrijke dingen die God voor ons heeft bereid op grond van het werk van Zijn Zoon. Het onderzoeken van gewichtige dingen richt de aandacht niet op onszelf, maar op God en Zijn wil met en voor ons. Dan onderzoeken we Zijn Woord, waarvan staat dat het “zoeter dan honing en honingzeem uit de raat” (Ps 19:11) is.

Sp 25:28 | Gebrek aan zelfbeheersing

28 [Zoals] een opengebroken stad zonder muur,

[zo] is een man die zijn geest niet in bedwang houdt.

“Een opengebroken stad zonder muur” ligt er volledig onbeschermd bij. Iedere kwaadwillende persoon kan er zomaar binnenlopen en zijn boze voornemens uitvoeren. Hij kan zijn slachtoffers ook met zorg uitkiezen, want er is niemand die het hem belet. “Een man die zijn geest niet in bedwang houdt” is net “[zoals] een opengebroken stad zonder muur”, het is iemand die zichzelf niet kan beheersen. Zodra er iets is wat hem niet zint, laat hij zich gaan. Zodra er iets is wat hij wil, laat hij zich ook gaan. Hij is ongeremd in zijn handelen. Daardoor is hij een wel heel gemakkelijke prooi voor (geestelijke) vijanden die uit zijn op zijn ondergang. Zonder dat hij het beseft, wordt zijn persoon in bezit genomen door machten die sterker zijn dan hij.

In deze levensgevaarlijke situatie kan alleen een verandering ten goede komen als de Heilige Geest de controle over iemands geest krijgt. Daarvoor moet hij zich bekeren en zijn leven onder het gezag van Christus stellen. Dan kan de Heilige Geest in hem werken en hem de kracht geven om zijn geest in bedwang te houden ofwel zichzelf te beheersen (Gl 5:22).

Spreuken 26

Sp 26:1 | Eer past niet bij een dwaas

1 Evenmin als de sneeuw in de zomer en de regen in de oogst[tijd]

past eer bij een dwaas.

De dwaas, over wie het in de verzen 1-12 gaat, is niet iemand die geestelijk gestoord is, maar een opstandige persoon die God loochent en er geen enkele belangstelling voor heeft om wijs te worden. Hij is blind voor zijn dwaasheid en zoekt niet naar bevrijding ervan. De vreze des HEEREN interesseert hem totaal niet.

Bij “een dwaas” past geen “eer”, zoals “de sneeuw in de zomer en de regen in de oogsttijd” ook niet bij elkaar passen. Ze horen eenvoudig niet bij elkaar. Een dwaas moet geen erkenning vinden, niet met macht worden bekleed, geen positie van invloed krijgen. Als hij eer zou krijgen, zou hem dat niet veranderen, want hij is en blijft een dwaas in zijn denken, spreken en handelen.

Het is niet alleen in strijd met de wetten van de natuur, zoals sneeuw in de zomer niet past, het is ook schadelijk voor wat tot voedsel dient, zoals regen in de oogsttijd. Een van de kwade dingen die Salomo heeft gezien, is “de dwaas” die “op grote hoogten geplaatst” wordt (Pr 10:6). Eer voor een dwaas is als een vlag op een modderschuit.

Sp 26:2 | Een vervloeking zonder reden komt niet aan

2 Zoals een mus wegvlucht, zoals een zwaluw wegvliegt,

zo komt een vervloeking zonder reden niet aan.

Het wegvluchten van “een mus” en het wegvliegen van “een zwaluw” is onvoorspelbaar en gebeurt zonder enig doel. Ze zijn ook niet te vangen. Het is nutteloos dat te proberen. Zo gaat het met een vervloeking die een dwaas zonder reden uitspreekt. Hij treft geen doel.

Alleen dwazen spreken zulke vervloekingen uit. De dwaze Saul sprak een vervloeking uit die niet aankwam (1Sm 14:28,45). De dwaze Goliath “vervloekte David bij zijn goden” (1Sm 17:43-44) en werd vervolgens een kopje kleiner gemaakt. Simeï vervloekte David en is daarvoor gestraft (2Sm 16:5-14; 1Kn 2:8). De vervloekingen die de vijanden van Jeremia over hem uitspraken, zijn ook in het niets opgelost (Jr 15:10b).

Het is voor de oudtestamentische gelovige gepast om voor de goddeloze die hem kwaad doet aan God te vragen: “Hij heeft de vloek liefgehad; laat die over hem komen!” (Ps 109:17). Als wij, nieuwtestamentische gelovigen, met mensen te doen hebben die ons vervloeken, die ons het kwade toewensen, mogen wij reageren op de manier die de Heer Jezus ons voorhoudt: “Maar tot u die hoort, zeg Ik: Hebt uw vijanden lief, doet wél aan hen die u haten, zegent hen die u vervloeken, bidt voor hen die u smaden” (Lk 6:28).

Sp 26:3 | Een dwaas lijkt op een redeloos dier

3 Een zweep is voor het paard, een bit voor de ezel,

en een stok voor de rug van dwazen.

”Dwazen” zijn net zo moeilijk aan te sporen en te besturen als “het paard” en “de ezel”. Noch de dwazen, noch deze dieren, reageren op woorden. De dieren moeten worden aangedreven door “een zweep” en “een bit” (vgl. Jk 3:3,7-8; Ps 32:8-10). De dwaas moet tot de orde worden geroepen door de stok omdat hij niet op zijn verstand kan worden aangesproken. Hem moet geen macht gegeven worden, maar er moet macht over hem worden uitgeoefend. De vergelijking met de genoemde dieren maakt duidelijk dat de dwaas zijn menselijke waardigheid kwijt is en op dezelfde manier moet worden behandeld.

We kunnen dit geestelijk toepassen op “weerspannige zwetsers en bedriegers” (Tt 1:10), die we als dwazen kunnen zien. Tegen hen moet streng worden opgetreden: “Men moet hun de mond stoppen” (Tt 1:11). Dat strenge optreden tegen hen kunnen we zien als het gebruik van de stok.

Sp 26:4-5 | Wanneer je een dwaas niet of wel moet antwoorden

4 Antwoord een dwaas niet naar zijn dwaasheid,

anders zou ook u aan hem gelijk worden.

5 Antwoord een dwaas naar zijn dwaasheid,

anders zou hij in zijn [eigen] ogen wijs zijn.

Na een instructie in vers 3 hoe er met de dwaas moet worden gehandeld, volgt in de verzen 4-5 een instructie hoe er met de dwaas moet worden gesproken. De twee verzen lijken veel op elkaar en lijken elkaar op het eerste gezicht tegen te spreken. Maar wat een tegenstrijdigheid lijkt, blijkt bij nader inzien volmaaktheid te zijn. Het komt aan op goed lezen.

In vers 4 is de aanwijzing “een dwaas niet naar zijn dwaasheid” te antwoorden. De tweede versregel verklaart waarom dat niet moet gebeuren. Het gaat hier om het gevolg voor hem die zou antwoorden. Geef je hem antwoord, dan word je aan hem gelijk. Als je op hem reageert, word je zelf een dwaas. Dit gebeurt als je in je antwoord afdaalt tot zijn niveau van denken. Dat moet je daarom niet doen. Verlaag je niet tot het niveau van de dwaas door zijn dwaze vraag te beantwoorden en met hem te discussiëren alsof hij een verstandig mens was.

We kunnen deze vermaning toepassen op wat Paulus aan Timotheüs voorhoudt: “En verwerp de dwaze en ongerijmde twistvragen, daar je weet dat zij twisten verwekken” (2Tm 2:23). We moeten niet op dwaze en ongerijmde twistvragen ingaan, want anders werken we mee aan het veroorzaken van twist.

In vers 5 is de aanwijzing “een dwaas naar zijn dwaasheid” te antwoorden. De tweede versregel verklaart waarom dat wel moet gebeuren. Het gaat hier om het gevolg voor de dwaas. Wie een dwaas bestraft, ontmoedigt hem hoog van zichzelf te denken.

Dat deze twee verzen bij elkaar zijn gezet, heeft als doel te laten zien dat de menselijke problemen vaak ingewikkeld zijn en niet altijd kunnen worden opgelost met een beroep op een enkele regel. Het hangt van de situatie af. In het ene geval moet men zich niet verlagen tot het niveau van een dwaas, want dan treedt men toe tot de kring van de dwazen. In het andere geval moet het wel, want dan wordt de dwaas op zijn nummer gezet.

Paulus heeft noodgedwongen een keer als een onwijze, dat is als een dwaas, gesproken. Dat was om de Korinthiërs, die in hun eigen ogen wijs waren, te corrigeren (2Ko 11:16-17{218}; 12:11). De profeet Micha heeft tegenover Achab zowel het een als het ander gedaan (1Kn 22:15,17). Als er genade in ons hart is en tevens de wil om niets van Gods Woord af te doen, zal de Heilige Geest ons laten weten hoe wij iedereen moeten antwoorden (Ko 4:6).

Een prediker antwoordde eens een dwaas naar zijn dwaasheid. Toen hem een dwaze, niet te beantwoorden, vraag werd gesteld, antwoordde hij: ‘Het antwoord kun je vinden in het tweede hoofdstuk van de brief van Judas.’

Nog een opmerking die kan helpen deze twee verzen te begrijpen, vinden we in de Joodse Talmoed. De Talmoed bevat de commentaren van de belangrijkste rabbijnen en andere schriftgeleerden op de Tenach, dat is het Oude Testament. Daarin staat dat vers 4 vermoedelijk betrekking heeft op dwaze commentaren die men moet negeren en dat vers 5 betrekking heeft op een verkeerde voorstelling van zaken die men moet corrigeren.

Sp 26:6-7 | De voeten afsnijden en verlamde benen

6 Wie boodschappen verzendt door de hand van een dwaas,

snijdt [zichzelf] de voeten af [en] drinkt geweld in.

7 [Zoals] de benen van een verlamde slap neerhangen,

[zo] is een spreekwoord in de mond van dwazen.

Wie een dwaas als een boodschapper gebruikt, bezorgt zichzelf grote problemen (vers 6; vgl. Sp 25:13). Het staat in de eerste plaats gelijk aan zichzelf de voeten afsnijden. Het zenden van een boodschapper is als het ware het hebben van een ander paar voeten. De voeten van de boodschapper zijn de voeten van de zender. Van de boodschap waarmee de dwaas op missie wordt gestuurd, komt niets terecht. Hij komt niet op het adres aan of hij levert een verkeerde boodschap af.

De gevolgen daarvan zijn dat de zender met het geweld van de geadresseerde te maken krijgt. De geadresseerde heeft de boodschap waarop hij zat te wachten niet ontvangen of hij heeft hem verminkt gekregen, waardoor hij verkeerde conclusies trekt. Dat beschadigt de bestaande goede verhoudingen. De les is dat het beter is om geen bericht te sturen dan een dwaas te gebruiken.

We kunnen dit toepassen op godsdienstige organisaties die ongelovigen gebruiken om door hen de boodschap van het evangelie te verspreiden. Die organisaties zien zichzelf als een bedrijf dat moet worden gerund door bekwame ‘zakenlieden’ die er goed in zijn om een boodschap, in dit geval het evangelie, te verkopen. Het jaarlijkse spektakelstuk dat The Passion heet, een Godonterende vertoning van het lijden en de kruisiging van Christus, is daarvan een voorbeeld. Er worden BN’ers (Bekende Nederlanders) ingehuurd om het ‘product’ zo goed mogelijk te verkopen. De uitwerking is dat er van het evangelie niets overblijft en dat het getuigenis van het bijbelse evangelie erdoor wordt geschaad.

Vers 7 vult vers 6 aan. Een verlamde heeft wel benen, maar deze zijn nutteloos voor hem, want hij kan ze niet gebruiken. Hij kan er geen stap mee verzetten. Zo kan een dwaas wel een spreekwoord laten horen, maar hij weet niet wat het betekent. De spreuk hangt er net zo slap bij als de benen van een verlamde, hij is in zijn mond zonder kracht. Dat is het geval bij al die goddeloze dwazen – mensen die niets willen weten van de vreze des HEEREN – die ingehuurd zijn om in The Passion te spelen. Ze praten de Bijbel na, maar ze weten niet wat ze zeggen.

Sp 26:8-9 | Gevaarlijk en pijnlijk

8 Zoals wie een steen in een slinger vastbindt,

zo is hij die een dwaas eer geeft.

9 [Zoals] een doorn in de hand van een dronkaard dringt,

[zo] is een spreekwoord in de mond van dwazen.

“Wie een steen in een slinger vastbindt” (vers 8), laat zien dat hij geen verstand heeft van een slinger. Een steen moet niet in een slinger vastgebonden worden, maar er los in worden gelegd. Als de steen in een slinger is vastgebonden, kun je met de slinger ronddraaien wat je wilt, maar de steen zal er niet uitvliegen. Als het erop aankomt, kan het levensgevaarlijk zijn, want het verdedigingswapen werkt niet door verkeerd gebruik. David zou door Goliath gedood zijn, als hij zijn steen in zijn slinger had vastgebonden. Omdat hij de steen los in de slinger had gedaan, doodde hij Goliath ermee.

Zo heeft iemand “die een dwaas eer geeft”, geen verstand van een dwaas. Een dwaas kan niet met verantwoordelijkheid omgaan. Hij weet niet wat hij doet. Wie een dwaas een verantwoordelijke positie geeft, zal de gevolgen daarvan tot zijn eigen schade ondervinden.

Een dronkaard is niet in staat nuchter na te denken (vers 9). Ook kan hij geen vaste koers gaan. Hij slaat wartaal uit en waggelt over straat. In zijn roes grijpt hij zomaar in een doornstruik, waardoor de doorn in zijn hand dringt. Omdat hij dronken is, merkt hij er niets van. De doorn is een symbool van de zonde; na de zondeval kwamen er dorens (Gn 3:18). De hand is een symbool van werken, van iets doen. Zo kleeft de zonde aan alles wat hij doet, terwijl hij er niets van merkt.

Dit beeld is van toepassing op dwazen die “een spreekwoord in de mond” nemen. Zoals een dronkaard zonder gevoel is voor de doorn in zijn hand, zo zijn dwazen zonder begrip voor het spreekwoord dat zij in de mond nemen. Ze zijn verduisterd in hun verstand, maar ze menen dat ze wijze woorden kunnen zeggen. Een dwaas kan een spreekwoord lezen of spreken, maar is verstandelijk en geestelijk niet in staat is het te begrijpen. Hij zal het misbruiken en verkeerd toepassen.

Mensen die geen levende relatie met God door het geloof in de Heer Jezus hebben, kunnen uitspraken uit Gods Woord citeren, maar de zonde kleeft aan wat zij zeggen. Dit geldt in het bijzonder voor vrijzinnige theologen die teksten uit Gods Woord voorlezen en er vervolgens hun eigen zondige verklaring aan geven.

Sp 26:10 | Wat dwazen doen, veroorzaakt verdriet

10 Groten doen iedereen verdriet aan,

zij huren dwazen in en zij huren voorbijgangers in.

Dit vers is moeilijk te vertalen omdat de verschillende Hebreeuwse woorden heel verschillende betekenissen hebben. De meest waarschijnlijke vertaling is die in de voetnoot in de Darby-vertaling: “Wie een dwaas inhuurt of voorbijgangers inhuurt, is als een boogschutter die iedereen verwondt.” De algemene betekenis is dat ongedisciplineerde huurlingen hetzelfde effect hebben als het willekeurige schieten van een boogschutter.

Uit het inhuren van “dwazen” of “voorbijgangers” blijkt de dwaasheid van degene die dit doet. Wie zulke mensen inhuurt, wordt vergeleken met een boogschutter die willekeurig pijlen afschiet, waardoor iedereen geraakt en verwond kan worden. “Dwazen” zijn net zulke onbetrouwbare werknemers als toevallige “voorbijgangers” van wie je ook niet weet wat voor lui het zijn. Iedereen die een dwaas of een voorbijganger inhuurt, dat wil zeggen in dienst neemt, geeft hun daardoor de gelegenheid om grote schade te veroorzaken.

Sp 26:11 | Een dwaas die in zijn dwaasheid terugvalt

11 Zoals een hond terugkeert naar zijn braaksel,

[zo] is een dwaas die in zijn dwaasheid terugvalt.

“Een hond” die “terugkeert naar zijn braaksel” om wat hij eens uitbraakte weer op te eten, is wel een heel walgelijk beeld. Tegelijk is het een heel krachtig beeld van “een dwaas die in zijn dwaasheid terugvalt”. Een dwaas leert het nooit. Hoeveel negatieve ervaringen hij ook heeft en hoe vaak hij ook al heeft gezegd dat hij met zijn dwaasheid zal breken, hij keert steeds weer terug naar zijn leven in zondige dwaasheid.

Petrus haalt dit vers in zijn tweede brief aan (2Pt 2:21-22a{219}). Hij gebruikt deze spreuk omdat deze waarheidsgetrouw uitbeeldt wat er gebeurt als iemand het christelijk geloof heeft beleden en vervolgens terugkeert naar de wereld. Een hond is een onrein dier dat zonder gevoel zich vraatzuchtig en schaamteloos volvreet met wat hij vindt of krijgt (vgl. Js 56:11). Een hond kent geen maat. Als hij te veel heeft gevreten, braakt hij het uit. Als hij weer honger krijgt, vreet hij zijn eigen braaksel op.

Dit beeld is van toepassing op mensen die eerst de wereld vaarwel hebben gezegd, maar daar, aangespoord door dwaalleraren, weer naar terugkeren. Ze hadden geen innerlijke voldoening gevonden in de wereld en waren daaruit weggegaan. Nu keren ze er toch weer naar terug. Hieruit blijkt dat zij innerlijk niet werkelijk zijn veranderd. De hond is een hond gebleven.

Sp 26:12 | Iemand die wijs is in eigen ogen

12 Hebt u iemand gezien die wijs is in zijn [eigen] ogen?

Voor een dwaas is er meer hoop dan voor hem.

Er is iemand die nog erger is dan een dwaas en dat is iemand die wijs is in eigen ogen. Eigenwaan is in feite een deel van de dwaasheid die in dit boek wordt beschreven. Een verwaande onbenul is de allergrootste dwaas. Arrogante zelfaanmatiging en een ingebeeld superioriteitsgevoel plaatsen iemand buiten het bereik van elke hulp of correctie. De profeet Jesaja zegt tegen dergelijke mensen: “Wee hun die in hun [eigen] oog wijs zijn en naar hun eigen mening verstandig” (Js 5:21). Er rest voor hen alleen een ‘wee’, een oordeel zonder einde.

Wij moeten van onszelf “niet hoger denken dan het behoort, maar … bescheiden … denken” (Rm 12:3; Gl 6:3). Er wordt ook tegen ons gezegd: “Weest niet wijs in uw eigen [ogen]” (Rm 12:16).

Sp 26:13-16 | De luie dwaas

13 Een luiaard zegt: Een felle leeuw op de weg,

een leeuw op de pleinen!

14 [Zoals] een deur op zijn scharnier draait,

[zo draait] de luiaard [zich om] op zijn bed.

15 Een luiaard steekt zijn hand in de schotel,

[maar] is te moe om die weer naar zijn mond te brengen.

16 Een luiaard is in zijn [eigen] ogen wijzer

dan zeven [mensen] die een verstandig weerwoord geven.

De verzen 13-16 gaan over de luiaard (Sp 6:6-11; 24:30-34). We zien een toenemende passiviteit. Eerst komt hij zijn huis niet uit (vers 13). Daarna komt hij zijn bed niet uit (vers 14). Ten slotte haalt hij zelfs zijn hand niet uit een schotel voedsel (vers 15). Er zit helemaal geen beweging in en er is ook geen beweging in te krijgen.

Hij maakt zichzelf wijs dat de omstandigheden niet toelaten dat hij werkt (vers 13). De luiaard is werkschuw, en wie werkschuw is, verzint de meest absurde excuses om niet te werken (Sp 22:13). Hij ziet overal gevaar, op de weg en op de pleinen. Hij ziet overal de tegenstand van de duivel, van wie de leeuw een beeld is (1Pt 5:8), die hem verhindert te werken. Het werkelijke excuus is echter niet angst, maar luiheid.

De luiaard is net zo vast aan zijn bed verbonden als “een deur op zijn scharnier” (vers 14). Hij kan net zo onmogelijk van zijn bed los komen als een deur van zijn scharnier. De luiaard scharniert als het ware op zijn bed. Zoals een deur heen en weer beweegt, maar niet van zijn plaats komt, zo wentelt de luiaard zich van zijn ene op zijn andere zijde. Een deur heeft nog een functie, hij gaat open en dicht, terwijl de luiaard functieloos blijft liggen.

De luiaard is zelfs te lui om het voedsel dat hij in zijn hand heeft genomen, “naar zijn mond te brengen” (vers 15). In Spreuken 19:24 staat eenzelfde soort vers, maar net iets vager. Hier wordt het sterker gezegd. Het steken van zijn hand in de schotel heeft hem zoveel energie gekost, dat hij er uitgeput van is. De wijze steekt hier de draak met de luiaard. Het is een lachwekkende voorstelling van zaken. Het is ook de bedoeling van de overdrijving om de luiaard duidelijk te maken dat hij zichzelf belachelijk maakt.

We kunnen hierin een beeld zien van mensen die te lui zijn om Gods Woord te onderzoeken. Ze weten er wel wat van, ze steken hun hand erin, ze kunnen wel een tekst citeren – natuurlijk eentje die hun goed uitkomt –, maar ze eten er niet van. Het bestuderen ervan is te veel werk.

De luiaard is gevuld met eigenwaan (vers 16). Hij is zeer ingenomen met zijn luiheid en acht zijn levensopvatting beter dan die van hen die zich inspannen om levenswijsheid te krijgen en daardoor verstandig worden. Dat zijn in zijn ogen domme mensen. Werken is voor de dommen, zo vindt hij. Natuurlijk vindt hij zijn luiheid volkomen gerechtvaardigd. Hij houdt de hele dag siësta en predikt dat als het hoogste goed voor zichzelf.

Hij gelooft zo heilig in zijn eigen wijsheid, dat niemand hem van iets anders kan overtuigen. Zelfs zeven (wijze) mensen – dat symboliseert een volheid aan wijsheid (Ea 7:14; Es 1:14-15) – zijn niet in staat hem de dwaasheid en het asociale van zijn luiheid te laten inzien. Zijn luiheid heeft zijn verstand van hem weggenomen. Hij is voor geen rede vatbaar. Het verstandige weerwoord van zeven wijze mensen komt niet bij hem binnen. Elke vermaning in zijn richting wordt geblokkeerd door zijn zelfingenomenheid.

Sp 26:17 | De bemoeial

17 [Zoals] iemand die een voorbijlopende hond bij de oren grijpt,

[zo] is hij die zich mengt in onenigheid die hem niet aangaat.

De man over wie het in dit vers gaat, is geen luiaard, maar iemand die druk bezig is, alleen met de verkeerde dingen. De bemoeial is iemand die zich bezighoudt met zaken die hem niets aangaan. Iemand die zich ongevraagd “mengt in onenigheid die hem niet aangaat”, vraagt om problemen. Het is net zo gevaarlijk en dwaas als “een voorbijlopende hond bij de oren” grijpen, want de hond zal je bijten. Het is niet jouw hond, maar een wilde hond. Je zult door je bemoeizucht zelf schade oplopen en dat kun je dan alleen jezelf kwalijk nemen.

Een voorbeeld hiervan vinden we in het leven van koning Josia, die zich mengde in een strijd tussen de koning van Egypte en diens vijand. Het kostte hem zijn leven (2Kr 35:20-24). Petrus wijst nog op het grote verschil tussen lijden als christen en lijden vanwege bemoeizucht (1Pt 4:15-16{220}).

Moeten we dan geen vredestichters zijn? Daar worden we toch toe opgeroepen (Mt 5:9)? Dat moeten we zeker zijn. Vredestichter zijn is een houding van vrede houden met alle mensen. Het wil niet zeggen dat een vredestichter zich mengt in een ruzie waar hij niet bij betrokken is. Hij zal zich niet verbeelden dat hij zich daarmee moet bemoeien zonder dat hem om bemiddeling wordt gevraagd of een opdracht van de Heer daartoe. We worden niet geroepen om ons in elke onenigheid te mengen. De Heer bemoeide Zich ook niet met een ruzie over een erfenis (Lk 12:14).

Sp 26:18-19 | Bedriegen ‘voor de grap’

18 Zoals een dolleman

die fakkels, pijlen en moordtuig werpt,

19 zo is iemand die zijn naaste bedriegt

en zegt: Deed ik het niet voor de grap?

De bemoeial van vers 17 is in vers 18 uitgegroeid tot “een dolleman” of ‘een zich als krankzinnige aanstellende’. Hij werpt met materialen die dood en verderf zaaien. Met zo iemand wordt iemand vergeleken “die zijn naaste bedriegt en zegt: Deed ik het niet voor de grap?” (vers 19). Dit soort mensen is er heel bewust op uit een naaste te bedriegen, om wat voor reden dan ook. Als hij door de mand valt, probeert hij zijn bedrog te relativeren door te zeggen dat het een grap was. Je moet er niet zwaar aan tillen. Doe je dat wel, dan ben jij de slechterik en niet hij.

Iemand die zo in het leven staat, is een ongeleid projectiel, een gevaarlijke gek. De wijze beschrijft de bedrieger die zijn bedrog als een grap afdoet, als onverantwoordelijk en gevaarlijk. Terwijl hij erop uit is mensen te kwetsen, stelt hij als hij betrapt wordt dat het iets grappigs was, waarvan hij nu verwacht dat men erom lacht. Tegelijk wil hij daarmee zijn straf ontlopen. Zo gaan heel wat mensen al ‘grappen makend’ door het leven.

Sp 26:20-22 | Roddels en ruzie

20 Als er geen hout meer is, dooft een vuur,

en als er geen lasteraar is, houdt een ruzie op.

21 [Zoals] kolen zijn voor [vurige] kolen en hout is voor een vuur,

[zo] doet een twistzieke man de onenigheid oplaaien.

22 De woorden van een lasteraar zijn als lekkernijen,

die dalen af in de schuilhoeken van zijn binnenste.

De vergelijking in vers 20 is dat “hout” vuur voedt en dat een “lasteraar” ruzie voedt. Om een vuur brandend te houden is brandstof nodig. Als er geen brandstof is, gaat het vuur uit. Het vuur dooft als er geen hout meer is en een ruzie houdt op als er geen lasteraar is. Ruzie is als vuur. Het steekt anderen aan en verwoest relaties.

De lasteraar is de aansteker. Hij werkt op een sluwe manier, met zijn roddels beïnvloedt hij anderen negatief. Laster of roddel is brandstof voor ruzie. De lasteraar moet worden uitgeschakeld. Dat kan door hem het zwijgen op te leggen. Het kan ook door niet naar hem te luisteren. Dan komt de ruzie tot bedaren en houdt ze op.

De lasteraar van vers 20 is in vers 21 “de twistzieke man”. Hij heeft een neus voor “onenigheid” en weet hoe hij die moet laten “oplaaien”. Hij levert de brandstof ervoor en gooit olie op het vuur als ergens spanningen zijn. Er is al een vuurtje en hij voegt er de nodige brandstof aan toe.

Hij is het tegenbeeld van een vredestichter, want hij veroorzaakt onenigheid. En als de onenigheid dreigt te verdwijnen, stookt hij het vuurtje nog eens goed op. Daarvoor zegt hij een paar lelijke of insinuerende woorden over iemand waardoor de ruziemakende partijen opnieuw in alle heftigheid tegen elkaar ten strijde trekken. Laten wij ervoor waken geen ruzie te veroorzaken, en als een ruzie is bijgelegd, geen dingen te zeggen waardoor de ruzie weer oplaait.

Waarom krijgen lasteraars en twistzieke mensen zo vaak de kans om hun verwoestende werk te doen? Omdat roddels zo aantrekkelijk zijn voor het zondige vlees (vers 22; Sp 18:8). “De woorden van een lasteraar” worden vergeleken met lekkere hapjes. Er wordt gretig en grondig van gesmuld door hen die ze horen.

Als we de woorden van een lasteraar niet afwijzen, zullen ze zich in ons binnenste nestelen en onze gevoelens negatief beïnvloeden. Het is daar als een smeulend vuurtje aanwezig en zal zijn verterend werk doen als we niet onszelf veroordelen als we naar die woorden hebben geluisterd en ze niet hebben afgewezen.

Sp 26:23-28 | Huichelarij

23 Brandende lippen en een boosaardig hart

zijn [als] een potscherf, overtrokken met schuim van zilver.

24 Wie haat draagt, veinst met zijn lippen,

maar in zijn binnenste zint hij op bedrog.

25 Geloof hem niet als hij met vriendelijke stem spreekt,

want er zijn zeven gruwelen in zijn hart.

26 Al hult haat zich in bedrog,

zijn kwaad zal in de gemeente geopenbaard worden.

27 Wie een kuil graaft, zal erin vallen,

verrolt hij een steen, op hem zal hij terugvallen.

28 Een valse tong haat hen die hij kwetst,

en een gladde mond brengt verderf.

Iemand kan een toespraak houden met “brandende lippen”, dat wil zeggen een toespraak die brandt van liefde, terwijl zijn woorden de kwade plannen van zijn “boosaardig hart” camoufleren (vers 23). In een vurige rede zegt zo iemand dingen die aangenaam zijn, maar ze bedekken alleen zijn slechte karakter en zijn boze motieven van het smeden van kwaad.

De wijze vergelijkt een dergelijke hypocriete toespraak met “een potscherf” die is “overtrokken met schuim van zilver”. Het overtrekken van een potscherf met wat op zilver lijkt, maakt dat de potscherf schitterend lijkt, helemaal anders dan de klei die het in werkelijkheid is. Ook het zilver is nep, want het is schuim ofwel zilverafval (vgl. Lk 11:39{221}; Mt 23:27).

Vers 24 zegt in andere bewoordingen wat in vers 23 al is gezegd. Dat gebeurt om er geen misverstand over te laten bestaan hoe misleidend een fraai uiterlijk kan zijn als bedekking voor een verdorven innerlijk. In het boosaardige hart van vers 23 gaat “haat” schuil. “Wie haat draagt”, kan mooie en vriendelijke dingen zeggen, maar hij “veinst met zijn lippen”. Veinzen is huichelen of vermommen, zich anders voordoen dan men is. De haat wordt ‘gedragen’, wat aangeeft dat die overal mee naar toe wordt genomen.

De manier waarop Joab Amasa benaderde en vervolgens doodde, illustreert dit vers (2Sm 20:9-10a{222}). Het is een waarschuwing ons niet te laten misleiden door wat we zien of horen. In een Godvijandige wereld moet de christen niet in goedgelovigheid zijn weg gaan, maar met voorzichtigheid (Mt 10:16). Nehemia was niet goedgelovig toen zijn vijanden hem in de val wilden laten lopen (Ne 6:1-4).

Vers 25 sluit direct aan op vers 24. Salomo waarschuwt zijn zoon om een huichelaar niet te geloven al spreekt hij “met vriendelijke stem”. Achter zijn vriendelijke stem gaat namelijk een hart schuil waarin “zeven gruwelen” zijn. Het zal grote scherpzinnigheid en wijsheid vragen om te onderscheiden of iemand wel of niet geloofd kan worden. Dit vers kan een persoon in gedachten hebben die al heeft bewezen onbetrouwbaar te zijn, maar die nu woorden gebruikt om zijn kwade plannen te verbergen en in daden om te zetten.

‘Zeven gruwelen’ geeft aan dat deze persoon volledig, door en door, verdorven is. Elke soort van verderf en geweld is in hem aanwezig. De hater bedenkt die gruwelen in zijn hart, hij overlegt gruwelijke en afschuwelijke daden die nu nog plannen zijn en die gericht zijn tegen hem tot wie hij met vriendelijke stem spreekt. Zijn hart is een opslagplaats van gruwelen. De satan is het prototype van een dergelijke persoon, maar er zijn ook mensen die hierin veel op hem lijken.

Om achter een vriendelijke stem zeven gruwelen te kunnen ontdekken is afhankelijkheid van de Heer nodig. Als we iets horen van iemand die we niet kennen of van iemand die bekend staat als onbetrouwbaar, moeten we de Heer vragen of hij de ware bedoelingen duidelijk wil maken. Die worden in elk geval duidelijk als die ‘vriendelijke stem’ dingen zegt die tegen het Woord van God ingaan, zoals we zien in het gesprek tussen de satan en Eva.

Ook al blijft “haat” een zekere tijd onopgemerkt omdat die zich “hult … in bedrog”, er komt onherroepelijk een moment dat dit kwaad wordt geopenbaard (vers 26). De plaats waar dat gebeurt, is “de gemeente”. ‘De gemeente’ is elke bijeenkomst van mensen die voor een bepaald doel bij elkaar zijn geroepen. In dit geval kunnen we misschien aan een rechtszaak denken.

Het is ook toe te passen op de gemeente van God, waarin God bekendmaakt dat er kwaad aanwezig is. Uiteindelijk zal alle kwaad geopenbaard worden voor de rechterstoel van Christus (2Ko 5:10). Er is namelijk “niets bedekt dat niet ontdekt, en verborgen dat niet bekend zal worden” (Lk 12:2).

Wie een ander in het ongeluk wil storten, zal vaak ervaren dat hij zelf in het ongeluk wordt gestort dat hij voor die ander had uitgedacht (vers 27; Ps 7:16-17; 9:16; 10:2). Het graven van een kuil en het verrollen van een steen vergen inspanning. Het gaat om iemand die er veel werk van maakt om een ander in het ongeluk te storten. Maar “wie een kuil graaft, zal erin vallen” (Pr 10:8). En wie een steen verrolt om die op een ander te laten neerkomen, zal er zelf onder terechtkomen als de steen plotseling terugrolt. Het is de wetmatigheid van zaaien en oogsten, want “wat een mens zaait, dat zal hij ook oogsten” (Gl 6:7b).

Abimelech, die zeventig man op één steen doodde, werd zelf door een stuk van een molensteen gedood dat door een vrouw op zijn hoofd werd gegooid (Ri 9:5,18,53). Iemand wordt gemeten met de maat van de ongerechtigheid waarmee hij zelf heeft gemeten, zodat aan hem Gods gerechtigheid wordt voltrokken (vgl. Ri 1:6-7{223}). Andere geschiedenissen die dit vers illustreren vinden we in wat er met Haman gebeurde die voor Mordechai een galg had laten oprichten en wat er met de aanklagers van Daniel gebeurde die hem in de leeuwenkuil hadden laten werpen (Es 7:10; Dn 6:24-28).

De reden waarom iemand anderen kwetst met zijn “valse tong”, dat wil zeggen met zijn leugens, is omdat hij hen haat (vers 28). Hij wordt door haat gedreven. Zijn valse tong bevindt zich in “een gladde mond”, dat wil zeggen dat hij vleiende woorden spreekt. Dit is het duidelijkst zichtbaar in de manier waarop de satan Eva benadert. Zo werkt de satan nog steeds door zijn talloze instrumenten, mensen die hem als vader hebben. Hij is de vader van de leugen die verderf brengt. Zijn aard is aanwezig in zijn volgelingen en komt in hen tot uiting. In de politiek zien en horen we daarvan regelmatig staaltjes.

Al deze spreuken over huichelarij leren krachtig hoezeer de God van de waarheid elke poging om te misleiden haat. Ze waarschuwen ons tegen de gewenning aan de geringste afwijkingen van de waarheid en enig gebrek aan oprechtheid in ons spreken. Afwijkingen van de waarheid en gebrek aan oprechtheid zijn volstrekt onverenigbaar met de christelijke belijdenis.

Spreuken 27

Sp 27:1-2 | Verkeerd roemen

1 Beroem u niet op de dag van morgen,

want u weet niet wat een dag kan baren.

2 Laat een vreemde u prijzen en niet uw [eigen] mond,

een onbekende en niet uw [eigen] lippen.

Wie zich beroemt “op de dag van morgen” (vers 1), overschat zichzelf enorm. Het ‘beroemen’ op de dag van morgen wil zeggen dat iemand meent het vermogen te bezitten om de toekomst naar zijn hand te zetten. Maar niemand weet “wat een dag kan baren”, dat wil zeggen, wat een dag zal brengen. Dat geldt zowel voor wat er vandaag nog kan gebeuren als voor de dag van morgen. De toekomst is Gods terrein. Daarover heeft de mens geen beschikking. Als we dit erkennen, zal dat ons nederig maken. Het zal ons ertoe brengen dat we al onze toekomstige projecten aan Hem onderwerpen, de soevereine God, Die alles leidt.

Het maken van plannen is niet verkeerd, als het maar in nederigheid gebeurt. Plannen maken alsof we zelf de volledige beschikking over ons lot en de macht over de toekomst hebben, past ons niet (Jk 4:13-16). De Heer Jezus maakt dat duidelijk in een gelijkenis van een rijke dwaas die van plan was om nog vele jaren te leven, maar die in de volgende nacht stierf omdat God zijn ziel opeiste (Lk 12:16-21).

De spreuk bevat nog ander onderwijs. We kunnen uit deze spreuk leren dat we ons geen zorgen hoeven te maken voor morgen (Mt 6:34). Wij weten niet of de zorgen er morgen nog zijn. En als ze er morgen nog zijn, dan is God er ook nog om ons bij te staan. Een andere toepassing is dat we niet tot morgen moeten uitstellen wat we vandaag kunnen doen. Dat geldt helemaal als het om de bekering van een mens gaat. Dan is de oproep: “Heden, als u Zijn stem hoort, verhardt uw harten niet” (Hb 3:15). Als de bekering wordt uitgesteld tot ‘morgen’, is ‘morgen’ een dag uit de kalender van de satan geworden, die tot in het oneindige gerekt kan worden (Hd 24:24-27).

Vers 2 sluit aan op vers 1. Vers 1 zegt dat een mens niet moet roemen op wat hij morgen, of in de toekomst, gaat doen. Vers 2 zegt dat een mens niet moet roemen (hetzelfde Hebreeuwse woord dat nu is vertaald met ‘prijzen’) in zichzelf, op wat hij vandaag of gisteren (of in het verleden) heeft gedaan of hoe hij is. Het is goed dingen te doen die lof verdienen (Fp 4:8), maar het is niet goed jezelf daarop te beroemen. Lof is als een lekker zittende jas. Je mag die dragen als een ander je die jas maar aandoet en niet jijzelf, want anders zal hij niet lang lekker zitten.

Als andere mensen je prijzen, is dat goed. Als je jezelf roemt, is dat een vorm van trots. Het Nederlandse spreekwoord ‘eigen roem stinkt’, geeft dat goed weer. Het is een algemeen spreekwoord, wat duidelijk maakt dat ook wereldse mensen algemeen gesproken geen waardering hebben voor iemand die de mond vol heeft van zijn eigen prestaties.

We mogen dankbaar zijn voor een door ons behaald resultaat en daarin onze vreugde vinden. God zag op Zijn scheppingswerk en zag dat het zeer goed was (Gn 1:31). Er is echter wel een verschil tussen ons en God. God vindt alle voldoening in Zichzelf; wij vinden die alleen in Hem. Hij geeft ons de bekwaamheid om een bepaald werk te doen. Als wij iets hebben gedaan, moeten we zeggen dat we nutteloze slaven zijn die alleen hebben gedaan wat ons is opgedragen (Lk 17:10).

De waardering komt van de Heer. Hij zegt tegen ieder die Hem trouw heeft gediend: “Voortreffelijk, goede en trouwe slaaf” (Mt 25:23). De roem over onszelf is nooit objectief. Als wij onszelf beroemen, overschatten wij onszelf enorm. Als de Heer ons beoordeelt, is dat een absoluut objectieve beoordeling. In die zin komt Zijn beoordeling overeen met die door “een vreemde” en “een onbekende”. Huichelachtige elementen spelen geen rol. Het is lof zonder enige bijbedoeling.

Sp 27:3-4 | Lasten die te zwaar zijn om te dragen

3 Een steen is zwaar, het zand weegt veel,

maar zwaarder dan die beide is de ergernis over een dwaas.

4 Woede en een overmaat aan toorn zijn wreedheden,

maar wie zal standhouden tegen afgunst?

“Steen” en “zand” zijn zwaar (vers 3). Wie ze moeten dragen, voelen dat ze veel wegen en dat het werk vermoeiend en pijnlijk is. Een steen is een grote, compacte last. Zand bestaat uit vele kleine deeltje die samen een zware last zijn. Iets groots kan op ons drukken waardoor we het gevoel hebben dat we bezwijken. Er kunnen ook talloze kleine, dagelijkse irritaties zijn, die ons het leven bijna ondraaglijk maken.

Maar “de ergernis over een dwaas” is “zwaarder dan die beide”. De ergernis over een dwaas is ondraaglijk. Die blijft als een steen en zand op het innerlijk liggen van wie met een dwaas te maken heeft. De geestelijke moeite die het vergt om met een dwaas om te gaan, is veel groter dan vermoeiend lichamelijk werk. Job gebruikt hetzelfde beeld om er de zwaarte van zijn lijden mee te beschrijven (Jb 6:2-3).

In de sfeer van de emotie kunnen gevoelens aanwezig zijn die onbeheersbaar zijn en een verwoestende uitwerking hebben (vers 4). Iemand kan door bepaalde gebeurtenissen zo woedend zijn en een overmaat van toorn hebben, dat hij tot wreedheden komt (Gn 34:13-29; 49:5-7). Deze woede-uitbarstingen zijn niet goed te praten en de wreedheden die iemand begaat al helemaal niet, maar na de ontlading kan er een zekere rust ontstaan.

Maar erger dan die woede-uitbarstingen is “afgunst” of jaloersheid. Jaloezie is ondraaglijker dan woede. Ze blijft bestaan als een verterend vuur. Ze vreet om zich heen en verteert ook degene bij wie ze aanwezig is. Een afgunstige, jaloerse man is erger dan een woedende en toornige man. Jaloersheid is nooit voldaan (Sp 6:32-35). Niemand kan er stand tegen houden (vgl. Jk 3:14,16). Abel viel aan de jaloersheid van Kaïn ten prooi en Jozef aan die van zijn broers.

Sp 27:5-6 | Bestraffing als uiting van liefde

5 Openlijke bestraffing is beter dan verborgen liefde.

6 Wonden door [iemand] die liefheeft, zijn tekenen van trouw,

maar overvloedig zijn de kussen van een hater.

“Openlijke bestraffing” is een openhartig, direct woord van eerlijke kritiek of afkeuring door een vriend (vers 5). Dit is “beter dan verborgen liefde” ofwel een liefde die te timide, te bang of niet genoeg vertrouwend is om toe te geven dat bestraffing een onderdeel van echte liefde is. Een liefde die geen berisping manifesteert, is moreel waardeloos. Het is zelfs de vraag of zulke liefde oprecht is. In elk geval is liefde die zich aan haar verantwoordelijkheid onttrekt, niet compleet.

Paulus heeft Petrus eens openlijk moeten bestraffen (Gl 2:11). Maar dat heeft bij Petrus geen kwaad bloed gezet. Hij spreekt later in zijn tweede brief over “onze geliefde broeder Paulus” (2Pt 3:15). Het is valse liefde en in werkelijkheid haat, als we een van onze kinderen of een broeder of zuster niet bestraffen wanneer dat nodig is (Lv 19:17{224}). De liefde “verblijdt zich niet over de ongerechtigheid, maar verblijdt zich met de waarheid” (1Ko 13:6).

De spreuk in vers 6 zegt met andere woorden hetzelfde als vers 5. We hebben allemaal iemand nodig die genoeg van ons houdt om ons de waarheid over onszelf te zeggen. Hij zegt ons niet alleen dingen die we willen horen, maar ook dingen die we moeten horen. Soms kan dat pijnlijk zijn en wonden veroorzaken, maar het zullen altijd wonden zonder littekens zijn. Met ‘wonden’ worden vooral verwondingen van de ziel bedoeld.

We kunnen iemand op iets moeten wijzen omdat we zien dat er iets verkeerd dreigt te gaan. De aangesprokene moet een correctie aanbrengen in zijn of haar gedrag. Dat is soms even slikken. Het kan zelfs even verwijdering geven, omdat het als ongewenst commentaar wordt ervaren. Maar als de eerste emoties zijn overwonnen en er wordt nagedacht over wat is gezegd, zal men er bij nader inzien zijn of haar winst mee doen en het zelfs als een gunst beschouwen dat het is gebeurd (Ps 141:5{225}; vgl. Op 3:19).

Zo kunnen bijvoorbeeld grootouders wel eens dingen zien bij hun kleinkinderen die hun kinderen, de ouders van hun kleinkinderen, ontgaan. Het vraagt wijsheid om dat op de juiste wijze en het juiste moment tegen de kinderen te zeggen. Echte liefde wijst op het verkeerde en wacht niet tot het te laat is.

Tegenover de uitingen van ware liefde staan de valse uitingen van liefde van de hater. De hater is niet karig met zijn “kussen”. Hij geeft ze “overvloedig” om op die manier zijn ware bedoelingen te bedekken. Het zijn bedrieglijke, huichelachtige uitingen. Het meest afschuwelijke voorbeeld is de bedrieglijke kus waarmee Judas Zijn Meester verraadde (Mk 14:43-45).

Sp 27:7 | Verzadiging en honger veranderen de smaak

7 Iemand die verzadigd is, vertrapt honingzeem,

maar voor een hongerige is al het bittere zoet.

Dit vers stelt “iemand die verzadigd is” en “een hongerige” tegenover elkaar. De eerste vertrapt of verafschuwt honing, terwijl de laatste zelfs “al het bittere zoet” vindt. Te veel van het goede maakt het goede niet slecht, maar verderft de gebruiker. Hoe meer we van iets hebben, des te minder we het waarderen.

Voor een hongerige is het precies andersom. Honger maakt dat het bittere zoet smaakt of zoals het Nederlandse spreekwoord luidt ‘honger maakt rauwe bonen zoet’, wat betekent dat alles smaakt als men honger heeft. Honger wordt daarom ook wel ‘de beste kok’ genoemd.

Als het om eten en drinken voor ons lichaam gaat, geldt in toenemende mate het eerste deel van het vers voor het deel van de wereld waarin wij leven (Europa). Met het tweede deel van het vers zijn we veel minder vertrouwd. In geestelijk opzicht gelden beide versregels. Christenen kunnen zich vanwege de geestelijke rijkdommen die zij kennen boven anderen verheven voelen, terwijl ze verachtelijk neerkijken op hen die – in hun ogen – veel minder weten dan zij (vgl. 1Ko 4:8). Zij nemen ook niets van die ‘arme’ gelovigen aan wanneer die hun iets uit Gods Woord voorhouden, maar ‘vertrappen’ het.

Maar wie hongeren en dorsten naar God, nemen alles wat ze uit Gods Woord kunnen leren met grote dankbaarheid aan. Diezelfde honger naar God maakt bittere beproevingen tot zoete ervaringen (Ex 15:23-25). Zo wordt ook het bittere van het oordeel zoet als het wordt erkend als terecht, want dan ziet het geloof de uitwerking ervan (Op 10:8-10). Het lijden geeft een bittere smaak, maar het besef dat daarna de zegen komt, maakt het bittere zoet (vgl. Op 10:9).

Sp 27:8 | Vlucht niet uit je woonplaats weg

8 Als een vogel die uit zijn nest wegvliegt,

zo is een man die uit zijn [woon]plaats wegvlucht.

De parallel vergelijkt “een vogel die uit zijn nest wegvliegt” met “een man die uit zijn [woon]plaats wegvlucht”. In beide gevallen gaat het erom dat een plaats van veiligheid en geborgenheid wordt opgegeven. De reden voor wegvliegen en wegvluchten wordt niet gegeven. Het verband lijkt aan te geven dat het om een onverantwoorde actie gaat, waarbij er niet over wordt nagedacht wat voor waardevols er wordt prijsgegeven.

Het woord “wegvlucht” geeft de indruk dat iemand de omstandigheden niet meer aankan en ergens anders zijn geluk wil beproeven. Ontevredenheid met de huidige leefomstandigheden is vaak een drijfveer om ergens weg te trekken. De les is om mensen aan te moedigen hun huis te beschermen en er dankbaar voor te zijn, ook als er mindere tijden aanbreken.

Voor wie niet tevreden is met zijn omstandigheden, is het gras bij de buren altijd groener. Elimelech verliet vanwege economische redenen Bethlehem een poosje om, zolang de economische malaise in Bethlehem duurde, als vreemdeling in Moab te gaan wonen (Ru 1:1-2). Het is daar niet goed gegaan (Ru 1:3-21). In de gelijkenis van de verloren zoon, zien we dat de jongste zoon het huis van zijn vader om egoïstische redenen verliet. Hij ging weg van zijn vader waar hij het zo goed had en het verging hem slecht (Lk 15:11-13). Ook een gelovige kan ‘uit zijn nest wegvliegen’ zoals Demas deed (2Tm 4:10). Een zwervende voet volgt een zwervend hart.

Sp 27:9-10 | De genegenheid en hulp van een vriend

9 Olie en reukwerk verblijden het hart,

zo is de genegenheid van iemands vriend, vanwege de hartelijke raad.

10 Verlaat uw vriend en de vriend van uw vader niet,

ga het huis van uw broer niet binnen op de dag van uw ongeluk.

Beter een buur die nabij is, dan een broer ver weg.

“Olie en reukwerk” zijn aangenaam voor het lichaam (vers 9). Als iemand die voor zijn lichaam heeft gebruikt, zodat hij er mooi uitziet en lekker ruikt, heeft dat een verblijdend effect op het hart. Schoonheidsmiddelen doen iets met iemand. Eenzelfde weldadig effect heeft “de hartelijke raad” die iemand zijn vriend geeft vanwege de genegenheid die hij voor hem heeft.

De hartelijke raad van een vriend is aangenaam als het een vriend is die God op de eerste plaats stelt en dezelfde gemeenschap met de Heiland geniet die je zelf ook geniet. Een prachtig voorbeeld zien we in de raad die Jonathan zijn vriend David gaf (1Sm 20:9-23). De Heer Jezus geeft altijd hartelijke raad. Daarmee verblijdt Hij het hart van hen die Hij Zijn vrienden noemt. Een van Zijn Namen is “Raadsman” (Js 9:5).

In aansluiting op vers 9 spreekt Salomo in vers 10 over de waarde van een vriend, en wel in het bijzonder over de waarde van een ‘familievriend’. Salomo onderhield zelf ook vriendschap met Hiram die al de vriend van zijn vader David was (1Kn 5:1-10). Het is een vriend die zijn betrouwbaarheid al een generatie lang heeft bewezen. Hij waarschuwt zijn zoon die vriend niet te verlaten, hem niet op te geven, maar die vriendschap te koesteren als iets speciaals.

Een huisvriend is altijd dichtbij, zowel in letterlijke als in geestelijke afstand. Hij kent de familie. Als de zoon op een dag een ongeluk krijgt en hulp nodig heeft, hoeft hij niet naar een broer te gaan die ver weg woont of met wie geen geestelijk contact is, maar kan hij de huisvriend om hulp vragen. Die woont in de buurt en kent de zoon van kinds af aan.

Echte vriendschap verandert niet. Een echte vriend is een naaste bij wie je altijd kunt aankloppen. Voor echte vrienden bestaat er geen barrière door een generatieverschil. Dit geldt in het bijzonder voor de Heer Jezus Die in alle generaties de betrouwbare Vriend is van ieder die Hem kent.

Sp 27:11 | Een wijze zoon is een antwoord op smaad

11 Wees wijs, mijn zoon, en verblijd mijn hart,

dan heb ik wie mij smaadt, iets te antwoorden.

Een wijze zoon verblijdt in de eerste plaats het hart van zijn vader. Een bijkomend belangrijk effect is dat hij zijn vader in staat stelt om zich te verdedigen tegen zijn critici. Ouders die hun kinderen volgens duidelijke regels opvoeden, krijgen wel eens het verwijt te horen dat ze het verkeerd doen. Ze verplichten hun kinderen zich aan bepaalde regels te houden. Tevens onthouden ze hun bepaalde vrijheden die andere jongeren wel krijgen of nemen. Dat gaat gepaard met de waarschuwing dat hun kinderen later wel de wereld zullen ingaan omdat ze het juk van de opvoeding te beknellend hebben gevonden.

Maar een opvoeding vanuit de omgang met de Heer, met wijsheid van God en liefdevolle duidelijke regels, zal in het algemeen een goede uitwerking bij de kinderen hebben. Kinderen die wijs zijn, rechtvaardigen hun ouders. Kinderen worden niet opgeroepen zich goed te gedragen opdat de vader zich tegen aanvallen op zijn opvoeding kan verdedigen. Dat zou dwang en manipulatie zijn. Geestelijke waarheden zijn geen erfgoed. De wijsheid die een zoon in zijn leven openbaart, is niet geërfd, maar verworven.

Kinderen die hun weg gaan in overeenstemming met wat zij van hun ouders hebben geleerd, zijn de beste aanbeveling van de waarde van de opvoeding die de ouders hebben gegeven. Het geldt ook voor God als onze Vader. Wij verheugen Zijn hart als we wijs zijn, wat alleen kan als we naar Zijn onderwijs door Zijn Woord luisteren. Zijn onderwijs dat in ons zichtbaar wordt, legt tegenstanders het zwijgen op. We kunnen dit ook nog toepassen op allen die Gods Woord onderwijzen aan de medegelovigen, bijvoorbeeld in bijbellessen en bijbellezingen. We zien dit ook bij Paulus in wat hij tegen en van de gelovigen in Thessalonika zegt (1Th 2:19-20{226}).

Sp 27:12 | Een schrandere verbergt zich voor het kwaad

12 Een schrandere ziet het kwaad [en] verbergt zich,

[maar] onverstandigen gaan door [en] zullen [daarvoor] boeten.

Het contrast is tussen “een schrandere” en “onverstandigen” (Sp 22:3). De eerste is de volwassen persoon die behoedzaamheid heeft ontwikkeld. De tweede zijn de onervaren en ongetrainde jongeren die gemakkelijk misleid worden omdat ze eigenwijs zijn. De test die duidelijk maakt wie een schrandere is en wie de onverstandigen zijn, is hun reactie op het kwaad van het oordeel dat zich aandient.

Om te ontkomen aan aangekondigd kwaad moeten we het kwaad zien, het kwaad onderkennen. Dat doet een schrandere, terwijl onverstandigen het kwaad misschien ook wel zien, maar het niet onderkennen en mogelijk zelfs negeren of menen dat het allemaal zo’n vaart niet zal lopen. De reactie maakt duidelijk of iemand het komende kwaad serieus neemt of dat hij zich er niets van aantrekt. Een schrandere zoekt namelijk een plaats waar hij zich tegen het kwaad kan beschermen, terwijl de onverstandigen zullen moeten boeten.

David is verschillende keren aan Saul ontkomen, omdat hij aan zag komen wat Saul wilde. Hij verborg zich en bleef daardoor uit de handen van Saul. Noach is ook een schrandere. Hij heeft zich in de ark verborgen, terwijl alle onverstandigen zich niet hebben laten waarschuwen en zijn doorgegaan met hun leven en daarvoor moesten boeten (vgl. Jr 6:17{227}).

Dreigend kwaad moet ons niet zenuwachtig maken en tot een overijlde actie brengen, maar tot een rustig overwegen van wat we moeten doen om eraan te ontkomen, want komen doet het. Een schrandere zal zich op de juiste plaats verbergen, op een plaats die werkelijk bescherming tegen het kwaad biedt. Hij zal zich niet voor het kwaad van het oordeel van God willen beschermen door zich op een verkeerde plaats of op een verkeerde manier te verbergen, bijvoorbeeld door zich te bekleden met de werken van de wet.

Nadat Adam en Eva hadden gezondigd, bedekten zij zich met zelfgemaakte schorten van vijgenbladeren, een beeld van eigen gerechtigheid (Gn 3:7-8). Maar deze bedekking of verberging werkte niet. Ze bleven naakt voor God (Gn 3:10-11). God zorgde voor de juiste bedekking, die van een dierenhuid, wat betekent dat er een dier gedood was in hun plaats (Gn 3:21). Dat wijst op de enige plaats van verberging tegen het oordeel van God en dat is het offer van Jezus Christus (Js 32:2a{228}). Wie Hem in het geloof aanneemt, is volkomen beschermd tegen het kwaad. Wie die verberging afwijst en met zijn leven doorgaat, zal zelf moeten boeten voor zijn zonden.

Sp 27:13 | Verplichtingen moeten worden nagekomen

13 Neem zijn kleed als [iemand] borg staat voor een vreemde,

en geef het als onderpand aan een onbekende vrouw.

In aansluiting op vers 12 is het borg staan voor een vreemde (vers 13) een zaak die als een kwaad is aangekondigd. Een schrandere ziet het kwaad dat ligt opgesloten in het zich borg stellen voor een vreemde. Hij verbergt zich voor dat kwaad door er niet aan mee te doen en zo bewaard te blijven voor het verlies van het onderpand.

Wie zich als een onverstandige borg stelt voor een vreemde, riskeert het verlies van zijn kleed. Zijn kleed is het laatste dat hij heeft. Is hij dat kwijt, dan is hij alles kwijt en is hij overgeleverd aan de kou van de nacht. Hij kan het ook nooit meer terugkrijgen, want het is in handen geraakt van “een onbekende vrouw”.

Een toepassing is dat wij de warmte van de christelijke gemeenschap kwijtraken als wij verplichtingen op ons nemen die wij niet kunnen waarmaken. We kunnen iemand aanbevelen voor een bepaalde taak en zeggen dat wij daarbij zullen helpen als de persoon die wij hebben aanbevolen niet voldoet. Voldoet de persoon niet, dan moeten wij ons woord houden. We kunnen niet meer doen wat onze eigenlijke taak was, maar moeten iets gaan doen, wat niet onze opdracht was. Daarmee verliezen we veel warmte, want voldoen aan verplichtingen door eigen schuld is heel wat anders dan iets doen uit liefde.

De les is dat we de gevolgen moeten dragen als we ons door een vreemde die onbetrouwbaar blijkt te zijn hebben laten misleiden tot het aangaan van verplichtingen. Mensen moeten worden gehouden aan hun verplichtingen, ongeacht hoe dom het was om ze aan te gaan.

Sp 27:14-16 | Ongepast gedrag

14 Wie zijn vriend 's morgens vroeg met luide stem zegent,

wordt het als een vervloeking aangerekend.

15 Een twistzieke vrouw is te vergelijken

met het gestadige druppelen op een dag van slagregen.

16 [Ieder] die haar verbergt, verbergt wind,

en treft olie aan in zijn rechterhand.

Echte vriendschap uit zich niet op een overdreven, ongepaste manier (vers 14). Wie toch op een luidruchtige manier op een ongepast tijdstip zijn vriend allerlei goede dingen toewenst, zoekt niet zijn vriend, maar zichzelf. Hij wil laten horen hoe goed zijn vriend is, om zich erop te beroemen dat hij met zo iemand bevriend is. Het is een overdreven uiting van lof, hoe goed iemand wel is.

De vriend is hier duidelijk niet van gecharmeerd. Hij hoeft niet zo nodig dit soort aandacht te krijgen. Het optreden van zijn vriend is voor hem een vloek. De omgeving hoort steeds zijn naam roepen, verbonden aan allerlei fraaie, godsdienstige wensen. Dit roept geen respect, maar ergernis op. Wie zich zo uitlaat, wil mogelijk de indruk van vroomheid en vriendschap wekken, maar hij wordt beschouwd als een vloek. Als iemand te zeer wordt opgehemeld, ontstaat er weerzin in plaats van bewondering. De vriend weet dat en is daarom helemaal niet blij met zulke luidruchtige zegenwensen.

Het is prima om iemand te zegenen, dat wil zeggen het goede toe te wensen, maar het moet wel op de goede manier, de geschikte tijd en met de juiste motieven gebeuren. Een goede daad op de verkeerde tijd wordt als vloek aangerekend. Het is beter ’s morgens vroeg in de stilte met God te spreken en naar Hem te luisteren door Zijn Woord te lezen dan door een dergelijk begin de dag van een vriend te vergallen.

De vergelijking van “een twistzieke vrouw … met het gestadige druppelen” is al eerder aan ons voorgehouden (vers 15; Sp 19:13). Er wordt nu “op een dag van slagregen” aan toegevoegd, dat is een dag dat je wel thuis moet blijven, want het weer laat het niet toe dat je het huis verlaat. Maar ook binnen is hij niet veilig voor de regen, want het lekt er. Hij vindt nergens een schuilplaats.

De man staat voortdurend aan de twistziekte van zijn vrouw bloot, zonder een mogelijkheid zich daaraan te onttrekken. Onophoudelijk maakt ze ruzie. Het gaat maar door met de gestadigheid van het druppelen van water door een lek dat ergens in het dak zit en dat je maar niet kunt ontdekken. Er is buiten regen en er is binnen regen, zodat je overal nat en tot op je botten koud wordt.

Zij is oncontroleerbaar en onhandelbaar als de wind (vers 16). De wind is ongrijpbaar en onvoorspelbaar; elk moment kan er een windvlaag komen. Ook olie kun je niet grijpen of vasthouden, zelfs niet met je rechterhand, de hand van kracht. Het glijdt zo tussen je vingers door. Het schetst het hopeloze van de situatie waarin met menselijke hulpmiddelen geen verandering is aan te brengen.

Sp 27:17-18 | Scherpen en bewaken

17 IJzer scherpt men met ijzer,

zo scherpt een man het gezicht van zijn naaste.

18 Wie de vijgenboom verzorgt, zal zijn vrucht eten,

wie zijn heer bewaakt, zal geëerd worden.

De mens is niet geschapen om alleen te zijn, maar met anderen. Hij is een sociaal wezen en heeft anderen nodig om hem mens te laten zijn. Een van de aspecten van samen zijn is het scherpen van elkaars inzichten en gedachten door met elkaar te praten. “Gezicht” staat hier voor de persoonlijkheid of het karakter van de persoon (vers 17). De vergelijking met het scherpen van ijzer met ijzer laat zien dat het om twee gelijkwaardige materialen gaat. Als twee mensen met elkaar over een onderwerp praten en ook goed naar elkaar luisteren, verscherpt dat het inzicht van beiden over dat onderwerp. Het is een win-winsituatie.

Het gaat om het scherpen van karakter en inzicht. Een karakter wordt grotendeels gevormd door contacten met anderen. Vrienden hoeven het niet altijd met elkaar eens te zijn, maar door ergens over te praten winnen beiden aan inzicht. Het scherpt hen in hun overtuigingen en verwijdert tegelijk de scherpe kanten.

Dat omgang vormend werkt, geldt op bijzondere wijze in onze omgang met onze broeders en zusters met wie we gedachten over Gods Woord delen. Als we delen wat we van Gods waarheid hebben leren kennen, is dat een aanscherping van het geloof van allen. Het geeft een scherper inzicht in Gods gedachten, waardoor we ook met meer inzicht Hem en elkaar kunnen dienen.

In vers 18 gaat het om de zorg van het werken aan onze relaties, zodat er niet alleen een beter inzicht en karakter ontstaat (vers 17), maar in aansluiting daarop vruchtbaarheid en dienstbaarheid. Het gaat niet om scherpen of slijpen, maar om verzorgen en trouw dienen. De verzorging van een vijgenboom is een zaak die aandacht vraagt. Voldoende en gepaste verzorging hebben als resultaat dat de verzorger zijn vrucht zal eten. Dat is zijn beloning.

De vergelijking wordt getrokken met iemand die zijn heer bewaakt. Wie dat trouw doet, zal zich er geen zorgen over maken of zijn inspanningen herkend en beloond zullen worden (vgl. Sp 22:29). Paulus was een ijverige en trouwe dienaar die alles wat zijn Heer hem aan waarheden had toevertrouwd, heeft bewaakt. Hij heeft er niets van prijsgegeven. Hij wist dat de Heer hem daarvoor zou eren met een kroon (2Tm 4:7-8{229}). Zo zal de Heer ieder op een passende wijze belonen voor de trouw waarmee hij of zij Hem heeft gediend (1Sm 2:30; Mt 25:21,23; Jh 12:26).

Sp 27:19-20 | Het hart en de ogen van de mens

19 Zoals water gezicht tegenover gezicht [stelt],

zo [weerspiegelt] het hart van de mens de mens [zelf].

20 Graf en verderf worden niet verzadigd,

evenmin worden de ogen van de mens verzadigd.

Zoals helder water een spiegel is dat een gezicht volledig weerspiegelt als je erin kijkt, zo weerspiegelt “het hart van de mens” zijn ware aard (vers 19; Mt 12:34). Gods Woord, dat met water wordt vergeleken (Ef 5:26), wordt ook met een spiegel vergeleken (Jk 1:23-24). Het toont ieder mens die erin kijkt zijn eigen hart. Wat er in zijn hart is, dat is hij. Als een mens zich dat bewust wordt, zal hij ervan schrikken en zijn slechtheid erkennen en God om genade smeken.

Voor de gelovige geldt hetzelfde. Door te kijken naar de houding van ons hart komen we tot waar zelfbewustzijn. Waar gaat ons hart naar uit? Als iemand bijvoorbeeld met pensioen is gegaan, wordt vaak duidelijk waar zijn prioriteiten liggen. Gaat hij nu al zijn tijd steken in bijvoorbeeld reizen of vissen, of ziet hij nieuwe mogelijkheden om de Heer te dienen? We zien vaak aan de manier waarop iemand zijn vrije tijd besteedt, waar zijn hart naar uitgaat, of het om eigen plezier en genot draait of dat Christus centraal staat.

Na het hart van de mens (vers 19) wordt onze aandacht op “de ogen van de mens” gericht (vers 20). De ogen van de mens zijn net zo onverzadigbaar als “graf en verderf”. Het oog vertegenwoordigt hier de begeerte van de mens die nooit gestild wordt (vgl. Pr 1:8a{230}). De apostel Johannes spreekt over “de begeerte van de ogen” (1Jh 2:16).

Er is een enorm aanbod voor onze ogen. We zien niet alleen meer de dingen die om ons heen gebeuren, maar door televisie en internet is er een grenzeloos aanbod van dingen waarnaar we kunnen kijken. Veel hiervan beïnvloedt ons in onze begeerten. Ook de reclamefolders, die in een onophoudelijke stroom door de brievenbus komen, doen hun best om onze ogen te trekken en de begeerte naar het aangebodene op te wekken. Ogen verslinden alles wat ze zien zoals graf en verderf alle mensen verslinden. De begeerte van de ogen blijft altijd doorgaan.

Als het om de begeerte naar de dingen van dit leven gaat, moeten we leren daaraan niet toe te geven, maar tevreden te zijn met wat we hebben (1Tm 6:8; Hb 13:5; Fp 4:11). Als het om de begeerte naar de geestelijke dingen gaat, mogen de gelovigen “de Koning aanschouwen in Zijn schoonheid” (Js 33:17), waardoor ze verzadigd worden met Zijn beeld (Ps 17:15).

Sp 27:21 | Een goede naam als toets

21 Een smeltkroes is er voor het zilver en een oven voor het goud,

zo wordt iemand getoetst op zijn goede naam.

Zilver wordt in een smeltkroes gesmolten om het te testen op zijn zuiverheid. Een oven doet hetzelfde met goud. De testmiddelen tonen aan of er iets in het zilver of het goud aanwezig is wat deze edelmetalen onzuiver maakt. Salomo vergelijkt de “goede naam” die iemand heeft met zilver en goud en verbindt daaraan ook het aanleggen van een test. Iemand die een goede naam heeft, moet erop worden getoetst of hij die naam werkelijk waard is.

Die toets is roem. Er is roem aan iemands goede naam verbonden. Zijn reactie daarop maakt duidelijk hoe hij werkelijk is. De roem die hij krijgt, kan hij aannemen als iets wat hij aan zijn eigen prestaties toeschrijft, of hij kan er God dankbaar voor zijn, want hij heeft alles aan Hem te danken. Dit geldt als we ‘naam’ gemaakt hebben door wat we hebben gedaan, op welk gebied dan ook.

Zoals de smeltkroes alle onzuiverheid aan de oppervlakte brengt, zo brengt een lovende publieke opinie alle slechtheid van een mens naar boven. Als dat niet het geval is, is hij zijn goede naam waard. Dit zal alleen zijn bij iemand die beseft dat hij niets heeft wat hij niet ontvangen heeft, maar dat hij alles aan God te danken heeft (1Ko 4:7a).

Ieder die zich christen noemt, naar de ‘goede naam’ van Christus, zal op zijn belijdenis worden getoetst. God kan daar allerlei middelen of omstandigheden voor gebruiken. Als mensen ons roemen vanwege ons christen zijn, is dat een toets. Nemen wij die eer aan of geven we God de eer?

Sp 27:22 | De dwaas is en blijft een dwaas

22 Al zou u de dwaas met een stamper

in een vijzel stampen tussen het graan,

zijn dwaasheid zou niet van hem wijken.

Dwaasheid kan niet met harde hand worden verwijderd omdat dwaasheid de natuur van een dwaas is. Zelfs de meest drastische tucht bewerkt geen verandering in de dwaas. Dit wordt voorgesteld in het beeld van het vermalen van graan in een vijzel door een stamper (een vijzel is een beker met stamper waarin iets kan worden vermalen). Hoe hij ook zou worden verpulverd, hij is en blijft dwaas (vgl. Jr 13:23{231}).

Oordeel alleen verandert een mens niet. De farao werd keer op keer als het ware met een stamper in een vijzel gestampt door de plagen die God over hem en zijn volk en zijn land zond, maar hij veranderde niet (Exodus 7-11). De genade van God moet eraan te pas komen, wil een mens werkelijk van zijn dwaasheid verlost worden. Door bekering krijgt hij een nieuwe natuur en wordt hij een nieuwe schepping.

Sp 27:23-27 | Het werk van de mens en de zorg van God

23 Zorg ervoor dat u uw schapen goed kent,

richt uw hart op de kudden.

24 Want rijkdom is er niet voor eeuwig,

of zal een diadeem van generatie op generatie blijven?

25 Als het [eerste] gras verdwenen is, het [tweede] gras verschijnt,

en de kruiden van de bergen verzameld zijn,

26 [dan] zult u lammeren hebben voor uw kleding

en bokken [als] koopprijs voor een akker.

27 Bovendien zult u genoeg geitenmelk hebben als uw voedsel,

als voedsel voor uw huis,

en [als] leeftocht voor uw dienstmeisjes.

Deze verzen zijn als het ware een kort gedicht over de verantwoordelijkheid van een man om voor inkomsten te zorgen om het gezin en wie daartoe behoren te kunnen geven wat ze nodig hebben. Uit deze verzen blijkt hoe belangrijk het is ijverig aan het werk te zijn. Ze spreken ook van de voldoening die ijverig werken geeft en van Gods voorzienige zorg.

Het gaat om bezig zijn in de roeping waartoe God ons heeft geroepen in het dagelijks leven met de bedoeling dat er voor het levensonderhoud wordt gezorgd van allen die aan de werker zijn toevertrouwd (1Ko 7:20). God wil dat de mens werkt en dat hij dat ook ijverig doet. Doet hij dat niet, dan zullen hij en allen die tot zijn huis behoren, honger lijden. Om hem te helpen levert God hulpmiddelen die de mens nodig heeft en die Hij alleen kan geven. Dat moet de mens laten beseffen dat hij bij al zijn werkzaamheden van God afhankelijk is.

We moeten goed weten wat we doen, waaruit ons werk bestaat, en hoe we ons werk moeten doen. Salomo zegt tegen zijn zoon dat hij zijn ‘vak’ goed onder de knie moet hebben. Hij adviseert hem ervoor te zorgen dat hij zijn schapen goed kent (vers 23). Dat kan alleen door elk schaap persoonlijke aandacht te geven, zich erom te bekommeren en goed te verzorgen, zodat ze allemaal alles hebben wat ze nodig hebben aan voedsel en bescherming. Dat kan hij alleen in praktijk brengen als hij zijn hart op de kudde richt, zijn hart moet ernaar uitgaan. Iemand moet zijn hart op zijn zaken richten, anders heeft hij binnen de kortste keren geen zaken meer waar hij zijn hart op kan richten.

We kunnen dit vers toepassen op ons gezin, op onze kinderen en ons werk. Hetzelfde geldt voor de zorg in de gemeente van God. De gemeente van God wordt onder andere vergeleken met een kudde (Hd 20:28). De zorg daarvoor heeft God aan oudsten gegeven. Petrus kreeg de zorg voor de lammeren en schapen van de Heer Jezus (Jh 21:15-17; 1Pt 5:1-4).

“Want” (vers 24) geeft de reden voor de aansporing van het vorige vers aan. Bij nalatigheid en luiheid zal de rijkdom of de voorspoed verdwijnen. Er is geen enkele garantie dat voorspoed (rijkdom) en koningschap (diadeem) blijvend zijn, dat je ervan kunt blijven genieten. Je kunt er niet automatisch op rekenen. Om er blijvend voordeel van te hebben moet er blijvend aan worden gewerkt.

De gelovige heeft veel geestelijke rijkdommen en een koninklijke positie gekregen. Die zijn wel voor eeuwig, maar niet overdraagbaar. Ook daarvan verwacht de Heer dat wij daarmee werken en anderen dienen. Daarbij moeten we ons realiseren dat de tijd om voor de Heer te werken begrensd is. We kunnen alleen nu, zolang we op aarde zijn, voor Hem werken. Daartoe spoort Hij ons ook aan: ‘Doet zaken totdat Ik kom’ (Lk 19:13).

Vers 25 combineert hard werken door de mens met Gods werk. God laat “het [eerste] gras” groeien, daar komt geen mens aan te pas (Mk 4:28). Hij doet dat volgens Zijn wijs beleid in fasen. Als het eerste gras is opgekomen, kan de mens dat maaien en als hooi van het veld halen. Dan is het van het veld verdwenen. Maar het werk van God gaat door, “het [tweede] gras verschijnt”. God zorgt steeds voor nieuwe aanwas (vgl. Am 7:1). De mens hoeft er niet voor te zaaien. God geeft het en de mens mag het maaien.

Hij heeft ook “de kruiden van de bergen” laten groeien en de mens mag ook die verzamelen. Bergen zijn onder andere een beeld van moeilijkheden. Kruiden op bergen verzamelen vraagt extra inspanning. Er moeten bergen worden bestegen, maar dat levert dan ook iets op wat van waarde is. Er wordt extra geld verdiend. Kruiden maken het eten smakelijk en worden ook wel voor het vervaardigen van medicijnen gebruikt. Zo wordt elke extra inspanning in het werk van de Heer extra beloond (1Ko 15:58).

De lammeren leveren wol (vers 26). Daarvan kan kleding worden vervaardigd waarmee de herder zich warm kan houden (Jb 31:20{232}). Zijn bokken kan hij verkopen (vgl. Ez 27:21). Dat geeft hem de mogelijkheid om nieuwe investeringen te doen, bijvoorbeeld een nieuwe akker kopen.

Behalve kleding heeft hij ook “genoeg geitenmelk … als … voedsel” (vers 27). Dat voedsel dient zowel voor hemzelf als zijn huis en de dienstmeisjes. Van zijn zorg voor zijn zaken profiteren allen in zijn omgeving. Dat is ook in geestelijk opzicht zo. Wie trouw is in de dingen van de Heer, is een zegen voor anderen.

Spreuken 28

Sp 28:1 | Een slecht of een goed geweten

1 Goddelozen vluchten terwijl er geen vervolger is,

maar een rechtvaardige heeft [zelf]vertrouwen als een jonge leeuw.

“Goddelozen” kunnen wel een grote mond hebben, maar innerlijk zijn ze altijd bang. Ze hebben een schuldig geweten en zijn bang voor het oordeel. Ze vertrouwen niemand, zijn achterdochtig en slaan zelfs op de vlucht voor een denkbeeldig gevaar (vgl. Lv 26:36{233}; Ps 53:6a). Goddelozen blijven vluchten, want ze dragen hun slechte geweten altijd mee, waarheen ze ook gaan. Zonde maakt een mens tot een angsthaas.

“Maar een rechtvaardige” is zich bewust van de gunst van God en mensen. Hij heeft een zuiver geweten. Hij hoeft niet steeds weer over zijn schouder achterom te kijken of er ook iemand is die hem op de hielen zit om hem kwaad te doen. “Als een jonge leeuw” is hij vrij van vrees. Het “[zelf]vertrouwen” dat hij toont, ligt niet in zijn eigen kracht, maar in God. Een rechtvaardige gaat niet op de loop voor een denkbeeldige vijand, want die bestaat voor hem niet.

Het vers toont de verbinding aan tussen moed en een goed geweten en tevens het resultaat van een slecht geweten. “Want God heeft ons niet gegeven een geest van bangheid, maar van kracht, liefde en bezonnenheid” (2Tm 1:7). Wie zich door Gods Geest laat leiden, hoeft niet te vluchten. Elia, een rechtvaardige, stond als een man Gods met “[zelf]vertrouwen als een jonge leeuw” op de Karmel tegenover honderden valse profeten (1Kn 18:22).

Sp 28:2-5 | Gevolgen als Gods gezag niet wordt erkend

2 Vanwege de overtreding van het land heeft het veel vorsten,

maar door mensen met inzicht [en] kennis zal het [recht] duurzaam zijn.

3 Een arme man die de geringen verdrukt,

is een regen die wegvaagt, zodat er geen brood is.

4 Wie de wet verlaten, prijzen de goddelozen,

maar wie de wet in acht nemen, gaan met hen de strijd aan.

5 Boosaardige lieden begrijpen het recht niet,

maar wie de HEERE zoeken, begrijpen alles.

Nationale zonden brengen nationale rampen. Als een land geen rekening houdt met God en Zijn Woord, is de oorzaak daarvan dat er geen Godvrezende heerser is. Het gevolg daarvan is dat de heersers elkaar in snel tempo opvolgen, want iedere heerser is alleen op zijn eigen belang uit (vers 2). De periode van de richters met dertien richter en de dagen van het noordelijke koninkrijk van Israël met negen dynastieën zijn voorbeelden van politieke instabiliteit als gevolg van de zonde. Tijdens opstandige, roerige tijden heeft een volk veel machtsovernames en veel mensen die om de macht strijden.

Een volk krijgt de regering die het verdient. We zien dat niet alleen in koninkrijken, maar ook in landen met een zelfgekozen regering. De ene regering volgt de andere op, terwijl de regering die aftreedt het land in een grotere chaos achterlaat dan toen zij aantrad.

Maar als er “mensen met inzicht [en] kennis” in de regering zitten, “zal het [recht] duurzaam zijn”. Het gaat om inzicht en kennis in de wil van God. Als dat er is, zal er goed en ook “duurzaam”, dat is langdurig, geregeerd worden. Duurzaam recht betekent dat zodra zich kwade elementen openbaren die de rechtsorde bedreigen, dat kwade zal worden geoordeeld. Zodra dit wordt nagelaten, begint de cyclus van de vele vorsten die elkaar opvolgen opnieuw met als gevolg instabiliteit in het land. Als de rechtsorde rechtvaardig wordt gehandhaafd, vindt er niet keer op keer een wisseling van regering plaats. Dit komt de stabiliteit van een land zeer ten goede.

Het is wel heel tragisch als “een arme man” machtig wordt, als hij een heerser wordt, en in die positie “de geringen verdrukt” (vers 3). Een arme had op een plaats van gezag die hij krijgt door zijn ervaringen, een verkwikkende regen kunnen worden voor zijn vroegere lotgenoten. Niemand beter dan hij weet immers wat het is om ‘gering’ te zijn. Maar juist dan kan iemand de grootste minachting tonen tegenover hen onder wie hij zich vroeger bevond. Zijn verdrukking van de geringen houdt verraad in.

De tweede versregel laat door een vergelijking het resultaat van het gedrag van de machtig geworden arme man zien. Hij is “een regen die wegvaagt, zodat er geen brood is”. Regen moet tot zegen voor het gewas dienen, zodat de oogst goed wordt en er brood is, maar hij doet hier een verwoestend werk. Er ontstaat honger. Een heerser moet voor een weldadige samenleving zorgen (Ps 72:5-7) en die niet door zware druk wegvagen (2Kr 10:10-19).

Mensen die “de wet verlaten”, zijn het goede zicht, Gods zicht, op de goddelozen kwijt (vers 4). Zij zijn niet langer in staat om onderscheid tussen goed en kwaad te maken. Zij zijn ongehoorzaam aan Gods wet en krijgen daardoor bewondering voor hen die duidelijk God aan de kant hebben geschoven en hun eigen leven bepalen. In een samenleving waar goddelozen worden geprezen, is Gods Woord overboord gegooid. De vrije wil, alles zeggen wat je vindt en alles doen wat je wilt, is het hoogste goed geworden. Wie dat aanhangt, geeft de goddelozen complimenten voor hun goddeloosheid (vgl. Rm 1:32{234}). Een voorbeeld is de seksuele omgang tussen mensen van hetzelfde geslacht.

Wie naar Gods Woord wil leven, zal daartegen de strijd aanbinden. Dat kan betekenen dat openlijk op het kwaad wordt gewezen. Het betekent in elk geval dat er niet wordt meegedaan aan het prijzen van de goddelozen. Dan wordt de strijd aangegaan met de heersende mening. Het gevolg hiervan is tegenstand.

Het “begrijpen van het recht” (vers 5) hangt af van iemands gezindheid, niet van iemands intellect (vgl. Ps 119:100{235}; Jh 7:17). “Boosaardige lieden” zijn mensen die niet op God zijn afgestemd, maar op hun eigen boze aard. Zij zinnen op boosheid. Hun gedachten zijn bedorven. Daarom kunnen ze “het recht”, de wettelijke rechten van personen die door God zijn vastgelegd, niet begrijpen. Ze hebben er geen ‘antenne’ voor, want ze zijn verduisterd in hun verstand. Dit wordt duidelijk in het onrecht dat zij hun naaste aandoen.

Het woord “maar” aan het begin van de tweede versregel luidt de tegenstelling in met wat in de eerste versregel is gesteld. “De HEERE zoeken” betekent Hem naar Zijn wil vragen om die te doen (2Sm 21:1). We zoeken Gods wil als we Zijn Woord onderzoeken. Als we het Woord dichtlaten, zoeken wij Hem niet. De Geest doet ons Gods wil in Gods Woord vinden, begrijpen en uitvoeren. We “begrijpen alles” door de Geest Die in ons woont (1Jh 2:20,27). Willen we daarvan het volle nut in ons leven ondervinden, dan moeten we geestelijk gezind zijn, want dan kunnen we alle dingen beoordelen (1Ko 2:14-15{236}).

Sp 28:6 | Oprechtheid is beter dan slinkse wegen gaan

6 Een arme die in zijn oprechtheid [zijn weg] gaat,

is beter dan wie slinkse wegen gaat, al is hij rijk.

Dit vers is weer een “beter dan” spreuk. De spreuk zegt dat eerlijke armoede beter is dan oneerlijke rijkdom. Er zijn zeker ook oneerlijke armen en eerlijke rijken. Het vers contrasteert alleen “een arme man” die “oprecht” is met iemand die “slinkse wegen gaat” en “rijk” is (Sp 19:1). Het woord voor “wegen” suggereert dat de rijke ‘twee wegen’ gaat, nu eens naar rechts, dan weer naar links. Het betekent dat hij hypocriet is, dat hij op twee manieren handelt. Uiterlijk is hij godsdienstig, maar van binnen is hij verdorven en inhalig. Het ene moment hangt hij de godsdienstige mens uit, maar een ander moment handelt hij als een inhalig mens.

Oprechtheid is niet automatisch verbonden aan rijkdom als een bewijs van Gods waardering van die oprechtheid. Arm zijn bergt het gevaar in zich om oneerlijk of onoprecht te zijn. De arme die in zijn oprechtheid wandelt, geeft niet aan dat gevaar toe. Zijn wandel met God bewaart hem in zijn oprechtheid.

Rijkdom is niet automatisch een bewijs van Gods waardering. De rijke die slinkse wegen gaat, bewijst dat hij zijn rijkdom niet ziet als een gave van God. Zijn slinkse wegen zijn wegen zonder God. Hij wandelt niet met God, maar volgens zijn eigen verdorven opvattingen waarmee hij meent zijn rijkdom vast te houden en te vergroten.

Sp 28:7 | Een verstandige zoon of een zoon die te schande maakt

7 Wie de wet in acht neemt, is een verstandige zoon,

maar wie omgaat met hen die zich te buiten gaan, maakt zijn vader te schande.

Iemand die gehoorzaam is aan de wet, bewijst dat hij “een verstandige zoon” is. Zijn vader heeft hem het belang van het in acht nemen van de wet voorgehouden en voorgeleefd: de verstandige zoon heeft dat onderwijs ter harte genomen. Daardoor maakt hij verstandige keuzes en is hij een vreugde voor zijn vader.

Een zoon die “omgaat met hen die zich te buiten gaan” – bijvoorbeeld aan eten en drinken en seksualiteit –, heeft zich van het onderwijs van zijn vader niets aangetrokken. Hij heeft niet gezegd: “Ga weg van mij kwaaddoeners, zodat ik de geboden van mijn God in acht zal nemen” (Ps 119:115). In plaats daarvan heeft hij zijn eigen vrienden gekozen die op allerlei terreinen grensoverschrijdend bezig zijn. Hij is een losbol. Dit slechte gezelschap en dat liederlijke leven zijn tot groot verdriet van zijn vader, die hij door zijn gedrag ook nog eens “te schande” maakt. Hij werpt een smaad op zijn hele familie.

Sp 28:8 | Oneerlijke bezitsvermeerdering

8 Wie met rente en met winst zijn bezit vermeerdert,

brengt het bijeen voor hem die zich over armen ontfermt.

Het verband tussen de eerste en de tweede versregel lijkt te veronderstellen dat de bezitsvermeerdering het gevolg is van het plukken van de armen die bij hem hebben moeten lenen of kopen. Dit gezegde gaat ervan uit dat het bezit van iemand die het op een oneerlijke manier heeft verkregen, uiteindelijk zijn weg naar de armen zal vinden (vgl. Jr 17:11; Jk 5:1-6). God zal daarvoor zorgen (Jb 27:16-17; Pr 2:26). Hij zal ervoor zorgen dat het in handen komt van iemand “die zich over armen ontfermt”.

De wet verbiedt het vragen van rente aan een naaste, een volksgenoot (Ex 22:25; Lv 25:36-37; Dt 23:19-20; Ps 15:5). Als armen hulp nodig hadden, moesten de rijken het aan hen geven als weldadigheid. Ze mochten de benarde situatie van een andere Israëliet niet uitbuiten ten gunste van zichzelf.

Sp 28:9 | God is doof voor wie doof is voor Hem

9 Van hem die zijn oor afkeert van het luisteren naar de wet,

is zelfs zijn gebed een gruwel.

Gemeenschap met God vindt plaats door Zijn Woord en gebed. Door Zijn Woord spreekt God tot de mens en door het gebed spreekt de mens tot God. Als God spreekt, maar een mens luistert niet, zal God niet luisteren als die mens tot Hem spreekt. Luisteren betekent niet alleen horen, maar ook doen. Als iemand van zijn kant doof is voor onderwijs uit Gods Woord, zich daarvoor afsluit, zal God van Zijn kant doof zijn voor zijn gebed.

Het gebed zal zeker geen zuiver gebed zijn. God is daar niet alleen doof voor, maar het is een gruwel voor Hem. Wie weigert God te gehoorzamen, kan onmogelijk bidden volgens Gods wil. Mocht iemand toch de euvele moed hebben om in een houding van ongehoorzaamheid God iets te vragen, dan krijgt hij te horen dat God zijn gebed verwerpt (Js 1:15). Toen de oudsten van Israël bij Ezechiël kwamen om te vragen naar Gods wil, zei God dat Hij niet op hun vraag zou reageren, omdat ze niet hadden gehoorzaamd aan wat Hij eerder had verteld dat ze moesten doen (Ez 20:1-8). Wie niet hoort, verdient het niet gehoord te worden. Natuurlijk is een gebed van berouw geen gruwel voor de Heer.

Sp 28:10 | In zijn kuil vallen of het goede erven

10 Wie oprechten doet dwalen op een verkeerde weg,

zal zelf in zijn kuil vallen,

maar wie oprecht zijn, zullen het goede erven.

Het oordeel is zeker voor “wie oprechten doet dwalen op een verkeerde weg”, dat wil zeggen die hen verleiden tot het doen van zonde. Het is voor God een groot kwaad om “oprechten”, zij die met Hem in verbinding staan, te laten struikelen (Mt 18:6-7{237}). De satan zal alles proberen om de oprechten te laten dwalen en hij heeft genoeg mensen die hij daarvoor kan gebruiken. De wereld heeft een enorm aanbod om oprechten te doen dwalen op een verkeerde weg. Dat gebeurt via advertenties en internet. Het kwaad van ontrouw in het huwelijk wordt ontkend, ‘een avontuurtje’ moet kunnen. De satan zal, samen met elk schepsel dat doet als hij, in de kuil vallen die hij en zij zelf hebben gegraven.

Maar als we “oprecht zijn” en blijven, worden we er niet alleen voor bewaard in de kuil van de dwaalleraar te vallen, maar we “zullen het goede erven”. God zal het goede als erfenis aan ons schenken. “Het goede” is alles wat God als beloning aan de Heer Jezus heeft gegeven en wat wij met Hem zullen mogen delen. We kunnen daarbij denken aan de goede dingen die we in het vrederijk zullen genieten.

Sp 28:11 | Wie wijs is in eigen ogen, wordt doorzien

11 Een rijk man is wijs in zijn [eigen] ogen,

maar een arme die inzicht heeft, doorziet hem.

Deze spreuk gaat weer over een contrast tussen “een rijk man” en “een arme”. In dit vers is de rijke man “wijs in zijn [eigen] ogen”. Hij is vervuld van eigenwaan. Hij ziet alleen zichzelf en denkt dat hij alles kan beoordelen. “Maar een arme die inzicht heeft, doorziet hem”; zo’n arme laat zich niets wijsmaken. De arme man ziet de gebreken van de rijke man, hij kijkt dwars door diens aanmatiging heen.

Rijkdom en wijsheid gaan niet vaak samen. Vaak is het zo, dat de rijkdom van de rijke hem blind maakt voor zijn geestelijke armoede. Hij gelooft dat zijn geld de waarde van zijn ziel bepaalt. Wie geld heeft, kan macht kopen en die ook laten gelden. Maar iemand die geen geld, maar wel inzicht heeft, doorziet hem; hij ziet dat hij slechts een verwaande kwast is, die niet is wat hij voorgeeft te zijn.

Rijkdom kan tot hoogmoed voeren (1Tm 6:17{238}). De wijsheid van de rechtvaardige is niet dat hij weet hoe hij zoveel mogelijk geld kan verdienen en zo snel mogelijk rijk kan worden. Zijn wijsheid is dat hij de onzekerheid van de rijkdom ziet en er niet op vertrouwt (Mt 6:19).

Sp 28:12 | Rechtvaardigen of goddelozen aan de macht

12 Als rechtvaardigen opspringen van vreugde, geeft het veel glans,

maar als goddelozen verschijnen, zijn mensen [ver] te zoeken.

Het contrast in dit vers is tussen de situatie dat “rechtvaardigen” triomferen en dat “goddelozen” aan de macht komen (Sp 11:10). De gedachte is dat er veel vertrouwen bij de mensen is als de rechtvaardigen verheven zijn, als zij aan de macht zijn, als zij “opspringen van vreugde”. Zij hebben een positieve uitwerking bij de mensen. De rechtvaardigen geven glans aan de samenleving. De samenleving vaart er wel bij. Iedereen is blij en gelukkig, want er is een rechtvaardige verdeling van de lasten en een eerlijk delen van de voordelen.

“Maar als goddelozen verschijnen”, als zij aan de macht komen, is dat het einde van een vreedzame, gelukkige samenleving. Zij hebben een negatieve uitwerking bij de mensen. Wanneer de goddelozen machtig worden, wordt het stil op straat, want de mensen verschuilen zich uit vrees voor hen. We zien deze twee tegengestelde uitwerkingen in de regering van Mordechai (Es 8:17) en die van de Midianieten (Ri 6:2).

Sp 28:13-14 | Belijden en vrezen

13 Wie zijn overtredingen bedekt, zal niet voorspoedig zijn,

maar wie ze belijdt en nalaat, zal barmhartigheid verkrijgen.

14 Welzalig is een mens die voortdurend diep ontzag heeft [voor de HEERE],

maar wie zijn hart verhardt, valt in het kwaad.

Het contrast in vers 13 – aangegeven door het woord “maar” – is tussen “wie zijn overtredingen bedekt” en “wie ze belijdt en nalaat”. De eerstgenoemde “zal niet voorspoedig zijn”, de laatste zal Gods “barmhartigheid verkrijgen”. Dit vers is uniek in het boek Spreuken. Het gaat over de waarheid van de vergeving. Elk deel van dit vers is essentieel voor deze waarheid. De vergeving door God wordt hier duidelijk gekoppeld aan een echte terugkeer tot God om bij Hem barmhartigheid in plaats van oordeel te vinden (Ps 32:1-5; 1Jh 1:6-9).

Een ‘overtreding’ is het overschrijden van een grens, terwijl de grens duidelijk is aangeven. Toen David met Bathseba overspel pleegde, overtrad, overschreed, hij de grens die God om het huwelijk heen heeft getrokken. Eerst ‘bedekte’ hij die zonde en zweeg. Toen was hij “niet voorspoedig”. Zijn beenderen teerden weg en hij voelde Gods hand zwaar op zich drukken. Toen maakte hij zijn zonde bekend, hij beleed die en zei: “Mijn ongerechtigheid bedekte ik niet” (Ps 32:3-5). Daarna kon hij zeggen dat God hem omringde “met vrolijke gezangen van bevrijding” (Ps 32:7b).

Het gevolg van ontvangen barmhartigheid na belijdenis van een zonde is “een voortdurend diep ontzag” (vers 14) voor de zonde. Diep ontzag voor de zonde lijkt meer de bedoeling van dit vers, dan diep ontzag voor de HEERE. Dat laatste is altijd waar, maar daarop ligt hier niet de nadruk. De woorden ‘voor de HEERE’ staan niet in de grondtekst, wat wordt aangegeven door de vierkante haken.

‘Diep ontzag’ is diepe vrees. Het is vrees voor de zonde, zoals Jozef de zonde vreesde (Gn 39:8-9), vrees voor de gevolgen die door de zonde ontstaan. Het is de vrees om in de zonde (terug) te vallen, het is diep ontzag of diepe vrees voor de kracht van de zonde. Het gaat erom dat die er voortdurend is. Die vrees zal er zeker zijn voor de zonde die we hebben moeten belijden (vers 13). Als we deze vrees hebben, zijn we “welzalig”, gelukkig, want dan zullen we de zonde mijden.

Dat we hier bij voorkeur aan vrees voor de zonde kunnen denken, blijkt ook uit de tegenstelling in de tweede versregel. Het vers stelt de mens die ‘altijd vreest’ tegenover “wie zijn hart verhardt”. Het is onvermijdelijk dat wie dit laatste doet, “valt in het kwaad”. Een diep besef van de zonde is een speciale genade. Wie geen vrees voor de zonde kent en zijn hart verhardt tegen de waarschuwingen daartegen, komt tot zonde en stort zichzelf en ook anderen in ellende.

Sp 28:15-16 | De tiran

15 Als een brullende leeuw en een jagende beer

is een goddeloze die over een arm volk heerst.

16 Een vorst die gebrek aan inzicht heeft, [maakt zich] dikwijls [schuldig] aan afpersingen,

maar wie winstbejag haat, zal [zijn] dagen verlengen.

“Een brullende leeuw en een jagende beer” zijn ontzag inboezemende dieren die geen enkel mededogen kennen (vers 15). Ze volgen hun instinct en jagen op hun prooi. Als ze die eenmaal hebben, verscheuren ze die. Deze wrede dieren die angst aanjagen en hun prooi najagen, zijn het passende symbool voor “een goddeloze die over een arm volk heerst”. Politieke tirannen zijn net als deze dieren onberekenbaar, krachtig, ongevoelig, wreed, bloeddorstig en verscheurend. De meedogenloze wereldbeheersers die Daniël in een visioen ziet, worden ook als dieren voorgesteld (Dn 7:1-8). De armen lijden onder zulke tirannen omdat ze niet kunnen voldoen aan hun eisen (vgl. Pr 4:1{239}).

In deze “goddeloze” heerser zien we een beeld van de antichrist. Deze uiterst wrede heerser zal door de ongelovige massa van het Joodse volk na de opname van de gemeente als leider worden aanvaard. Deze goddeloze zal het bijzonder gemunt hebben op het gelovig overblijfsel, dat we zien in “een arm volk”. Maar zij zullen worden verlost door de ware David, wanneer Hij op aarde terugkomt. Zoals David “zowel leeuw als beer verslagen” heeft (1Sm 17:34-36), zo zal de Heer Jezus de goddeloze antichrist, die we hier in de leeuw en de beer zien, verslaan.

Een tiran heeft altijd “gebrek aan inzicht” (vers 16). Hij is verblind door machtswellust en handhaaft zijn macht door “afpersingen”. Zijn begeerte naar geld bepaalt zijn optreden. Hij perst mensen af, bijvoorbeeld door zware belastingen op te leggen. Daartegenover (“maar”) staat de rechtvaardige vorst. Dat is iemand die niet op eigen gewin uit is (Ex 18:21). Hij is niet alleen niet uit op geld, maar is iemand die “winstbejag haat”. Die heerser “zal [zijn] dagen verlengen”. Hierin zien we weer de Heer Jezus, aan Wiens koningschap geen einde zal komen (Lk 1:32-33{240}).

Sp 28:17 | Bloedschuld voert naar de kuil

17 Een door bloedschuld bezwaard mens zal naar de kuil vluchten,

weerhoud hem niet!

De eerste versregel luidt letterlijk: ‘Een man gekweld door het bloed van een leven.’ Het betreft een moordenaar die op de vlucht is. Hij is een “bezwaard mens”, wat wil zeggen dat hij een bezwaard gemoed ofwel een schuldig geweten heeft. Ook al blijft hij door zijn vlucht uit handen van de bloedwreker, zijn geweten blijft hem aanklagen. Zo eindigt zijn vlucht na kortere of langere tijd altijd in de kuil van het graf. Hieraan is niets te verhelpen. De broedermoordenaar Kaïn heeft dat begrepen (Gn 4:12-14).

De tweede versregel zegt dat het niet goed is om te proberen een moordenaar te ondersteunen die op de vlucht is. Men moet zich niet met hem bemoeien, want het recht moet zijn loop hebben (Gn 9:6{241}).

Wel kan hem het evangelie worden gebracht, zodat hij door berouw en bekering rust voor zijn geweten krijgt. Dan is hij nog steeds op weg naar de kuil van het graf, want hij verdient de doodstraf, maar niet meer als vluchteling voor het terechte oordeel.

Sp 28:18 | Verlost worden of ten val komen

18 Hij die oprecht wandelt, zal verlost worden,

maar wie kromme wegen gaat, zal ineens ten val komen.

Hij die oprecht wandelt, kan door vijandige mensen bedreigd of door een ongeluk getroffen worden. Wie oprecht wandelt, wandelt met God. Er is geen andere mogelijkheid om oprecht te wandelen. Daarom weet hij dat God met hem is en hem uit de nood zal verlossen. Hij die oprecht wandelt, wandelt veilig.

De tweede versregel begint met “maar”, wat aangeeft dat er een contrast volgt met de vorige versregel. Er zijn twee contrasten in dit vers. “Hij die oprecht wandelt”, staat in contrast met “wie kromme wegen gaat”, en “zal verlost worden”, staat in contrast met “zal ineens ten val komen”. Wie kromme wegen gaat, wandelt onoprecht. Hij is oneerlijk en verdorven en erop uit zichzelf te bevoordelen ten koste van anderen. Met God houdt hij geen rekening. Daarom is er voor hem geen verlossing als hij in nood komt. En zijn nood zal plotseling komen, ineens komt hij ten val.

Sp 28:19-20 | Resultaten van ijver en betrouwbaarheid

19 Wie zijn land bewerkt, zal met brood verzadigd worden,

maar wie leeglopers navolgt, wordt met armoede verzadigd.

20 Een betrouwbaar man heeft talrijke zegeningen,

maar wie erop aast om rijk te worden, zal niet voor onschuldig gehouden worden.

In vers 19 is sprake van twee soorten verzadiging (Sp 12:11). Er is een verzadiging met brood en een verzadiging met armoede. “Met brood verzadigd worden” is het gevolg van ijverig je dagelijks werk doen, wat hier wordt aangeduid met “wie zijn land bewerkt”. Je krijgt je brood niet door een of ander wonder, maar je moet ervoor werken. Doe je dat, dan zul je tot verzadiging toe te eten hebben.

De tweede versregel begint weer met “maar”, wat aangeeft dat er een contrast volgt. Tegenover de ijverige werker staat iemand die “leeglopers navolgt”. Wie zoiets doet, laat zien hoe hij zelf is. Hij steekt geen hand uit, maar leeft op de zak van een ander. Zo af en toe heeft hij wat te eten, maar uiteindelijk wordt hij “met armoede verzadigd”. Wie zijn land bewerkt, heeft zijn broodtrommel, tafel en maag vol brood. Wie nalopers navolgt, heeft zijn broodtrommel, tafel en maag vol leegheid.

Het contrast is tussen degene die zich concentreert op zijn werk, en degene die zich laat afleiden en zijn tijd en energie besteedt aan niet-productieve activiteiten. Enige ontspanning en afleiding zijn op hun tijd nuttig, maar te veel ervan leidt tot armoede, zowel materieel als geestelijk.

Vers 20 sluit aan op vers 19. De eerste versregel gaat over “een betrouwbaar man”, wat betekent dat hij onder andere ijverig aan het werk is en daarin trouw is. Hij heeft “talrijke zegeningen”. Door het contrast met de tweede versregel lijkt een van die talrijke zegeningen die van voldoende inkomen te zijn. Hij hoeft er niet op te azen om rijk te worden, hij is rijk door zijn trouw in zijn werk. Daardoor kan hij voor zijn gezin zorgen. Hij is ook in staat iets weg te geven aan de armen en vooral ook God Zijn deel te geven. Hij verheugt zich over Gods gunst. Trouw bepaalt succes.

Tegenover een betrouwbaar man staat “wie erop aast om rijk te worden”, ook wel te vertalen als ‘wie staat te popelen om rijk te worden’. Zo iemand bedient zich daarvoor van oneerlijke middelen. Dat kunnen we concluderen uit de woorden “zal niet voor onschuldig gehouden worden”. De gedachte is dat de eerste trouw is aan zijn verplichtingen aan God en aan andere mensen. De tweede, iemand die erop aast om rijk te worden, is bezig dat te doen zonder er ijverig voor te werken, maar door gebruik te maken van bedrog. Daarmee laadt hij niet alleen rijkdom op zich, maar vooral schuld. Hij zal voor zijn bedrog en wangedrag moeten boeten (1Tm 6:9-10{242}).

Sp 28:21 | Partijdigheid leidt tot overtreding

21 Het is niet goed partijdig te zijn,

want [dan] zal een man [al] overtreden om een stuk brood.

Partijdig zijn is niet goed, het mag niet (Lv 19:15; Dt 1:17; 16:19; Sp 18:5; 24:23). Iemand kan partijdig zijn omdat het een voornaam iemand betreft, of iemand die rijk is, of een familielid, of een vriend. De tweede versregel begint met het woord “want”, wat aangeeft dat de reden volgt van wat in de eerste versregel is gezegd. Partijdigheid bewerkt een oneerlijke beoordeling van een geschil. Als een rechter in een rechtszaak, of iemand die een geschil heeft met een ander, partijdig is, is hij omkoopbaar. Zijn motieven zijn onzuiver. Daardoor wordt hij al een overtreder als iemand hem een stuk brood aanbiedt om hem tot een valse uitspraak te bewegen. Zo gemakkelijk is hij om te kopen.

We kunnen dit toepassen op de predikers die het kerkvolk naar de mond praten om er zelf beter van te worden. Hier gaat het gezegde op: ‘Wiens brood men eet, diens woord men spreekt.’ Mensen betalen graag predikers die toespraken houden die ze graag horen. Deze predikers zijn partijdig, ze kiezen voor de gunst van mensen in plaats van de gunst van God. Zij overtreden Gods Woord en verminken het voor een stuk brood.

Sp 28:22 | Gierigheid leidt tot gebrek

22 Wie zich haast naar bezit, is iemand die niemand iets gunt,

hij weet niet dat gebrek over hem zal komen.

Wie uit is op bezitsvermeerdering en zich daarvoor ook haast, is zo op zijn bezit gefixeerd, dat hij “niemand iets gunt” (letterlijk ‘een boos oog heeft’, vgl. Sp 23:6). De gedachte iemand iets te gunnen is voor hem verwerpelijk. Dan zou hij een dief zijn van zichzelf. Nee, nooit iemand iets gunnen. Wat je de ander gunt, zou jij wel eens kunnen missen, waardoor jouw bezit niet groeit.

Hij heeft een boos oog omdat zijn oog gericht is op de rijkdom van de wereld en niet op God en Zijn wil. Daardoor weet hij niet dat God hem voor zijn gierigheid zal straffen met “gebrek”. Hij zal zijn bezit niet kunnen vasthouden, maar kwijtraken als gevolg van wat God over hem brengt.

Sp 28:23 | Terechtwijzen is beter dan vleien

23 Wie een mens terechtwijst, zal later meer gunst vinden

dan wie met de tong vleit.

Iemand op zijn karakterfouten of op zijn foutieve handelingen of op zijn verantwoordelijkheid wijzen oogst niet vaak direct waardering. Er kan afwijzend of zelfs boos op worden gereageerd. Maar na verloop van tijd zal de gekwetstheid omslaan in waardering. Het zal doordringen dat de terechtwijzing terecht was en dat het luisteren ernaar zegen heeft gebracht. Het gaat hier niet om bemoeizucht of een kritische geest, maar om vermaning uit liefde met als doel helpen.

Een jonge gelovige vrouw die een vaste relatie had met een jonge ongelovige man werd op het verkeerde daarvan gewezen. De Schrift zegt dat een gelovige niet met een ongelovige onder een ongelijk juk mag gaan (2Ko 6:14). Het is niet aangenaam iemand daarmee te confronteren en niet aangenaam daarmee geconfronteerd te worden. De zuster heeft de terechtwijzing geaccepteerd. Daarna is door Gods genade de man tot waarachtig, levend geloof in de Heer Jezus gekomen. Zij waren beiden heel dankbaar voor de terechtwijzing. Enige tijd later zijn ze getrouwd.

Als deze vrouw met haar verkeerde verbinding was gefeliciteerd, zou ze zich op dat moment mogelijk gevleid en gesteund hebben gevoeld in haar keus. Maar hoe dramatisch zou de ontwikkeling van de relatie dan zijn geweest. Een terechtwijzing in liefde aan de hand van Gods Woord brengt zegen voor wie terechtwijst en voor wie zich laat terechtwijzen.

Wie met de tong vleit, stort anderen en zichzelf in het ongeluk. Wie vleit, is uit op persoonlijk voordeel. In elk geval wil hij niet onaardig worden gevonden, wat wel kan gebeuren bij terechtwijzen. Als we mensen willen behagen, zullen we vleien; als we God willen behagen en gunst willen verwerven van mensen, zullen we terechtwijzen. God vleit geen mens, maar vermaant hem zich te bekeren. Wie naar Hem luistert en doet wat Hij zegt, vindt Zijn gunst.

Sp 28:24-25 | Hebzucht

24 Wie zijn vader of zijn moeder berooft en zegt: Het is geen overtreding,

die is een metgezel van een verderfelijk man.

25 Wie hebzuchtig is, verwekt ruzie,

maar wie op de HEERE vertrouwt, wordt verzadigd.

Het gaat in vers 24 verder dan het niet voldoen aan de plicht om voor de ouders te zorgen (Sp 19:26). Er is sprake van iemand die “zijn vader of zijn moeder berooft” en dan ook nog zonder enig schaamrood of schuldgevoel durft te beweren: “Het is geen overtreding.” Is het mogelijk om nog dieper te zakken? De persoon over wie het hier gaat, is iemand bij wie de meest elementaire vorm van natuurlijke liefde is verdwenen, dat is de liefde voor de ouders. Het gezelschap waarin hij verkeert, is dat “van een verderfelijk man”.

Wie rooft van zijn ouders, ongeacht hoe hij het probeert te rechtvaardigen, is een verderver. Hij grijpt vooruit op wat hij bij hun overlijden zal erven. Daarop kan hij niet wachten. Hij wil proberen om voortijdig de controle over het bezit van zijn ouders te krijgen. Daarvoor maakt hij gebruik van een vorm van psychische druk of zelfs lichamelijk geweld. Zijn redenering is dat de erfenis op zekere dag toch van hem is. Niemand hoeft hem van een overtreding te beschuldigen, vindt hij.

Een dergelijk mens is geestelijk verwant aan de farizeeën die voor het beroven van vader en moeder ook listige methoden hadden uitgedacht (Mt 15:1-9; Mk 7:6-13). Zij zeiden tegen de mensen dat ze als een soort toverspreuk het woord “korban” moesten uitspreken over een geldbedrag dat feitelijk tot ondersteuning van de ouders diende. Daardoor werd dat geldbedrag heilig verklaard en was het geen zonde als het aan hen, de farizeeën, werd gegeven. Zo spekten deze verdorven lieden hun eigen zak. De Heer Jezus veroordeelt hen voor deze huichelarij in scherpe bewoordingen.

Vers 24 ziet op de sfeer van de familie, vers 25 heeft betrekking op de hele maatschappij. “Wie hebzuchtig is” (vers 25), gelooft dat geluk verbonden is aan bezittingen. Daarom gaan daar al zijn verlangens naar uit en zet hij zich ervoor in zoveel mogelijk bijeen te schrapen. Hij is een grote egoïst en vaak ook meedogenloos. Om zijn hebzucht te bevredigen gaat hij over lijken. Waar hij ook komt, “verwekt” hij “ruzie”. Hij houdt met niemand rekening en denkt alleen aan zichzelf. Zijn houding en handelingen veroorzaken ruzie omdat mensen hem niet lang dulden.

Tegenover de onrust die door de eerste versregel heen klinkt, is de tweede versregel een oase van rust. Het woord “maar” leidt de tegenstelling in. “Wie op de HEERE vertrouwt” voor de tijdelijke en de eeuwige dingen, “wordt verzadigd”. Vertrouwen op de HEERE doet de hebzucht teniet. Er is geen behoefte aan meer aards bezit, er is geen ruimte voor hebzucht. God voorziet in alle behoeften van wie op Hem vertrouwt. Dat is de verzadiging die iemand vult. Voor de aardse omstandigheden is verzadiging het tevreden zijn met “voedsel en kleding” (1Tm 6:8).

Sp 28:26 | Zelfvertrouwen of in wijsheid zijn weg gaan

26 Wie op zijn hart vertrouwt, die is een dwaas,

maar wie in wijsheid [zijn weg] gaat, die zal ontkomen.

Een kenmerk van “een dwaas” is dat hij “op zijn hart vertrouwt”. Hij heeft er geen idee van dat het hart van een mens, ook het zijne, arglistig is (Jr 17:9). Vol eigendunk rekent hij erop dat wat zijn hart hem ingeeft, hem het meeste voordeel zal opleveren. Daarom volgt hij de ingevingen van zijn eigen dwaze hart, zonder overleg met iemand anders te plegen en al helemaal niet met God. Dat is niet nodig, want hij weet immers zelf wat het beste is en hij weet het alleen. Dit vers veroordeelt en rekent af met aansporingen als ‘je moet eenvoudig je hart volgen’ of ‘doe wat je hart je ingeeft’.

Het woord “maar” geeft aan dat er een tegenstelling volgt met de dwaas die op zijn hart vertrouwt. Tegenover deze dwaas staat “wie in wijsheid [zijn weg] gaat”. Naar zo iemand kijkt God met welgevallen, want hij wandelt naar Zijn Woord en luistert naar het onderwijs ervan. Daardoor ontkomt hij aan de dwaasheid om de ingevingen van zijn eigen hart te volgen. Het zal hem bewaren voor de rampen en plagen die het onvermijdelijke deel zijn van de dwaas. Hij ontkomt daaraan, terwijl de dwaas daarin omkomt.

Sp 28:27 | Wie geeft, heeft geen gebrek

27 Wie aan de arme geeft, zal geen gebrek hebben,

maar wie zijn ogen toesluit, zal veel vervloekt worden.

Vrijgevigheid wordt beloond, maar onverschilligheid wordt vervloekt (Sp 22:9; 11:24-26). De aanwezigheid van armen in Gods volk is een test voor de rijken. God wil dat Zijn volk een gevend volk is, in navolging van Hem (Dt 15:7-11). Wie geeft, wordt niet armer, maar rijker. God zal hem geen gebrek laten lijden, maar voorzien van wat nodig is. Die ervaring is al een grote beloning. Daarbij komt nog dat de arme voor de gever zal bidden en ook bereid zal zijn voor hem te doen wat hij kan.

De tegenstelling, ingeleid met het woord “maar”, is de onverschillige rijke. Iemand die “zijn ogen toesluit”, of ‘wegkijkt’, zijn hoofd omdraait, als hij een arme ziet, staat niet open voor de nood van zijn naaste. Elke keer dat hij ‘wegkijkt’, zal hij door die arme “vervloekt worden”. De mens om wie het hier gaat, wordt erdoor gekenmerkt. Dat hij “veel vervloekt” zal worden, wijst erop dat hij een doorgewinterde egoïst is. Hij wil niet geconfronteerd worden met nood, want dat kost geld of betekent verlies van bezit. Uiteindelijk zal hij door God worden vervloekt.

Sp 28:28 | Goddelozen verschijnen, maar komen ook om

28 Als goddelozen verschijnen, verbergt een mens zich,

maar als zij omkomen, worden rechtvaardigen talrijk.

Als goddelozen zich kunnen vertonen en zich goddeloos kunnen gedragen, als zij de ruimte krijgen en zelfs aan de macht komen, is geen mens meer veilig (vers 12). De rechtvaardigen zullen zich voor dit kwaad verbergen. Ook andere groepen mensen die doelwit van de goddelozen kunnen zijn, zullen zich verbergen. Goddelozen kennen geen barmhartigheid. Ze zijn uit op het stichten van zoveel mogelijk kwaad en het aanrichten van zoveel mogelijk schade.

“Maar” hun heerschappij is begrensd, ze heersen niet voor eeuwig. Het moment komt dat “zij omkomen”. Als dat gebeurt, komen de “rechtvaardigen” tevoorschijn en worden “talrijk” (vgl. Es 8:17). Er komt ruimte voor vermeerdering van hen die God geven wat Hem toekomt. Dit zal in het vrederijk zijn volle vervulling krijgen. Bij de oprichting van het vrederijk zal de Heer Jezus eerst de aarde reinigen door het oordeel over de goddelozen. Daarna kan een rechtvaardig volk het vrederijk binnengaan en door God talrijk worden gemaakt (Js 26:2; Jr 30:19).

Spreuken 29

Sp 29:1 | Wie halsstarrig blijft, wordt opeens gebroken

1 Wie na bestraffingen halsstarrig is,

zal opeens gebroken worden, en er zal geen genezing [meer] zijn.

Dit vers is een waarschuwing tegen het volharden in de zonde en het negeren van “bestraffingen” om tot inkeer te komen. De bestraffingen kunnen bijvoorbeeld door de ouders gegeven worden, of door de overheid. God kan er ook een bepaalde gebeurtenis voor gebruiken, zoals een ongeluk. Door al die bestraffingen wil Hij het geweten aanspreken. We zien hier duidelijk het geduld van God. Hij oordeelt niet ineens, maar roept op tot bekering. Elke bestraffing die Hij laat komen, is een oproep.

Maar wie “halsstarrig is”, wie keer op keer niet luistert, en zich verzet tegen de bestraffingen, of concludeert dat het allemaal wel meevalt, “zal opeens gebroken worden, en er zal geen genezing [meer] zijn”. Het woord ‘halsstarrig’ doet denken aan een os die zijn nek niet wil buigen onder een juk. Toegepast op een mens stelt het iemand voor die ondanks talloze pogingen hem zover te krijgen weigert te doen wat in zijn eigen belang is. Dan treedt een toestand in dat er geen herstel meer mogelijk is (vgl. 2Kr 36:16{243}).

Het vers bevat ook de ernstige boodschap voor de zondaar dat de tijd om zich te bekeren begrensd is. “Zie, nu is het [de] welaangename tijd, zie, nu is het [de] dag van [de] behoudenis” (2Ko 6:2). Gods geduld is groot, bekering is nu nog mogelijk, maar het houdt een keer op en dan is het voor eeuwig te laat. Er zal geen tweede kans zijn.

Sp 29:2 | Een blij of een zuchtend volk

2 Als rechtvaardigen groot worden, verblijdt het volk zich,

maar als een goddeloze heerst, zucht het volk.

“Als rechtvaardigen groot worden”, dat wil zeggen als zij het bestuur van het land in handen krijgen en regeren, “verblijdt het volk zich” over de weldadige regering die wordt uitgeoefend. Er worden rechtvaardige wetten uitgevaardigd en onrecht wordt gestraft. De goddelozen worden geoordeeld en kunnen hun verderfelijke invloed niet meer uitoefenen. De regering van Salomo was zo’n weldadige regering die blijdschap bij het volk gaf (1Kn 4:20{244}).

De tegenstelling, aangegeven door het woord “maar”, met een goddeloze heerser is groot. Een dergelijke heerser heerst als een tiran. Hij verdrukt het volk, vooral het Godvrezende deel ervan, en buit het uit. Slechtheid wordt beloond en gepromoot. Het onrecht heerst, want met God en Zijn wil wordt geen rekening gehouden. Er is geen blijdschap bij het volk, maar een zuchten van ellende.

Het geluk of het ongeluk van het volk hangt af van de heerser. Zo is het in het leven van een mens ook. Als hij in overeenstemming met de wil van God volgens rechtvaardige beginselen leeft, leeft hij een blij en dankbaar leven. Dit is het voorrecht van de gelovige. Als een mens volgens goddeloze beginselen leeft, zucht hij onder de enorme last van zijn zonden die op hem drukt. Hij kan daarvan bevrijd worden door zich over te geven aan de Heer Jezus.

Sp 29:3 | De vader verblijden of bezit doen vergaan

3 Een man die wijsheid liefheeft, verblijdt zijn vader,

maar wie met hoeren omgaat, doet bezit vergaan.

Het gaat in dit vers om Goddelijke wijsheid, maar dan als voorwerp van liefde. Het gaat hier niet in de eerste plaats om leiding in het leven door wijsheid, maar om de houding van het hart ten opzichte van de wijsheid. Die houding is er een van liefde. Als een vader dat bij zijn zoon ziet, verblijdt hem dat. Hij ziet dat zijn onderwijs niet alleen effect heeft in de praktijk van zijn leven, maar zijn liefde gaat ernaar uit.

In de tweede versregel volgt de tegenstelling, aangegeven door het woord “maar”. De tegenstelling met het liefhebben van wijsheid is hier het omgaan met hoeren, en niet zoals we zouden verwachten het omgaan met dwazen. De tegenstelling is immers gewoonlijk die tussen de wijze en de dwaas. Maar hier gaat het om liefde. De omgang met hoeren is het beleven van een surrogaat liefde, een valse liefde. Je krijgt echter niets en verliest alles; je hele bezit vergaat (vgl. Lk 15:30{245}).

Een van de vroegste lessen die een kind moet leren, is zich ver van hoeren te houden. Vandaag geldt dat in het bijzonder voor pornografie. De waarschuwingen daartegen zijn uitvoerig in het eerste deel van dit boek, Spreuken 1-9, aan de orde geweest. Hier zien we dat we onze kinderen liefde voor wijsheid moeten bijbrengen. Dat zal hen ervoor bewaren met hoeren en pornografie om te gaan omdat ze daardoor hun bezit en zelfs hun leven kunnen verliezen.

Sp 29:4 | Een land in stand houden of afbreken

4 Een koning houdt een land in stand door recht,

maar wie veel belasting heft, breekt het af.

“Een koning” die het “recht” handhaaft, houdt “een land in stand”. Door het uitvaardigen en handhaven van rechtvaardige wetten verzekert een koning zijn onderdanen van vrede en voorspoed. Hij zorgt op die manier ook voor de veiligheid van hun bezittingen. God is de Koning Die Israël, via het recht dat Salomo uitoefent, voor eeuwig doet standhouden (2Kr 9:8). Het leven in een land met zo’n koning is een feest voor alle onderdanen, want iedereen geniet het voorrecht daarvan. De Heer Jezus zal in het vrederijk die Koning zijn.

“Veel belasting” heffen is in strijd met het recht. Een koning die dat doet, legt een zware druk op zijn onderdanen. Er ontstaat onvrede en armoede. Niemand is nog gelukkig. De saamhorigheid verdwijnt. Het land wordt verscheurd en afgebroken. Een koning die zijn volk onder een zware (belasting)druk heeft gebracht, is de zoon van Salomo, Rehabeam, met als gevolg de scheuring van het rijk (1Kn 12:1-19).

Sp 29:5-6 | Valstrikken

5 Een man die zijn naaste vleit,

spreidt een net voor diens voetstappen.

6 In de overtreding van een boosaardige man ligt een valstrik,

maar een rechtvaardige juicht en verblijdt zich.

Vleierij is als een vangnet om een dier mee te vangen (vers 5). Vleien is manipulatie, want het doel is die persoon voor eigen doeleinden te gebruiken en niet hem te prijzen. De “naaste” die wordt gevleid, kan daardoor betoverd worden en ongemerkt in de macht van de vleier komen. Zo is hij in het net vast komen te zitten dat “een man” voor zijn “voetstappen” heeft gespreid en is de vleier in zijn opzet geslaagd.

Het vers gaat over de vleier, niet over degene die gevleid wordt, maar is natuurlijk wel een duidelijke waarschuwing om ons niet door vleierij te laten betoveren. Vleierij is een huichelachtig compliment. Als wij gevleid worden, maakt dat de sluimerend in ons aanwezige hoogmoed wakker. De gestreelde ijdelheid draagt ertoe bij dat wordt geloofd wat de vleier zegt. Vleien is letterlijk ‘iemand zacht maken’. Het gezegde ‘iemand insmeren met boter’, met de bedoeling hem op te eten, sluit hier wel op aan.

“Een boosaardige man” zit gevangen in zijn eigen overtreding (vers 6). Zijn overtreding is een valstrik waaruit hij zichzelf niet kan bevrijden. Omdat hij een boosaardige man is, is de overtreding geen incident, maar een vaak voorkomende gebeurtenis. Hij kan niet anders, het zit in hem, in zijn boze aard, waaraan hij blijft vasthouden en waardoor hij vastgehouden wordt.

In tegenstelling tot een boosaardige man juicht en verblijdt zich “een rechtvaardige” over de veiligheid en vrede die hij geniet. Een rechtvaardige heeft geen angst voor een valstrik en kan juichen en zich verblijden. Hij is dolgelukkig en is in volle vrijheid om zijn blijdschap te uiten over wat God hem heeft gegeven en nog zal geven. De rechtvaardige heeft zijn bron van blijdschap in God.

Sp 29:7 | Kennis nemen van de rechtszaak van de armen

7 Een rechtvaardige neemt kennis van de rechtszaak van de armen,

[maar] een goddeloze heeft geen enkel inzicht.

“Een rechtvaardige” is hier een rechter. Een rechtvaardige rechter wil weten waarom er tegen armen een rechtszaak wordt gestart. De armen gaan hem aan het hart, omdat zij God aan het hart gaan. Daarom verdiept hij zich in hun zaak. De armen moeten ook ons aan het hart gaan. Paulus geeft ons daarin een voorbeeld (Gl 2:10{246}).

Een goddeloze heeft geen enkel inzicht in de armen en hij wil zich ook helemaal niet in hen verdiepen, want hij heeft geen enkele belangstelling voor hen. Hij maalt niet om het onrecht dat armen wordt aangedaan. Integendeel, hij doet eraan mee, want hij is alleen op eigen voordeel uit.

Sp 29:8-11 | Toornige dwazen tegenover rustige wijzen

8 Spotters doen een stad ontvlammen,

maar wijzen wenden de toorn af.

9 Wanneer een wijze man een rechtszaak voert met een dwaas man,

of hij zich ontzet of lacht, er komt geen rust.

10 Bloeddorstigen haten de vrome,

maar oprechten zoeken zijn behoud.

11 Een dwaas laat heel zijn geest de vrije loop,

maar een wijze houdt die in toom.

Bij “spotters” (vers 8) kunnen we denken aan corrupte leiders van de stad (vgl. Js 28:14). Zij spotten met de wet en met de gerechtigheid. Overleggen doen ze niet en ze besturen de stad naar eigen willekeur. Beloften komen ze niet na en ze spotten met de dienst aan God. Dit ontwricht de samenleving en zet een stad in geestelijk opzicht in brand. Het vuur van opstand en verdeeldheid breekt uit en er is niemand die het blust. Zij wakkeren het vuur aan, ze stoken de ruzie op. Spotters zijn een plaag voor de samenleving.

In de tweede versregel, die begint met “maar”, wat aangeeft dat er een tegenstelling volgt, staat wat “wijzen” doen. Zij wakkeren geen strijd aan, maar zorgen voor vrede en harmonie in de samenleving. Door de rust die zij brengen, wenden zij de toorn van God en mensen af. Een voorbeeld vinden we in geschiedenis van de opstand van Seba die zich in een stad verschanst. Daar is een wijze vrouw die de verwoesting van de stad voorkomt (2Sm 20:14-22).

Het is een verspilling van tijd om te proberen een geschil te regelen met een dwaas (vers 9). De kans dat een dwaas in alle redelijkheid een rechtszaak kan voeren, is uitgesloten. Je kunt twee reacties van hem verwachten, die echt geen bijdrage leveren aan de oplossing van het geschil. De ene reactie is dat hij zich ontzet; hij zet grote ogen van verbazing op en begint te schelden. De andere reactie is dat hij gaat bulderen van het lachen, omdat hij de zaak die tegen hem is aangespannen zo belachelijk vindt.

Een dwaas volgt zijn emoties en niet zijn verstand. Hij denkt niet na, maar geeft direct lucht aan de emotie die bij hem opkomt, welke dat ook is. De ene keer windt hij zich op, de andere keer lacht hij alles weg. Maar tot rust brengt hij de zaak niet. Daarvoor ontbreekt hem het verstand.

Bloeddorstig zijn betekent het diepe verlangen hebben om iemand te doden (vers 10). De haat van “bloeddorstigen” richt zich tegen “de vrome”. We zien dat bij Kaïn, die zo’n bloeddorstige hater was. Hij vermoordde zijn vrome broer (Gn 4:5-8; 1Jh 3:12-13). Bloeddorstige mensen kunnen de vrome niet verdragen. De duisternis kan het licht niet verdragen, maar haat het. Daarom hebben de godsdienstige leiders de Heer Jezus vermoord.

De “oprechten” staan tegenover de bloeddorstigen, wat we zien aan het woord “maar” aan het begin van de tweede versregel. Zij zijn er niet op uit om iemand het leven te benemen, maar zij zoeken het behoud van anderen, zelfs zoals hier van de bloeddorstigen. De Heer Jezus heeft ons geleerd goed te doen aan hen die ons haten (Lk 6:27), opdat ze tot bekering komen.

“Een dwaas” is een slaaf van zijn gedachteleven en zijn gevoelens (vers 11). Hij heeft er geen enkele controle over, maar wordt erdoor beheerst en geleefd. Zijn geest is een open vat waarin alles zonder enige filtering binnenkomt en waaruit alles zonder enige filtering ook weer naar buiten gaat. Hij kent geen rem. Als hij zich ergens over opwindt, laat hij dat duidelijk horen. Ongevraagd geeft hij zijn mening over van alles en nog wat, terwijl hij zich inbeeldt dat hij er nog verstand van heeft ook. Zijn gebrek aan zelfbeheersing brengt hem tot het uitkramen van de grootst mogelijke onzin, zonder dat hij er zelf erg in heeft.

“Een wijze” laat zich niet door zijn impulsen sturen. Hij houdt zijn geest in toom, hij houdt die rustig. Daarom flapt hij er niet alles uit wat hij denkt, maar wacht het juiste moment af. De zelfbeheersing die hij bezit, heeft hij niet van zichzelf, maar van de Geest. De dwaas heeft geen door de Geest geleid leven, de wijze wel.

Sp 29:12 | Slecht voorbeeld doet slecht volgen

12 [Als] een heerser acht slaat op een leugenachtig woord,

worden al zijn dienaren goddeloos.

Als “een heerser” de raad van leugenaars aanneemt, komt hij tot een verkeerde beoordeling en neemt hij verkeerde beslissingen. Leugens worden verteld aan hen die ze graag horen. Een dergelijke heerser geeft er blijk van dat hij zich niet door Gods inzettingen laat leiden en niet naar Zijn wil vraagt.

Door zo “op een leugenachtig woord” acht te slaan alsof het de waarheid is, moedigt hij de mensen om zich heen aan om “goddeloos” te zijn en met de waarheid af te rekenen. David was niet zo’n heerser. Hij zegt: “Wie leugens spreekt, zal voor mijn ogen geen stand houden” (Ps 101:7b).

De invloed van het karakter van een heerser op het volk is groot. Mensen in een positie van gezag, zoals heersers en ouders, zijn, of ze dat nu willen of niet, rolmodellen voor hen die onder hun gezag staan.

Sp 29:13 | De HEERE verlicht de ogen

13 Een arme en een onderdrukker ontmoeten elkaar:

de HEERE verlicht de ogen van hen beiden.

Ongeacht de sociale status die een mens heeft of de omstandigheden waarin hij leeft, ieder mens krijgt zijn leven van God. Het verlichten van de ogen betekent dat God het licht van het leven geeft (Jb 33:30; Ps 13:4). Tevens betekent het verlichten van de ogen dat God de mogelijkheid geeft om waar te nemen. Daarbij gaat het niet zozeer om het kijken met de natuurlijke ogen, maar met de geestelijke ogen.

Zowel een arme als een onderdrukker of de rijke krijgt licht om zijn situatie te beoordelen. God geeft zonder aanzien des persoons. De vraag is wat ieder doet met het licht dat hem geschonken is. De arme kan zien dat hij rijk is in God en dat hij mag roemen op zijn hoogheid voor God (Jk 1:9). De rijke onderdrukker kan zien dat hij zich niet op zijn rijkdom en het misbruik daarvan moet beroemen, maar zich moet realiseren dat hij voor God arm is als hij zijn rijkdom misbruikt om de arme te verdrukken (Jk 1:10; 5:1-6).

Sp 29:14 | Recht doen bevestigt de troon voor eeuwig

14 Een koning die in trouw geringen recht doet,

diens troon zal voor eeuwig bevestigd worden.

“Een koning die in trouw” regeert, zal zich er vooral voor inzetten dat de “geringen recht” wordt gedaan. Het toont zijn hoogstaande karakter als blijkt dat hij vooral oog heeft voor het recht van de sociaal zwakken. Hij doet recht aan allen, maar speciaal aan de geringen. Door God zal de troon van een koning die op deze wijze regeert, “voor eeuwig bevestigd worden”.

De Heer Jezus is de enige Koning op Wie dit volledig van toepassing is. Hij zal in trouw de geringen recht doen door hun het vrederijk te laten binnengaan. Zijn troon zal voor eeuwig bevestigd worden (Dn 2:44).

Sp 29:15-17 | Goede opvoeding en het ontbreken daarvan

15 De stok en de bestraffing geven wijsheid,

maar een jongeman die [aan zichzelf] is overgelaten, maakt zijn moeder beschaamd.

16 Als goddelozen talrijk worden, worden de overtredingen talrijk,

maar de rechtvaardigen zullen bij hun val toezien.

17 Breng uw zoon gehoorzaamheid bij, en hij zal u rust geven

en uw ziel genoegens schenken.

Vers 15 behoort tot de spreuken die aandringen op tucht in de opvoeding met daarbij een duidelijke motivatie (Sp 10:13; 13:24; 22:8,15; 23:13-14; 26:3). Tucht zorgt ervoor dat het kind wijs wordt. Wijsheid is niet erfelijk. Zowel lichamelijke tucht (“de stok”) als geestelijke tucht (“de bestraffing”) “geven wijsheid”, dat wil zeggen dat ze bijdragen aan het geven van wijsheid. Als het kind luistert naar de tucht (vgl. Mi 6:9), leert het goede keuzes in het leven te maken.

Wie zijn kind tucht onthoudt, laat hem aan zichzelf over. Een kind dat aan zichzelf wordt overgelaten, kan doen wat het wil en krijgt wat het wenst. Het betekent ook dat het wordt overgelaten aan de heerschappij van zijn zondige natuur, een afvallige wil, een boze wereld en de duivel. Zonder leiding en correctie gaat het een leven leiden dat “zijn moeder beschaamd” maakt.

Dat hier staat dat de moeder beschaamd wordt gemaakt, is waarschijnlijk omdat zij de meeste tijd in de opvoeding heeft gestoken. Ook is zij veel gevoeliger voor het lijden dat het kind zichzelf aandoet. Dat betekent niet dat de vader niet beschaamd wordt, en ook niet dat hij niets met de opvoeding te maken heeft. De vader kan wel eens de hoofdoorzaak zijn van de verkeerde keuzes die het kind maakt, omdat hij nooit is opgetreden met stok en bestraffing. Adonia was een aan zichzelf overgelaten jongeman, want zijn vader David “had hem zijn leven lang geen verwijt gemaakt” (1Kn 1:6).

Vers 16 staat tussen twee verzen in die over opvoeding gaan. We kunnen in dit vers dan ook een beschrijving zien van de gevolgen van het ontbreken van een goede opvoeding. Laksheid in de opvoeding is de belangrijkste oorzaak van sociale rampen. We zien dat in de wereld. Ouderlijk gezag verdwijnt, met als gevolg dat de “goddelozen talrijk worden”, waardoor ook “de overtredingen talrijk” worden (vgl. Hs 4:7{247}).

De rechtvaardigen lijden onder die situatie. Ze lijden door het zien van de ongerechtigheid, zoals Lot leed (2Pt 2:7-8), en ze lijden door wat de goddelozen tegen hen zeggen en hun aandoen. Maar hoe talrijk de goddelozen en hun overtredingen ook worden, de rechtvaardigen zullen zegevieren. God zal ervoor zorgen dat de goddelozen ten val komen en dat de rechtvaardigen toezien, terwijl zij zich verheugen over “een God Die op aarde recht doet” (Ps 58:11-12; 37:34).

Een kind dat heeft geleerd te gehoorzamen, zal zijn ouders rust geven (vers 17). En niet alleen de ouders, maar de hele omgeving. Dit is opnieuw een bemoediging voor ouders om hun kinderen te tuchtigen. Het gaat om het bijbrengen van gehoorzaamheid (Sp 19:18). Dat geeft de ouders innerlijke rust en uiterlijk genot in het samenleven.

De ouder die zijn kind geen gehoorzaamheid bijbrengt omdat de tucht hemzelf pijn doet en hij die pijn wil vermijden, zal later de pijn van de nalatigheid onophoudelijk voelen. Talrijke slapeloze nachten zijn het gevolg, omdat het kind in de goot of in de gevangenis terecht is gekomen. Het is een voortdurende bron van zorg en onrust. Er is geen rust in het hart en er zijn geen genoegens voor de ziel. We moeten die ouders geen harde verwijten maken, maar voor hen en hun kinderen bidden.

Sp 29:18 | Geen visioen, wel de wet

18 Als er geen visioen is, raakt een volk losgeslagen,

maar welzalig is hij die zich houdt aan de wet.

Dit vers verwijst naar twee vormen van Goddelijke openbaring: een “visioen” en “de wet”. Een visioen is een boodschap van God die Hij een profeet geeft om die door te geven aan Zijn volk (Hs 12:11). We vinden er talrijke voorbeelden van in het Oude Testament. De profeten Daniël, Amos en Zacharia, om er maar enkelen te noemen, hebben diverse visioenen gehad. Maar in de dagen van Eli was er “geen visioen dat in de openbaarheid kwam” (1Sm 3:1). Dat was in de tijd van de richters, toen “eenieder deed wat juist was in zijn ogen” (Ri 17:6; 21:25). Het volk was “losgeslagen” van God (vgl. 2Kr 15:3).

Dat is in de eens christelijke westerse landen waarin wij leven ook het geval. De mensen raken steeds meer losgeslagen van God omdat ze Gods Woord verwerpen en door vrijzinnige theologen ook van God afgehouden worden (vgl. 2Kr 28:19). Verdorvenheid en geweld nemen hand over hand toe.

Als het volk als geheel is losgeslagen, komt het aan op persoonlijke trouw. Dat is de boodschap van de tweede versregel. Hoewel een Goddelijke openbaring aan de profeten ontbreekt, is het wel mogelijk je aan de wet te houden. Wie dat doet, wordt “welzalig” geprezen.

Als alles in verval is, blijft Gods Woord voor de trouwe enkeling het richtsnoer voor zijn wandel. God waardeert en beloont het als Zijn Woord als richtsnoer wordt gevolgd. Zulke trouwe gelovigen, die door wijzen zijn onderwezen en dat onderwijs hebben aangenomen, roepen door hun levenswandel in gehoorzaamheid aan Gods Woord de ontrouwe leden van Gods volk op tot een terugkeer naar gehoorzaamheid aan Gods Woord.

Sp 29:19-21 | Relatie werkgever-werknemer

19 Een slaaf zal zich door woorden geen gehoorzaamheid bij laten brengen,

ook al begrijpt hij [u], toch komt er geen antwoord.

20 Hebt u iemand gezien die overhaast is met zijn woorden?

Voor een dwaas is er meer hoop dan voor hem.

21 Als men zijn slaaf van jongs af aan verwent,

zal hij uiteindelijk ondankbaar zijn.

Het is niet voldoende om een slaaf alleen door woorden gehoorzaamheid bij te brengen (vers 19). Er is geen volmaakt gehoorzame slaaf. Dat was alleen de Heer Jezus. Een slaaf, of werknemer, moet leren gehoorzamen, omdat hij van nature ongehoorzaam is. Een ongehoorzaamheid moet niet alleen met woorden worden bestraft, maar ook met andere, voelbare, tuchtmiddelen. We kunnen denken aan voor straf geen eten krijgen of het tijdelijk onthouden van bepaalde voorrechten die hij genoot.

Als er geen voelbare tucht wordt uitgeoefend, zal de slaaf gewoon zijn eigen gang gaan. De meester, of werkgever, kan praten en bevelen wat hij wil, hij reageert niet. Hij hoort wel wat er wordt gevraagd en begrijpt het ook, maar hij doet het eenvoudig niet omdat hij er geen zin in heeft of omdat het hem niet uitkomt.

Gehoorzaamheid bijbrengen is van belang in het gezin (vers 17) en in de maatschappij. Er moet worden gehoorzaamd aan het gezag van ouders, de werkgever, de overheid en bovenal aan God. Wie niet leert gehoorzamen in de aardse verhoudingen, zal ook niet buigen voor God, met als dramatisch gevolg het eeuwig oordeel.

De christen is een slaaf van Christus en moet als zodanig gehoorzaamheid worden bijgebracht. In het Woord van God hoort hij wat Christus van hem vraagt. De christen is niet altijd gehoorzaam aan wat Christus zegt. Dan tuchtigt Hij hem uit liefde (vgl. Op 3:19). Daardoor brengt Hij hem ertoe te doen wat Hij heeft opgedragen.

Omdat vers 20 tussen twee verzen in staat die over slaven gaan, kunnen we dit vers misschien in de eerste plaats daarmee verbinden, zonder een ruimere toepassing uit te sluiten. Iemand die alleen tot zijn slaaf spreekt, maar daarop geen respons krijgt (vers 19), verliest zijn geduld en is “overhaast … met zijn woorden”. Dit geldt voor alle intermenselijke betrekkingen.

Wie uit irritatie reageert, reageert impulsief, ondoordacht. Het gaat niet om een incident, maar om een gewoonte. Iemand die alleen praat, ziet daarin zijn kracht, terwijl hij er blind voor is dat het zijn zonde is. Wordt er niet naar hem geluisterd, dan zal hij nog meer woorden spreken. Hij is zeker van zijn zaak, denkt niet na, overlegt niet en is niet te corrigeren. De waarschuwing is dat wij traag moeten zijn om te spreken (Jk 1:19; Pr 5:1).

Je kunt beter met een dwaas dan met een snelle prater te maken hebben. Er is “meer hoop” dat er iets zinnigs uit een dwaas dan uit een snelle prater komt. Dat geeft wel aan wat voor hopeloos geval de snelle prater is. Die heeft geen tijd om te luisteren. Een dwaas ontbreekt het wel aan wijsheid, maar soms neemt hij toch de tijd om te luisteren naar wat er wordt gezegd.

Evenals in vers 19 ligt in vers 21 de fout bij de meester. Hier is de fout van de meester dat hij zijn slaaf verwent. Daardoor geeft hij hem het gevoel geen slaaf te zijn, maar een familielid. Je zou verwachten dat de slaaf hem daarvoor dankbaar is, maar het tegendeel is het geval. De slaaf zal hem “uiteindelijk ondankbaar zijn”. Door zijn slaaf te verwennen wekt hij bepaalde verwachtingen bij hem, misschien wel dat hij in de erfenis zal delen. Als dat dan niet gebeurt, is hij ondankbaar.

Zulke ongegronde verwachtingen zijn het gevolg van scheefgegroeide verhoudingen. Daarvoor is de meester verantwoordelijk. Hij moet ervoor zorgen dat de verhouding meester-slaaf (werkgever-werknemer) op de juiste wijze wordt gerespecteerd. De baas moet de werknemer zeggen wat hij moet doen. Dat heeft niets te maken met heerszucht, maar met het erkennen van door God ingestelde gezagsverhoudingen.

Sp 29:22-23 | Toorn, drift en hoogmoed tegenover nederigheid

22 Een toornig man verwekt ruzie,

een driftige maakt de overtredingen talrijk.

23 De hoogmoed van een mens zal hem vernederen,

maar de nederige van geest zal de eer vasthouden.

Overal waar “een toornig man” komt, ontstaat ruzie (vers 22). Hij verwekt die, hij roept die op door zijn ongegronde toorn. Hij is niet slechts tijdelijk boos, maar de boosheid heerst over hem. Of hij nu in het gezin is, op zijn werk of waar dan ook, overal is hij als “een toornig man” aanwezig.

Zijn houding roept weerstand op. Zijn omgeving pikt dat niet en er ontstaat ruzie. In zijn drift schiet hij niet sporadisch uit, maar hij begaat een aaneenschakeling van overtredingen. Iedereen die in zijn buurt komt, snauwt hij af en behandelt hij onheus. Zo stapelt hij zijn overtredingen op.

Iemand die driftig is, is overgeleverd aan zijn emoties en begeerten. Hij is een egoïst en is uit op zelfhandhaving. Om een ander bekommert hij zich niet. Het onvermijdelijke gevolg is dat hij “de overtredingen talrijk” maakt, zowel tegen zijn naaste als tegen God.

Een toornig man (vers 22) is ook een hoogmoedig man (vers 23). Toorn is een eigenschap van God die Hij op volmaakt rechtvaardige wijze uitoefent (Jh 3:36; Rm 1:18). Wie eigenzinnig toornig is, meent dat hij boven anderen en boven elke vorm van kritiek staat. Daarmee neemt hij de plaats van God in. God “zal hem vernederen”. Hij zal dat zeker doen in het oordeel, maar het gebeurt ook al op aarde. Een hoogmoedig mens wordt regelmatig door zijn omgeving vernederd.

Tegenover de toornige, driftige, hoogmoedige mens staat “de nederige van geest”. Dat is niet iemand in alleen maar een nederige houding, maar iemand die innerlijk nederig is. Bij hem gaat het niet om zijn eigen eer, maar om de eer van God. Daarom wordt hij door God geëerd (1Sm 2:30). Iemand met een nederige geest krijgt eer van God. Die eer is dat God bij hem komt wonen en hem de volheid van het leven met Hem geeft (Js 57:15).

Nederigheid is geen valse bescheidenheid, maar het erkennen dat alles wat we zijn, doen of krijgen, te danken is aan de goedheid van God. De nederige van geest is in Gods tegenwoordigheid.

Sp 29:24 | Wie met een dief deelt, haat zijn ziel

24 Wie met een dief deelt, haat zijn ziel,

hij hoort een vervloeking en maakt het niet bekend.

“Wie met een dief deelt”, is diens handlanger. Wie met een dief in zee gaat, “haat zijn ziel”. Het haten van zichzelf is het tegenovergestelde van het liefhebben van zichzelf. Hij bevindt zich in een situatie waardoor zijn leven wordt geruïneerd. Als de dief en hij worden gegrepen, moet hij getuigen tegen de dief en tegen zichzelf. De rechter verhoort hem onder ede, wat hij aangeeft door een vervloeking uit te spreken (Lv 5:1{248}).

Maar de handlanger zwijgt, want hij is bang voor de wraak van de dief en hij is ook bang voor een veroordeling door de rechter. Daarom maakt hij het niet bekend, hij getuigt niet, maar zwijgt. Dat maakt hem schuldig aan twee zonden: zijn hulp aan de dief en zijn weigering om te getuigen.

Wie bevriend is met criminelen, kan gemakkelijk in de verleiding komen om mee te doen, zonder de hoofdverantwoordelijkheid te dragen. Meegaan met criminelen en delen in hun buit betekent dat je een hekel hebt aan je leven. Je riskeert je leven voor een beetje afleiding, spanning, bezit. Dan ben je wel heel dom en kortzichtig bezig.

Sp 29:25-26 | Mensenvrees of op de HEERE vertrouwen

25 Mensenvrees legt [iemand] een valstrik,

maar wie op de HEERE vertrouwt, wordt in een veilige vesting gezet.

26 Velen zoeken de gunst van een heerser,

maar van de HEERE krijgt iemand [zijn] recht.

Er zijn twee contrasten in vers 25. Het ene contrast is tussen iemand die wordt geleid door “mensenvrees” en iemand die “op de HEERE vertrouwt”. Het andere contrast tekent de gevolgen van het eerste contrast. Mensenvrees brengt iemand in “een valstrik”, terwijl vertrouwen op God naar “een veilige vesting” voert.

Mensenvrees wil zeggen dat je je leven afstemt op wat andere mensen zeggen. De mening van mensen beheerst en controleert je leven. Je gedrag wordt bepaald door de omgeving die je te vriend wilt houden. Het belemmert je jezelf te zijn of de waarheid te spreken of te doen wat God wil. Mensenvrees werkt als een valstrik, waardoor iemand alle vrijheid wordt ontnomen om zelfstandig met de Heer keuzes te maken. De gedachte wat anderen ervan zouden vinden, is bepalend voor het nemen van beslissingen. Het maakt iemand tot een gevangene van meningen van mensen, doordat zijn handelen wordt beheerst of begrensd door mensen voor wie hij bang is.

Het is veel beter op de HEERE te vertrouwen, want dan ben je veilig, onbereikbaar hoog. Je staat boven wat mensen van je keus vinden. Wie op God vertrouwt, maakt keuzes die Hem behagen. Daar kan geen mens wat aan veranderen of invloed op uitoefenen. God bewaart ieder die op Hem vertrouwt voor het gevaar van de mening van mensen.

De keus is tussen een leven dat geregeerd wordt door wat anderen denken en Wie God is en wat Hij heeft beloofd. Het eerste is een leven in slavernij, een strik. Het tweede is een leven in vrijheid en veiligheid. Vrees voert ons in een valstrik, vertrouwen brengt ons in veiligheid en verhoging.

Vrees voor mensen bracht Abraham ertoe zijn verhouding met Sara te loochenen (Gn 12:11-13; 20:2) en bracht Petrus ertoe zijn Heer te verloochenen (Mt 26:69-74). Paulus was vrij van mensenvrees omdat hij niet mensen, maar God wilde behagen en omdat hij geen slaaf van mensen, maar van Christus wilde zijn (Gl 1:10{249}). Het is een van de grootste kwaden voor predikers om uit mensenvrees de waarheid te verdoezelen. Het is handelen vanuit de gedachte: wat zal men ervan zeggen, en niet: wat zegt de Heer ervan.

Een vorm van mensenvrees (vers 25) is het zoeken naar “de gunst van een heerser” (vers 26), om zijn recht te krijgen. Het kan erop uitlopen dat die heerser zich als een ‘valstrik’ ontpopt. Mensen kunnen het recht niet geven, maar God wel. Hij geeft iemand het recht dat hem toekomt. Vertrouwen op Hem is daarom veel beter dan mensen te vrezen of hun gunst te zoeken, hoe voornaam ze ook zijn en over welke middelen ze ook beschikken.

Sp 29:27 | Onrecht doen of oprecht van weg zijn

27 Een man die onrecht doet, is een gruwel voor rechtvaardigen,

maar wie oprecht van weg is, is een gruwel voor een goddeloze.

Dit vers is de laatste spreuk van Salomo. We kunnen wel zeggen dat het een soort samenvatting van heel het onderwijs van het boek is. Hier worden “rechtvaardigen” en “een goddeloze” tegenover elkaar gesteld. Maar dat niet alleen. Hier worden twee totaal verschillende leefstijlen en gezindheden voorgesteld en hoe die op elkaar reageren.

De rechtvaardigen en de goddelozen verafschuwen elkaars leefstijl. Ze kunnen elkaar niet waarderen en verdragen. Dat komt door hun tegenovergestelde overtuigingen. De rechtvaardigen verafschuwen “een man die onrecht doet” en een goddeloze verfoeit “wie oprecht van weg is”. Salomo gebruikt de sterke uitdrukking “een gruwel”.

Er is bij beiden sprake van afschuw, maar toch is er verschil. De rechtvaardigen verafschuwen het onrecht van de goddeloze, maar niet de goddeloze zelf, terwijl de goddeloze de persoon haat. De goddeloze voelt zich door de rechtvaardigen veroordeeld, terwijl dat andersom niet zo is. De afschuw van de rechtvaardigen heeft zijn oorsprong in hun gemeenschap met God (Ps 139:21-22). De afschuw van de goddeloze vindt zijn oorsprong in hemzelf.

Er zijn sinds de zondeval slechts twee soorten mensen in de wereld: het zaad van de slang, dat zijn de goddelozen, en het zaad van de vrouw, dat is Christus en allen die in Hem geloven, de rechtvaardigen. De wereld kan wel spreken over ‘tolerantie’, dat alles moet kunnen, maar ten diepste is de wereld goddeloos en vol haat tegen de rechtvaardigen.

Rechtvaardigen en goddelozen leven in dezelfde wereld en doen een aantal dingen precies hetzelfde. Zo eten en drinken ze beiden om lichamelijk in leven te blijven, wonen ze beiden in huizen, hebben ze beiden een gezin en vrienden en gaan ze beiden met de auto naar hun werk. Maar daar houdt de vergelijking op, want ze worden door totaal verschillende motieven gedreven en beoordelen het leven en wat daarbij hoort vanuit een totaal verschillende achtergrond. De een beziet alles met de ogen van God, de ander kijkt met de ogen van de duivel.

Spreuken 30

Inleiding

Dit hoofdstuk dankt zijn indrukwekkendheid grotendeels aan de diepe nederigheid van de auteur. Hij belijdt die nederigheid in de verzen 1-9. Vanuit die houding toont hij zowel zijn afschuw van arrogantie in al haar vormen als zijn fascinerende, openhartige beschrijving van zijn waarneming van de wereld en zijn manieren. De groepen van mensen en dieren die hij beschrijft, leren ons lessen, zonder dat hij die lessen oplegt. De overheersende houding is die van scherpe en vaak blijde belangstelling. Deze belangstelling nodigt ons uit om opnieuw te kijken naar onze wereld met het oog van een man van geloof die een karaktervolle woordkunstenaar en waarnemer is.

Sp 30:1 | Spreker en aangesprokenen

1 De woorden van Agur, de zoon van Jake: de last. De man spreekt tot Ithiël, tot Ithiël en Uchal.

Wie “Agur” is geweest, weten we niet. We weten wel dat hij “de zoon van Jake” is, maar ook Jake kennen we niet. Dat zijn vader wordt genoemd, kan betekenen dat hij een wijze zoon is die naar het onderwijs van zijn vader heeft geluisterd. Dat hij een wijze zoon is, blijkt wel uit de wijze woorden die we van hem in dit hoofdstuk hebben. Zijn vader zal zich hebben verblijd over zijn wijze zoon. We hebben deze vader-zoon verhouding al meerdere keren in de voorgaande hoofdstukken gezien. Deze verhouding vormt de grondslag voor het onderwijs van dit boek.

Dat Agur alleen hier wordt genoemd en ons verder onbekend is, kan betekenen dat het niet zozeer om zijn persoon gaat, maar om zijn “woorden”. Daarmee is hij tegelijk een voorbeeld voor ons. We hebben allemaal een naam, maar wie kent ons? Slechts enkelen kennen ons. Maar als onze naam verbonden is aan onze wijze woorden, zal onze naam vanwege onze wijze woorden blijven voortbestaan.

De woorden die Agur heeft gesproken, zijn ook niet zomaar woorden. Het zijn woorden die “de last” worden genoemd. ‘Last’ is een woord dat we vaak bij de profeten tegenkomen (Js 13:1; 14:28; 15:1; 17:1; 19:1; Hk 1:1). Agurs woorden bevatten een profetische boodschap die door Gods Geest als een last op zijn hart is gelegd. Hij voelt het gewicht ervan. Hij beleeft wat hij schrijft. Dat maakt hem tot een profeet die tot onze harten en gewetens spreekt (vgl. Jh 4:17-19).

Hij spreekt als “de man”. Er is geen hoogdravendheid bij hem aanwezig. De hoogmoedige claim ‘zo spreekt de HEERE’ die mensen soms uitspreken om alleen maar de aandacht op zichzelf te richten, ontbreekt bij hem. Hij neemt de bescheiden plaats van een mens in, omdat hij zichzelf in de tegenwoordigheid van God weet. Tegelijk maakt dat duidelijk dat deze man door de Geest spreekt (vgl. Nm 24:3; 2Sm 23:1).

Ook van Ithiël en Uchal weten we niet meer dan hun namen die hier worden genoemd. Mogelijk zijn het zijn kinderen die hij in de kennis van de Goddelijke dingen onderwijst. Het kunnen ook leerlingen zijn die hij wijsheid wil leren. Hij heeft in elk geval vanuit een persoonlijke betrokkenheid met deze twee personen te doen gehad.

Het valt op dat hij spreekt tot “tot Ithiël, tot Ithiël en Uchal”. Hij noemt de naam van Ithiël twee keer. Als toepassing is dit misschien zo te zien, dat hij is ingegaan op vragen die alleen door Ithiël zijn gesteld en op vragen die door Ithiël en Uchal samen zijn gesteld. Zijn aandacht gaat uit naar persoonlijke en gemeenschappelijke vragen.

Sp 30:2-3 | De belijdenis van Agur

2 Voorzeker, ik ben onverstandiger dan iemand [anders],

ik heb geen menselijk inzicht.

3 Ik heb geen wijsheid geleerd

en de kennis van heiligen niet bezeten.

Als Agur zijn onderwijs begint, spreekt hij niet vanuit de hoogte, vanuit de positie van iemand die meent dat hij alles weet en overal wel een antwoord op heeft. Hij begint ermee van zichzelf te zeggen dat hij onverstandiger is dan wie ook (vers 2). Ook erkent hij dat het hem aan inzicht ontbreekt. In vers 4 zien we dat hij tot deze conclusie komt omdat hij omhoog en om zich heen kijkt en aan God denkt. In het licht van Wie God is en de wegen die Hij gaat, stellen zijn verstand en zijn inzicht helemaal niets voor. In dat licht veronderstelt hij dat anderen meer verstand van zaken hebben dan hij. Dit is het bewijs van waar verstand en inzicht.

Wie zijn eigen onvermogen erkent ten aanzien van Wie God is en wat Hij tot stand brengt, heeft de juiste gezindheid en houding om anderen te onderwijzen. Het betekent niet dat het Agur aan verstandelijke vermogens ontbrak, maar dat hij erkent dat hij met betrekking tot het geestelijk verstaan van het leven en de levensvragen, volledig onwetend is. Alleen God is volmaakt in Zijn kennis en inzicht van het leven en Hij alleen kan daarvan meedelen aan mensen.

De psalmist Asaf komt langs een andere weg tot dezelfde conclusie als Agur: “Hoe onverstandig was ik toen, ik wist niets! Ik was een redeloos dier bij U” (Ps 73:22). Dit is de toestand waarin de hele mensheid zich bevindt. Toch zijn er slechts weinigen die dit beseffen. Het zijn alleen zij die door het geloof met God verbonden zijn en leven vanuit een levende verbinding met Hem, zoals we zien bij Agur en Asaf. Wie in hun besef deelt, voelt het zo intens persoonlijk, dat hij in zijn eigen ogen meer onwetend lijkt dan alle andere mensen.

In het verlengde van vers 2 spreekt hij in vers 3 over “wijsheid” die hij niet heeft geleerd en over “de kennis van heiligen” die hij niet heeft bezeten. Hier zegt hij dat menselijk onderwijs dat hij heeft ontvangen, hem geen wijsheid in de Goddelijke dingen en in God Zelf heeft gegeven. Met “heiligen” worden geen mensen bedoeld, maar God. Agur spreekt net als Salomo in Spreuken 9 in het meervoud over God (Sp 9:10). We kunnen het een ‘majesteitsmeervoud’ voor God noemen.

God is pas in het Nieuwe Testament ten volle als de drie-enige God geopenbaard. Agur en Salomo hebben dat ook niet geweten. Toch kunnen zij er al iets van hebben aangevoeld door de Geest (zie de woorden “Wij” en “Ons” in Genesis 1:26). We zien dat wat Agur betreft ook in de vraag die hij aan het eind van vers 4 stelt naar “Zijn Naam” en “de Naam van Zijn Zoon”.

Wat hij zegt, bewijst de werking van de Geest van God in zijn hart. Daardoor beseft hij wie hij in zichzelf is en wat hij vanuit zichzelf weet. Hij behoorde tot de duisternis waarin het verstand van de mens is verduisterd. Het inzicht in wat het leven is, is voor de mens met een verduisterd verstand niets anders dan rondtasten in de duisternis. Daardoor was het ook niet mogelijk wijsheid te leren of iets op te doen van de kennis van de hoogheilige God.

Wat hij zegt, is dat Gods wijsheid zo enorm groot is, dat hij in vergelijking daarmee niets van de wijsheid heeft geleerd. Hoe dieper iemand indringt in het geheimenis van de wijsheid, dat is in Wie God en Christus zijn, des te meer wordt hij zich ervan bewust hoe weinig hij weet. Het is wijsheid de begrenzingen van het verstand en de wijsheid te kennen. Als gelovigen mogen we de breedte en lengte en hoogte en diepte van de liefde van Christus kennen, terwijl er tegelijk het diepe besef is dat die liefde “de kennis te boven gaat” (Ef 3:18-19).

Sp 30:4 | God openbaart Zich in Zijn Zoon

4 Wie is er naar de hemel opgestegen en [vandaar] neergedaald?

Wie heeft de wind in zijn handen verzameld?

Wie heeft de wateren in een kleed gebonden?

Wie heeft alle einden der aarde vastgesteld?

Hoe is Zijn Naam en hoe is de Naam van Zijn Zoon, u weet het immers?

Agur maakt door zes vragen duidelijk dat hij – en dat geldt voor ieder mens – inderdaad totaal onwetend is aangaande God en de Goddelijke dingen. Deze vragen leggen de nadruk op het handelen van God en tonen aan dat het absurd is voor een sterveling om te denken dat hij Gods werk kan verklaren of zichzelf kan vergelijken met God. Ze bewijzen de verhevenheid van God en het volledige onvermogen van de mens (vgl. Js 40:12{250}; Dt 30:11-14; Rm 10:6-7; Ef 4:9).

Het is niet tegen te spreken dat “de hemel” er is, boven ons, en dat de belangstelling van de mens sinds mensenheugenis naar de hemel uitgaat. De reis naar de maan toont zijn verlangen naar de kennis ervan. Zijn onderzoek van de hemel, dat hij vanaf de aarde verricht, geeft hem het bewustzijn dat hij slechts aan de zoom van het heelal krabbelt. En naar de hemel gaan om er eens een kijkje te nemen, is nog eens heel wat anders. Wie heeft dat ooit gedaan? Of wie is eruit neergedaald om iets over de geheimenissen ervan te vertellen?

Wij weten dat Christus is opgestegen naar de hemel. Dat gebeurde nadat Hij het verlossingswerk op het kruis had volbracht, in de dood was geweest en was opgestaan. Van daaruit heeft Hij de Heilige Geest gezonden. In de Geest komt Hij naar beneden om te vertellen wat er in de hemel is (Jh 14:18; 16:13-15). Toen de Heer Jezus op aarde was, kon Hij zeggen: “En niemand is opgevaren in de hemel dan Hij Die uit de hemel is neergedaald, de Zoon des mensen <Die in de hemel is>” (Jh 3:13). Hij, Die na Zijn werk op het kruis zou opvaren naar de hemel, was toen Hij op aarde was tegelijkertijd in de hemel. Dat was zo, omdat Hij de eniggeboren Zoon van God is. Hij is het antwoord op de vragen van Agur.

Als we onder de hemel kijken, hier op aarde, zien we ook daar dingen die door de mens niet te vatten of te controleren zijn. De onzichtbare “wind” is ongrijpbaar en zijn kracht onweerstaanbaar, maar niet voor Hem. In de geestelijke toepassing ziet de wind op moeilijkheden die in ons leven komen. Wij hebben daar geen invloed op, maar we mogen weten dat Christus ook de wind in ons leven in Zijn hand heeft.

Hetzelfde geldt voor de tastbare “wateren”, waarop de mens ook totaal geen vat heeft. Wateren spreken van beproevingen die in ons leven kunnen komen en waarbij we het gevoel hebben dat we erin verdrinken. Maar Hij is bij ons in de wateren van de beproeving (Js 43:2). En wat te denken van “alle einden der aarde”, wie heeft die “vastgesteld”, ofwel er stabiliteit aan gegeven? Ook hier is Hij het antwoord. Hij geeft ons leven stabiliteit.

De atmosfeer (wind), het vloeibare (wateren) en het vaste (einden der aarde), alles staat buiten de controle van de mens. Toch worden ze gecontroleerd. Agur vraagt naar de Naam van Wie dat doet en naar de Naam van Zijn Zoon. De “Naam” en de “Naam van Zijn Zoon” zijn terecht met hoofdletters geschreven, want Agur spreekt over God. Alleen is God voor hem nog zo onbegrijpelijk, zo onnavolgbaar, zo vol geheimen. Vragen naar de Naam is vragen naar Zijn Wezen, naar Zijn kenmerken en eigenschappen. Wie zal die ten volle kunnen kennen?

Hij vraagt ook naar de Naam van Zijn Zoon. Als God dan zo verheven en zo onbegrijpelijk is, is er misschien Iemand Die Hem kan vertegenwoordigen? Is er misschien Iemand Die namens God kan spreken, of Hem zou kunnen verklaren? Zijn vraag laat wel zien dat hij heel dicht bij God leeft en aanvoelt dat er misschien wel een Zoon is Die deelt in de eigenschappen van God omdat Hij Zijn Zoon is. Daarbij moeten we bedenken dat de Zoon niet namens God spreekt, maar dat Hij als God spreekt, want Hij is God.

God heeft “in [het] laatst van deze dagen tot ons gesproken in [de] Zoon” (Hb 1:1). De profeten waren mensen door middel van wie God Zich tot Zijn volk richtte. Maar de Heer Jezus, de Zoon, is geen middel door wie God spreekt. Het spreken van de Heer Jezus is het spreken van God Zelf! De profeten spraken namens God. De Heer Jezus sprak niet namens God, maar in Zijn hoedanigheid van God. Dit deed Hij zeker als Mens op aarde, maar die Mens is God de Zoon. God Zelf spreekt als Goddelijk Persoon. Die Persoon is de Zoon.

Zoals hierboven al is opgemerkt, is de waarheid van de drie-enige God, Vader, Zoon en Heilige Geest, pas in het Nieuwe Testament ten volle geopenbaard. Hier, in het Oude Testament, is dat nog verborgen. Wij weten dat de Heer Jezus de eeuwige Zoon is aan Wie God niet bepaalde eigenschappen heeft overgedragen, maar Die volkomen een met Hem is en Hem volkomen heeft geopenbaard op aarde: “De eniggeboren Zoon Die in de schoot van de Vader is, Die heeft Hem verklaard” (Jh 1:18). Tegelijk blijft het ook voor ons een niet te doorgronden mysterie Wie de Zoon werkelijk is, want “niemand kent de Zoon dan de Vader” (Mt 11:27).

Voor ons zijn de vragen van vers 4 in het Nieuwe Testament beantwoord. Daar zien we dat ze gaan over God en Zijn openbaring in de Zoon. Overal waar God Zich openbaart, doet Hij dat in de Zoon. We zien ook dat de Zoon de Schepper en Onderhouder van alle dingen is (Jh 1:1-3; Ko 1:16; Hb 1:2). Alles staat onder Zijn controle en Hij brengt de schepping naar het doel dat Hij Zich heeft gesteld. God zal eenmaal alles aan Zijn voeten onderwerpen (Hb 2:8) omdat Hij het werk van de verlossing heeft volbracht.

Sp 30:5-6 | God openbaart Zich in Zijn Woord

5 Ieder woord van God is gelouterd,

Hij is een schild voor hen die tot Hem de toevlucht nemen.

6 Voeg niets toe aan Zijn woorden, anders zal Hij u straffen,

omdat u een leugenaar zou blijken te zijn.

Van zijn vragen over God met betrekking tot de schepping gaat Agur over op de woorden van God, op wat Hij heeft gezegd (vers 5). God openbaart Zich in de schepping en Hij openbaart Zich in Zijn Woord (Ps 19:2-12). Agur weet dat in Gods Woord de antwoorden staan op de vragen die hij zojuist heeft gesteld. God kan alleen gekend worden door Zijn Woord, want daarin openbaart Hij Zich volledig, terwijl Hij in de schepping alleen Zijn eeuwige kracht en Goddelijkheid laat zien (Rm 1:20).

Er bestaat bij Agur geen enkele twijfel over iets wat God heeft gezegd. “Ieder woord” dat God heeft gesproken, zonder één uitzondering, “is gelouterd”, zuiver, vlekkeloos (Ps 12:7{251}). Gelouterd betekent dat het elke vuurproef heeft doorstaan en dat daarbij de onbesmette zuiverheid ervan is gebleken. Het bewijs is geleverd en niet tegen te spreken. Het betekent ook dat heel het Woord van God betrouwbaar is. Niets erin is bedrieglijk of vals, ongeacht of het om geschiedenis, geboden, beloften of bedreigingen gaat.

De tweede helft van het vers geeft de enorme waarde van het Woord voor ons dagelijks leven. Wie overtuigd is van de waarde van het Woord, zal “tot Hem de toevlucht nemen”. We zien hier de vereenzelviging van het Woord met de Persoon van de Zoon. We zien deze vereenzelviging ook in Hebreeën 4, waar we lezen dat voor het Woord van God geen schepsel onzichtbaar is (Hb 4:12-13). Voor hen die tot het Woord, dat is tot de Zoon, de toevlucht nemen, is het Woord, is Hij, een schild. Als wij worden getest in ons geloof, zullen Gods Woord en Zijn beloften een schild en bescherming blijken te zijn. Het is veilig om bij Hem te schuilen, wat we doen als we Zijn Woord lezen en bewaren (Ps 18:31{252}).

Het vertrouwen waarover in vers 5 wordt gesproken, wordt gevolgd door een waarschuwing in vers 6 om niets toe te voegen aan de woorden van God (Dt 4:2; 12:32; Op 22:18-19). Deze tendens is maar al te vaak aanwezig. Het Woord hoeft niet te worden gecontroleerd op fouten en op volledigheid. Het is foutloos en compleet. Wat als zuiver is bewezen, wordt door een toevoeging onzuiver.

Wie toevoegt, is verwaand en dicht zichzelf goddelijkheid toe. Elke toevoeging van vreemde elementen maakt het onzuiver. Wie dat doet, bewijst dat hij een leugenaar is, iemand die niet in de waarheid staat. Toevoegingen zien we bijvoorbeeld als menselijke geschriften over de Bijbel in de praktijk hetzelfde gezag als de Schrift krijgen of zelfs over de uitleg van de Bijbel gaan heersen. Van het laatste is de (theïstische) evolutietheorie een voorbeeld.

Sp 30:7-9 | Het gebed van Agur

7 Twee dingen heb ik van U gevraagd,

onthoud ze mij niet, voordat ik sterf:

8 Houd valsheid en leugentaal ver van mij.

[En:] geef mij geen armoede of rijkdom,

voorzie mij van het mij toegewezen deel [aan] brood.

9 Anders zou ik, verzadigd,

[U] verloochenen en zeggen: Wie is de HEERE?

of anders zou ik, arm geworden, stelen,

en de Naam van mijn God aantasten.

Na Gods openbaring in de schepping (vers 4) en Zijn Woord (verzen 5-6) komt het gebed (vers 7). Woord en gebed gaan altijd samen. Agur heeft zijn absolute vertrouwen in Gods Woord uitgesproken. Nu richt hij zich in gebed tot God. Hij leeft met de God Die hij vertrouwt en bij Wie hij schuilt. Door zijn gebed neemt hij de positie in van iemand die afhankelijk is van God. Hij heeft geen vertrouwen in zichzelf, maar alle vertrouwen in God. In dat vertrouwen bidt hij een kort en krachtig gebed.

Hij heeft “twee dingen” gevraagd. Die zal hij zo noemen, maar eerst vraagt hij of God hem die twee dingen niet wil onthouden voordat hij sterft. “Voordat ik sterf”, wil zeggen zolang ik leef. Door het zo te zeggen laat Agur zien dat hij leeft in het besef dat het leven op aarde eindig is, en ook dat het aankomt op volharding tot het einde. Ook houdt de gedachte aan sterven in dat hij zich bewust is van het feit dat hij verantwoording zal moeten afleggen over de dingen die hij in zijn leven heeft gedaan. Agur wil tot eer van God leven en niet door Hem veroordeeld worden.

Uit wat Agur in de verzen 8-9 zegt, blijkt grote zelfkennis. Hij is zich bewust van gevaren om te zondigen. In de eerste plaats erkent hij het gevaar van “valsheid” in zijn hart en “leugentaal” in zijn mond (vers 8a). Hier gaat het over de gezindheid, het innerlijk, de motieven. Het gaat over zonde en leugen waardoor de zonde tot uiting komt, over valsheid in denken en leugen in spreken.

Zijn gebed is dat God dat ver van hem zal houden. Hij heeft in vers 6 aan zijn kinderen of leerlingen Ithiël en Uchal voorgehouden dat ze niets aan Gods Woord moeten toevoegen, opdat ze geen leugenaar zouden blijken te zijn. Nu erkent hij zelf zijn zwakheid en neiging tot zondigen en vraagt God hem niet in verzoeking te leiden, maar hem te bewaren voor de boze en zijn invloeden (Mt 6:13). Wie anderen waarschuwt, moet wel bidden dat hij zelf bewaard blijft voor het kwaad waarvoor hij anderen waarschuwt.

Agur erkent dat alleen Gods genade hem hiervoor kan bewaren. Hij weet dat hij tot valsheid en leugentaal in staat is en dat hij in zichzelf geen kracht heeft zich daartegen te verzetten. Maar bij God is die kracht wel aanwezig. Zo vindt hij rust in God met betrekking tot deze gevaren.

Er zijn ook nog andere gevaren, gevaren die meer in de omstandigheden liggen waardoor de motieven of het karakter gevaar kunnen lopen (vers 8b). Hij wil graag evenwicht in zijn materiële omstandigheden. Hij zoekt geen grote dingen in het leven. Concreet vraagt hij of God hem geen armoede en ook geen rijkdom wil geven. Wat hij graag wil, is dat God hem voorziet van het hem “toegewezen deel [aan] brood”.

Het toegewezen deel is het dagelijks brood, wat dagelijks nodig is. Het komt overeen met wat de Heer Jezus Zijn discipelen heeft leren bidden: “Geef ons vandaag ons toereikend brood” (Mt 6:11). Meer is rijkdom, minder is armoede (vgl. 1Tm 6:8{253}). Het gaat Agur niet om armoede of rijkdom op zich, want God kan rijk en arm maken, maar om wat ermee samenhangt, waar het toe kan brengen. Daarover spreekt hij in vers 9.

Agur verlangt naar de gelukkigste manier van leven. Armoede en rijkdom hebben beide hun gevaren. Hij wil vrij zijn van de zorgen die aan armoede verbonden zijn en hij wil niet kwetsbaar zijn voor verzoekingen die aan rijkdom verbonden zijn. Vrijwaring van beide gevaren ziet hij als de beste manier om God te dienen.

Hij geeft geen voorschrift, alsof dit de enige manier is waarop iemand gelukkig kan zijn en God kan dienen. God kan iemand rijk maken. Dan mag zo iemand God met zijn rijkdom dienen. Als God iemand arm maakt, mag hij in zijn omstandigheden op God vertrouwen. Paulus heeft in zijn leven geleerd met beide omstandigheden om te gaan (Fp 4:12).

In vers 9 zegt hij wat de gevaren van zowel rijkdom als armoede zijn. Als hij in een van beide gevaren terecht zou komen, zou dat hem tot zonde kunnen brengen. Daardoor zou zijn leven geen vrucht meer voortbrengen voor God. Hij lijkt dan op zaad dat tussen de dorens is gezaaid, waarover de Heer Jezus vertelt in de gelijkenis van de zaaier: “Hij nu die tussen de dorens is gezaaid, die is het die het Woord hoort, en de zorg van het leven en het bedrieglijke van de rijkdom verstikken het Woord en het wordt onvruchtbaar” (Mt 13:22). “Het bedrieglijke van de rijkdom” vinden we terug in “verzadigd”, en “de zorg van het leven” vinden we terug in “arm geworden”.

Agur onderkent dat hij gevaar loopt onafhankelijk van God te worden, Hem niet meer nodig te hebben en Hem daardoor te verloochenen als hij te veel heeft (Dt 8:11-14). Hij zou daarmee doen alsof hij een opstandige ongelovige als de farao was, die ook zei: “Wie is de HEERE?” (Ex 5:2). De uitdagende vraag ‘Wie is de HEERE?’ houdt in dat iemand zich niet aan Hem verplicht voelt, zonder Hem kan leven en genoeg heeft aan zichzelf. De wens van Agur om niet te veel te hebben hangt samen met zijn omgang met de HEERE. In zijn denken draait het om God.

Het gevaar dat aan armoede is verbonden, ligt meer in het doen van wat verkeerd is. Armoede houdt de grote verleiding in om oneerlijk te zijn en te stelen. Je zult maar een knagende honger hebben en ergens iets eetbaars zien wat van een ander is. Je kunt jezelf daarbij ook voorhouden dat de ander het kan missen en jij het nodig hebt om te blijven leven. Misschien is het zelfs wel voor je kinderen die honger lijden. Dan lijkt het alleszins gerechtvaardigd. Maar stelen is nooit te rechtvaardigen, hoezeer er in geval van honger soms begrip voor op is te brengen (Sp 6:30-31).

Waarom is Agur bang om te stelen? Omdat hij anders in de gevangenis terechtkomt? Nee, hij is bang om te stelen omdat dan de Naam van God erdoor wordt aangetast. Agur stond bekend als een trouwe, Godvrezende gelovige. Wat voor smaad zou hij op de Naam van God werpen als hij zou stelen. Hij noemt God nadrukkelijk “mijn God”, wat aangeeft dat hij in een persoonlijke en levende relatie met Hem leeft. Daarom kan hij de gedachte niet verdragen dat hij zijn belijdenis van die Naam door een zondige daad zou aantasten. Om die reden vraagt hij God om hem niet in een dergelijke situatie van armoede te brengen. Evenals bij het gevaar van rijkdom zien we dat bij het gevaar van armoede het in zijn denken draait om God.

Agur is het zeldzame toonbeeld van iemand die zijn zwakheid kent en openlijk belijdt. Hij spreekt uit dat hij zichzelf niet vertrouwt. We zijn goed in staat om in algemene termen te praten en te zeggen dat de mens niet te vertrouwen is, maar het is nog iets anders om te zeggen: ‘Ik vertrouw mezelf niet.’ Agur vertrouwde zichzelf niet, maar hij vertrouwde God wel.

We hebben gezien dat Agur zijn eigen onwetendheid erkent (verzen 2-3) en dat hij een beroep doet op Gods Woord voor de veiligheid in het leven (verzen 5-6). Ook hebben we gezien dat hij bidt dat God hem zal bewaren voor het vallen in verzoeking (verzen 7-9). Hij heeft gesproken over zijn onwetendheid, maar zijn beroep op Gods Woord en zijn gebed getuigen van grote wijsheid en kennis. Hierin is hij veel wijzer en heeft hij veel meer kennis dan de mens in het algemeen. Hij onderkent het gevaar van armoede en hij kent de ernstige gevaren van rijkdom, waarop de mens zo gemakkelijk vertrouwt en waardoor hij vergeet dat hij alles aan God te danken heeft.

Dit gebed doet denken aan dat van Jabez (1Kr 4:10), maar dan als een tegenovergesteld gebed. Misschien moeten we toegeven dat we eerder geneigd zijn om het gebed van Jabez te bidden dan dit gebed van Agur.

Sp 30:10 | Belaster een slaaf niet bij zijn heer

10 Belaster een slaaf niet bij zijn heer,

anders zal hij u vervloeken en zult u schuldig zijn.

Van iemand die al geen voorrechten heeft, een slaaf, mag het leven niet nog zwaarder worden gemaakt door hem bij zijn heer te beschuldigen van dingen die hij niet heeft gedaan, met de hoop dat hij het nog zwaarder te verduren krijgt. De heer zal zo iemand daar ook niet voor bedanken. Hij zal hem, die dit kwaad probeerde aan te richten, het kwaad vergelden. Hij zal het laten terugkeren op zijn eigen hoofd in de vorm van een vervloeking en hem schuldig verklaren aan lastering.

In de geestelijke toepassing sluit dit vers goed aan op het gebed van Agur. Hij heeft voor zichzelf gebeden zonder daarbij anderen die niet zo zijn als hij bij God aan te klagen. Het komt hem niet toe te oordelen over de verhouding van iemand anders tegenover zijn Heer. Paulus wijst de gelovigen in Rome op de persoonlijke verhouding die ieder tot de Heer had (Rm 14:4{254}). De slaaf van een ander beoordelen betekent een treden in de rechten van zijn heer, wat voor ons betekent: de uitsluitende rechten van de Heer Jezus. Wij hoeven geen medeslaven bij de Heer Jezus aan te klagen (vgl. Fm 1:10-11; vgl. Dt 23:15-16).

Sp 30:11-14 | Vier afvallige generaties

11 Er is een generatie die zijn vader vervloekt

en zijn moeder niet zegent,

12 een generatie die rein is in zijn [eigen] ogen,

maar van zijn vuil niet gewassen is,

13 een generatie – wat hebben zij een hoogmoedige oogopslag –

waarvan de wimpers opgetrokken zijn,

14 een generatie waarvan de tanden zwaarden,

de hoektanden messen zijn,

om de ellendigen van de aarde

en de armen onder de mensen te verslinden.

Agur geeft in de verzen 11-31 zes keer een opsomming van vier dingen. Daarmee tekent hij de wereld zoals die na de zondeval functioneert. Hij begint met vier generaties die de kenmerken van de duivel, hun vader, hebben. Elk vers van de verzen 11-14 begint met het Hebreeuwse woord dor, dat is “generatie”, een klasse van mensen die door bepaalde karaktertrekken worden gekenmerkt.

Agur neemt de kenmerkende karaktertrekken waar van de mensen die hem omgeven. De generaties zijn niet elkaar opvolgende geslachten. Ze kunnen zich bij wijze van spreken in het leven van één mens voltrekken. In de vier generaties die hij beschrijft, zien we trapsgewijs een toename van verdorvenheid. Het gaat van kwaad tot erger:

- Opstand tegen het gezag, geen respect voor de ouders (vers 11).

- Verblindheid met betrekking tot hun werkelijke morele toestand en hun zondige leven (vers 12).

- Arrogantie en hoogmoed (vers 13).

- Agressiviteit en onderdrukking van de armen (vers 14).

Het eerste kenmerk van een generatie die God niet erkent, is het verachtelijk verwerpen van het ouderlijk gezag (vers 11). Het zijn mensen die God niet vrezen en zich niets van het door Hem gegeven gezag aantrekken. Integendeel, dat vervloeken zij. Ze hebben geen natuurlijke liefde voor hun ouders, er is geen respect voor hen.

Zij vervloeken hun vader die hen heeft verwekt. Hun moeder, die hen heeft gedragen en teder heeft verzorgd, krijgt geen enkel woord van dank van hen. "Niet zegent" is een verzachtende uitdrukking, waarmee ook ‘vervloekt’ wordt bedoeld. Het is een van de kenmerken van de laatste dagen dat kinderen hun ouders ongehoorzaam zijn (2Tm 3:1-5). Wij zien de actualiteit ervan om ons heen.

Zonde begint in het gezin, in de houding tegenover de ouders. Het begin van alle afwijking is het afzweren van Gods gezag in de gezinsverhoudingen. We krijgen het gebod om onze ouders te eren omdat zij Gods instrumenten zijn geweest om ons te scheppen. Zonder hen zouden we niet bestaan. Het niet erkennen dat we ons leven te danken hebben aan onze ouders en dat we als gevolg daarvan verplicht zijn hen te eren, betekent dat we God niet als onze Schepper erkennen Die we verplicht zijn te prijzen. In onze wereld die vol is van ontwrichte families en gebroken gezinnen, klinkt deze spreuk als een vernietigende veroordeling.

Een generatie die Gods gezag door de ouders heeft afgezworen, beziet zichzelf als rein (vers 12). Dit is het tweede kenmerk van een generatie die God niet erkent. De oorzaak is dat deze mensen niet van hun vuiligheid zijn gewassen. Dat betekent dat ze hun vuiligheid als reinheid zien. Hoe dwaas en blind is een dergelijke generatie. “Vuil” verwijst vaak naar lichamelijke onreinheid, maar hier is het morele bezoedeling (vgl. Zc 3:3-4). Dit vuil is niet lichamelijk en kan ook niet met enig menselijk middel worden weggewassen (Jb 9:30-31; Jr 2:22). Het vuil van de zonde kan alleen worden weggewassen door het bloed van het Lam en de Naam van de Heer Jezus en de Geest van God (Op 7:14; 1Ko 6:11).

Deze mensen gaan er prat op dat ze de uiterlijke godsdienstige rituelen waarnemen, maar ze besteden geen enkele aandacht aan hun innerlijke reiniging (Lk 11:39{255}). Ze zijn druk met een reine buitenkant, maar blind voor hun verdorven innerlijk. Iedereen ziet het vuil behalve zijzelf. Ze zijn rein in hun eigen ogen en volkomen blind voor hun tekortkomingen (Lk 18:11), maar God ziet de vuiligheid van buiten en van binnen.

Het is de generatie die beweert dat vuil niet meer vuil maar rein is. De openlijke promotie, proclamatie en acceptatie van homoseksuele uitingen en verbindingen, zoals door middel van de Gay Pride, is daarvan een van de duidelijkste voorbeelden. Als God en Zijn Woord uit beeld verdwijnen omdat ze eruit worden verwijderd, is de standaard verdwenen waaraan alles moet worden afgemeten. We moeten het origineel hebben om de afwijkingen te zien. Alleen de Heilige Geest kan ons overtuigen van zonde.

Wie rein is in eigen ogen (vers 12), kijkt verachtelijk neer op anderen (vers 13), het derde kenmerk van deze generatie. Deze generatie straalt trots, arrogantie en brutaliteit uit. Met minachting kijken de mensen van deze generatie op hun naaste neer, terwijl ze zelf pronken als pauwen. Ze denken de show te stelen, terwijl ze zich in Gods oog verachtelijk maken. Het is een generatie van trotse mensen die op ieder die hen weerstaat hun minachting uitstort (vgl. Ps 131:1).

Het vierde en laatste kenmerk van de mensen van die generatie is wreedheid (vers 14). De beelden van de eerste helft van het vers symboliseren hun wrede roofzucht. Hun tanden zijn als zwaarden en hun hoektanden als messen. Het tweede deel van het vers laat zien wie hun slachtoffers zijn. Als een vraatzuchtig en gevoelloos beest openen ze hun verscheurende muil om “de ellendigen van de aarde en armen onder de mensen te verslinden” (Am 8:4). Zij die andere mensen uitbuiten en vernietigen, zijn aan de beesten gelijk.

Het is een generatie zonder mededogen. De door deze mensen aangeprezen, hoog geroemde tolerantie is slechts vernis. Ze eisen die alleen voor zichzelf. Iedereen moet hen accepteren, maar zelf accepteren ze geen enkele andere mening. Er is geen spoortje barmhartigheid in hen aanwezig, maar slechts verscheurende bruutheid. We zien dat in het vermoorden van kinderen in de moederschoot en het vermoorden door euthanasie van ouderen of van ‘ondraaglijk en uitzichtloos’ lijdenden.

De mens meent door zijn geloof in de evolutietheorie dat hij een hoger ontwikkeld dier is. In werkelijkheid zakt hij steeds dieper weg en vervalt tot een gedrag dat alleen maar met dat van de meest wrede dieren te vergelijken is. Hij toont de karaktertrekken van een verscheurend dier. Hij overtreft dat dier zelfs in wreedheid, want hij handelt bewust en praat zijn gewelddadige, wrede gedrag goed door er een draai aan te geven dat het eigenlijk een weldaad is om zo te handelen. Het is de diepste vorm van verdorvenheid. Dat de mens het beeld is van de Schepper Die leven geeft en in stand houdt, is hier helemaal verdwenen. Elke relatie met Hem is verbroken. De mens is veranderd in een roofdier met als zijn model de satan, die een mensenmoordenaar van het begin af is.

Sp 30:15-16 | Vier onverzadigbare dingen

15 De bloedzuiger heeft twee dochters: Geef, Geef.

Deze drie dingen worden niet verzadigd,

vier zeggen niet: Het is genoeg.

16 Het graf, een gesloten baarmoeder,

een land [dat] niet van water verzadigd is

en het vuur zeggen niet: Het is genoeg.

De vier hiervoor genoemde generaties (verzen 11-14) zijn de bloedzuigers van vers 15. De bloedzuiger is het symbool van hebzucht. Hij zuigt bloed door middel van zijn zuignappen aan de beide uiteinden van zijn lichaam. Agur noemt hier de “twee dochters”, de een met de naam “Geef” en de ander ook met de naam “Geef”. De naam “Geef” is een ‘merknaam’ die je op elke vorm van hebzucht kunt plakken. Het gaat telkens om niets anders dan om de bevrediging van een begeerte die in werkelijkheid nooit bevredigd wordt. Altijd blijft de begeerte naar meer of anders bestaan.

De satan is de grote bloedzuiger. Hij zuigt het leven uit mensen weg. De instrumenten die hij daarvoor gebruikt, zijn de ‘twee dochters’ die ook bloedzuigers zijn. De uitdrukking “drie, … vier” (verzen 18,21,29) is een Hebreeuwse zegswijze die aangeeft dat het niet om iets incidenteels gaat, maar om iets wat vaker voorkomt.

De “drie dingen” zijn de satan en zijn ‘dochters’. Dit kan worden toegepast op de zondige begeerten van een mens, want die zeggen nooit “het is genoeg”. De satan en zijn dochters zijn onverzadigbare bloedzuigers. Om het duistere wezen van de zondige, onverzadigbare begeerten van de mens te illustreren gebruikt Agur “vier” voorbeelden. Er is sprake van twee dochters, drie onverzadigbare dingen en vier dingen die nooit zeggen: “Het is genoeg.”

Het eerste voorbeeld van wat onverzadigbaar is, is “het graf” (vers 16; Hk 2:5). Het graf is als een huis dat altijd openstaat en waar altijd plaats is als iemand is gestorven. Tallozen zijn ons sinds de zondeval voorgegaan. Nooit zal de deur dichtgaan met een bordje waarop staat: Vol. De deur van dat huis gaat pas dicht als de eeuwigheid aanbreekt en de dood en de hades in de poel van vuur zijn geworpen (Op 20:14). Dat is niet omdat het graf vol is, maar omdat er niemand meer is die er nog in kan komen.

Het tweede voorbeeld is “een gesloten baarmoeder”. De baarmoeder van de vrouw neemt altijd weer het zaad op, maar de vrouw krijgt nooit de voldoening waarnaar zij verlangt: leven te geven aan een kind (Gn 30:1; 1Sm 1:8). De baarmoeder staat daarmee gelijk aan het graf.

Het derde voorbeeld is een droog land. Dat “land, [dat] niet van water verzadigd is”, zal met de grootste gretigheid water opnemen en nooit zeggen dat het genoeg is (vgl. Ps 63:1-2). Uitgestort water is een symbool van het uitgieten van het leven, dat altijd maar doorgaat (2Sm 14:14). Daardoor kan ook dit voorbeeld met de dood worden verbonden.

Het vierde voorbeeld is “het vuur”. Het vuur wordt nooit verzadigd van wat het kan verteren. Het vreet alles op wat het op zijn weg tegenkomt en gaat daarmee onverzadigbaar door zolang er iets is wat brandbaar is. Ook alles wat erin wordt gegooid, wordt door de vlammen opgevreten. Nooit bereiken vlammen een punt dat ze teruggeven wat erin werd gegooid omdat ze genoeg zouden hebben. Dit doet denken aan de hel, het eeuwige vuur, een vuur waaraan nooit een einde komt, dat altijd door blijft branden en tot in eeuwigheid niet verzadigd wordt.

Alleen de Schepper kan de diepste verlangens van een mens verzadigen, dat is een leven in gemeenschap met Hem. Alleen Hij kan de leegte van het hart dat Hij heeft geschapen, vullen door aan de begeerte naar Hem te voldoen.

Sp 30:17 | Vader bespotten en moeder verachten

17 Een oog [dat] een vader bespot,

en de gehoorzaamheid aan de moeder veracht,

zullen de raven van de beek uitpikken,

de jongen van de arend zullen het opeten.

Het is niet uitgesloten dat wie niet te verzadigen is, vervalt tot de laagste zonde, die van het bespotten en verachten van de ouders. Alsof zij de schuld ervan zijn dat zijn niet te verzadigen begeerten niet worden bevredigd. Hiermee keert Agur terug naar het eerste kenmerk van de generatie te midden waarvan hij leeft (vers 11). Hier spreekt hij over “een oog [dat] de vader bespot”. Het oog openbaart de innerlijke houding van het hart en dat oog is vol minachting. De minachting zit diep. Dat blijkt ook uit de verachting die er is voor “de gehoorzaamheid aan de moeder”. God let erop met welke ogen een kind naar zijn ouders kijkt.

De straf is in overeenstemming met de zonde. Het oog dat zo nadrukkelijk bespotting en verachting uitstraalt, zal eerst door “de raven van de beek” worden uitgepikt. Daarna zal het door “de jongen van de arend” worden opgegeten. Het oog uitpikken en opeten kunnen we letterlijk nemen. Het wijst op het sterven van een vroegtijdige dood, waarna het lichaam niet wordt begraven, maar aan de roofvogels wordt prijsgegeven. God zorgt ervoor dat deze vogels zich op de ogen van deze zondaar zullen storten. Dit oordeel bevestigt tevens dat zo iemand blind is voor God als Schepper. Deze strenge straf wordt toegepast op hem die met bespotting en verachting naar zijn ouders kijkt.

Sp 30:18-20 | Vier ondoorgrondelijke dingen

18 Deze drie dingen zijn voor mij te wonderlijk,

ja, vier zijn er die ik niet kan vatten:

19 de weg van de arend in de lucht,

de weg van een slang op een rots,

de weg van een schip in het hart van de zee,

en de weg van een man bij een meisje.

20 Zo is de weg van een overspelige vrouw:

zij eet, wist haar mond af

en zegt: Ik heb geen onrecht bedreven.

Agur kijkt nu naar de natuur, waarin veel dingen geweldig en tegelijk “te wonderlijk” ofwel onbegrijpelijk zijn (vers 18). Het gaat vier keer om “de weg van” als een illustratie van de wegen die God in de schepping en met mensen gaat (Rm 11:33b{256}). Agur haalt als een bloemlezing enkele voorbeelden aan. Wij weten dat God in Zijn Woord alleen opneemt wat voor ons belangrijk is. Wij mogen daarom verwachten dat wij uit deze voorbeelden lessen kunnen leren. Niet dat die lessen ons altijd direct duidelijk zijn, maar dat is eigen aan het boek Spreuken. We moeten over dingen nadenken, ook over dingen waarvan we moeten zeggen “die zijn voor mij te wonderlijk” en waarvan we moeten erkennen “die ik niet kan vatten”.

Het is niet gemakkelijk om te ontdekken wat de vier dingen met elkaar gemeenschappelijk hebben (vers 19). Ze zijn met elkaar verbonden door het gebruik van het woord “weg” en ook door een gevoel van geheimzinnigheid en ondoorgrondelijkheid. Ze gaan alle vier een weg die niet is na te gaan. Als ze zich hebben laten zien, verdwijnen ze weer zonder een spoor achter te laten. Van de terreinen waar ze hun weg gaan, zijn er drie aardrijkskundig (lucht, land en zee) en één sociaal (huwelijksrelatie). De eerste drie dienen als illustraties van de vierde. De vierde is ook het grootste wonder.

Als we “de weg van de adelaar in de lucht” gadeslaan, komen we daarvan onder de indruk. Welke weg hij gaat, kunnen we niet van tevoren weten. En als hij die weg is gegaan, zien we er geen spoortje van terug. Hetzelfde geldt voor “de weg van de slang op een rots”. We kunnen kijken naar de snelle en doelgerichte beweging van een reptiel zonder voeten, maar we kunnen niet voorspellen welke weg hij over de rots neemt. Als hij in een spleet wegkruipt, heeft hij geen spoor nagelaten van de weg die hij is gegaan.

“De weg van een schip in het hart van de zee” is al net zo onvoorspelbaar. Er is geen afgebakend pad waardoor voorspelbaar is welke weg het schip gaat. Als het voorbijgevaren is en het water erachter weer tot rust is gekomen, is er geen spoor meer te ontdekken van de weg die het is gegaan. De bewegingen van deze drie zijn prachtig om te zien. Ze richten onze aandacht op de majestueuze en mysterieuze bewegingen in de lucht, op het land en op de zee.

Nadat de gebieden van lucht, land en zee aan bod zijn geweest, wordt onze aandacht gevestigd op “de weg van een man bij een meisje”. Hierin wordt het wonder van de aantrekkingskracht tussen een man en een vrouw en van de eenwording in de geslachtsgemeenschap aangeduid. Op welke manier een man liefde opvat voor een meisje, is een wonder dat vooraf niet beschreven kan worden. Als het zover is dat hij contact met het meisje zoekt, dan is het niet te voorspellen hoe dat zal gaan. Het gaat bij “de weg van een man bij een meisje” misschien wel vooral om het meest intieme deel van de huwelijksrelatie. Dat is volledig afgesloten van elke waarneming. Het is het geheim tussen twee mensen, waar niemand anders iets van weet.

We kunnen nog een geestelijke toepassing maken van de vier ‘wegen’ die hier worden beschreven. De weg van de arend in de lucht kunnen we verbinden aan de komst van de Zoon van God uit de hemel om op aarde God te verklaren. Het ziet ook op Zijn weg terug naar de hemel. Dat is voor de natuurlijke mens niet te vatten (Jh 6:60-63).

Ook de weg van de slang op de rots is niet te begrijpen. Wat is de weg die de slang, de duivel (Op 12:9), heeft gekozen om de schepping binnen te dringen die door de rechtvaardige God, Die een Rots en vrij van bedrog is (Dt 32:4), geschapen is? En wat is de weg die de slang voortdurend gaat en waarop hij zich beweegt in Gods schepping? Hoe is het mogelijk dat de boze voortdurend in Gods tegenwoordigheid kan komen om de broeders aan te klagen (Op 12:10; vgl. Jb 1:6-12; 2:1-6)? We zien de weg van de slang op de rots ook in de pogingen van de satan om de Heer Jezus, de Rots (1Ko 10:4), te verzoeken (Mt 4:1-11). Hij heeft in Christus geen spoortje achtergelaten, want hij vond niets in Hem (Jh 14:30).

In het schip in het hart van de zee kunnen we de gemeente zien te midden van de volken van de wereld. De gemeente is nu tweeduizend jaar door de volkenzee (Js 17:12-13) gevaren. Al deze jaren heeft de boze geprobeerd de gemeente te verwoesten, om haar schipbreuk te laten lijden. Maar zij is dwars door alle pogingen heen op een voor ons onnavolgbare wijze bewaard gebleven (Mt 16:18), want God leidt haar. Gods weg met Zijn gemeente is in de zee (vgl. Ps 77:20-21).

De weg van een man bij een meisje brengt ons bij de weg van de Heer Jezus bij Zijn gemeente. De weg die Hij is gegaan om haar te bezitten, is onnavolgbaar. Hoe heeft Hij ons hart ingenomen, hoe hebben we het nieuwe leven gekregen? We kunnen dat niet nagaan (Jh 3:8), we kunnen het alleen maar constateren. Zijn liefde voor ons heeft Hem in het grootste lijden gebracht, in de angsten van Gethsémané en de verschrikkingen van het kruis, bovenal in de drie uren van duisternis, toen Hij tot zonde werd gemaakt en Zijn God Hem moest verlaten. We kunnen Hem daarvoor alleen maar aanbidden.

De wijze waarop Hij voortdurend met en voor Zijn gemeente bezig is, kunnen we ook niet nagaan. We weten dat Hij dat doet door Zijn Woord (Ef 5:25-27), maar niet op een voor ons waarneembare wijze. Misschien zal Hij het ons vertellen en laten zien als we bij Hem zijn. Dan zullen wij kennen zoals ook wij gekend zijn (1Ko 13:12).

In vers 20 wordt nog een weg beschreven. Deze weg staat in schril contrast met de weg van de liefde van het vorige vers. Het is “de weg van een overspelige vrouw”. Van haar ontrouw laat zij ook geen spoor na. We vinden hier weer de tegenstelling die heel Spreuken doortrekt, de tegenstelling tussen de Wijsheid en de dwaasheid, tussen de trouwe vrouw en de ontrouwe vrouw. Deze tegenstelling vinden we ook in Openbaring, tussen de vrouw van het Lam, de gemeente, en het grote Babylon, de grote hoer, de moeder van de hoeren (Op 17:1-6; 19:1-8).

Dit laatste wijst erop dat we ook dit vers geestelijk kunnen toepassen. Het vers beeldt uit dat de liefde die Christus heeft geopenbaard voor de gemeente door de gemeente met ontrouw wordt beantwoord. We zien dat de christenheid op schrikbarende wijze steeds duidelijker ontrouw wordt aan Hem Die zij als haar Heer belijdt. Ze verbindt zich op de innigste manier met de wereld door allerlei wereldse methoden binnen te halen en Gods Woord aan te passen aan de visie van de moderne mens.

Dat dit vers direct na vers 19 is geplaatst, verleent steun aan het idee dat het voorgaande vers is gericht op seksuele intimiteit in het huwelijk. De beelden dat zij eet en haar mond afveegt, zijn een bedekte aanduiding voor seksuele activiteit (vgl. Sp 9:17). Wat zij in haar ontrouw doet, is voor haar niet meer dan een etentje. Ze verwijdert alle sporen van de zonde die ze heeft bedreven en gaat weer verder met haar dagelijkse bezigheden alsof er niets is gebeurd.

Het is verbijsterend dat mensen kunnen zondigen en vervolgens heel gemakkelijk een gevoel van schuld of verantwoordelijkheid van zich afschudden. Dit kan alleen doordat er een eeltige onverschilligheid is voor de wil van de Heer met betrekking tot seksualiteit.

Sp 30:21-23 | Vier onverdraaglijke dingen

21 Onder drie dingen siddert de aarde,

ja, onder vier [die] ze niet kan dragen:

22 onder een dienaar, als hij koning wordt,

onder een dwaas, als hij met brood verzadigd wordt,

23 onder een gehate [vrouw], als zij gehuwd wordt,

en [onder] een slavin, als zij [de bezittingen van] haar meesteres erft.

Het gemeenschappelijke element in de verzen 21-23 is het onverdraaglijke. Agur geeft daarvan vier voorbeelden, die evenredig verdeeld zijn tussen de twee geslachten. Elk voorbeeld geeft het misbruik van macht en welvaart aan die zijn verkregen door personen die een positie gaan innemen of krijgen die ongepast voor hen is. Zij gaan in tegen de orde die God heeft ingesteld. Als Gods orde wordt omgedraaid, brengt dat siddering van de aarde teweeg (vers 21). Dat kan ze niet dragen. Het maakt de hele samenleving instabiel. De handhaving van Gods orde bewerkt stabiliteit en vrede. Zo wil Hij dat alles in de gemeente “welvoeglijk en met orde”, dat wil zeggen met Zijn orde, gebeurt (1Ko 14:40).

Het eerste voorbeeld is dat van “een dienaar, als hij koning wordt” (vers 22a). Voor een dienaar is een plaats van regeren niet weggelegd. Als hij die plaats toch krijgt, wordt het een puinhoop in het land, want hij heeft er eenvoudig geen verstand van. Wie plotseling wordt verhoogd in zijn status, wordt een onverdraaglijke persoon. Alles begint te sidderen, want er is geen duidelijke regering meer aanwezig. Een dergelijke verandering schudt aan de orde van het leven. In de gemeente siddert ook alles wanneer iemand die zou moeten dienen, gaat heersen (3Jh 1:9-10).

Het tweede voorbeeld is dat van “een dwaas, als hij met brood verzadigd wordt” (vers 22b). Het is een luie dwaas. De dwaas sluit God per definitie buiten. Dat maakt hem tot dwaas. Zo’n man eten geven totdat hij er helemaal vol van zit, zet de orde van God op zijn kop. Iemand die niet wil werken, zal ook niet eten (2Th 3:10). Geef je zo iemand wel te eten, dan zit hij niet alleen met een voldaan gevoel in zijn buik, maar ook met een vol gevoel van arrogante zelfvoldoening. Omdat hij verzadigd is, denkt hij er niet aan om aan het werk te gaan. Hij brengt zijn tijd door met het verkondigen en het verrichten van dwaasheden. Met zo iemand wordt de chaos alleen maar groter.

De derde persoon onder wie de aarde siddert, is “een gehate [vrouw], als zij gehuwd wordt” (vers 23a). Een gehate vrouw wil zeggen een vrouw aan wie niets aantrekkelijks is, ze heeft een slecht karakter. Dat blijkt zodra ze gehuwd is. Dan neemt zij de touwtjes binnen het gezin in handen. De macht die ze heeft, gebruikt ze niet ten goede, maar ten kwade. De verhoudingen in het gezin worden verstoord. Daaronder siddert de aarde.

De vierde persoon is “een slavin, als zij [de bezittingen van] haar meesteres erft” (vers 23b). Zij is vergelijkbaar met de dienaar die koning wordt in vers 22a. De bezittingen die zij erft, bezorgen haar ineens een heel ander leven. Ze was een slavin, maar voelt zich door de erfenis ineens een meesteres. In plaats van te gehoorzamen geeft ze nu bevelen. Dat is niet te dragen door hen met wie zij vroeger haar meesteres diende.

Sp 30:24-28 | Vier kleine, maar wijze dieren

24 Deze vier zijn het kleinst op aarde,

maar wijs zijn ze, wijs gemaakt:

25 de mieren zijn een volk zonder kracht,

maar in de zomer bereiden ze hun voedsel,

26 klipdassen zijn een volk zonder macht,

maar ze bouwen hun huis in de rots,

27 de sprinkhaan heeft geen koning,

maar hij trekt gezamenlijk ordelijk op,

28 een hagedis kunt u met beide handen grijpen,

maar hij zit in de paleizen van de koning.

Wat de “vier” die “het kleinst op aarde” zijn, gemeenschappelijk hebben, is wijsheid (vers 24). De vier kleine diertjes die Agur noemt, weten hoe ze met hun natuurlijke nadelen of beperkingen moeten omgaan om te overleven. Dit instinct is door de Schepper in deze diertjes gelegd. Hij heeft hen “wijs gemaakt”. Hoe groot is Zijn wijsheid! De mens is van nature geneigd om te bewonderen wat groot, sterk en indrukwekkend is. Hier zien we dat dit voor God niet zo is, ook niet in de schepping. Wij moeten de zwakke dingen in de schepping niet verachten, maar ervan leren. In Gods schepping manifesteert zich Gods wijsheid op verschillende manieren. Mensen kunnen daardoor de waarde van de wijsheid leren (Jb 12:7{257}).

Deze diertjes zijn “zonder kracht” (vers 25), “zonder macht” (vers 26), zonder “koning” (vers 27) en zonder verdediging (vers 28). Hetzelfde geldt voor de gemeente in de wereld. De gemeente is zwak, maar haar staat in Christus alle wijsheid ter beschikking (1Ko 1:26-29,30).

De wijsheid die in “de mieren” wordt tentoongesteld, betreft hun vooruitdenken en organisatievermogen om een voedselvoorraad voor later aan te leggen (vers 25). Dat de mieren een volk zonder kracht zijn, is voor hen geen excuus om lui te zijn. Ze weten hoe ze lichamelijk moeten overleven in de toekomst. IJverig zijn ze bezig met het bereiden van voedsel in de zomer, zodat ze in de winter te eten hebben.

Zij leren ons dat we toekomstgericht moeten leven (Sp 6:6). Zoals de mieren voedsel verzamelen met het oog op hun toekomstige behoeften, zo moeten wij Gods Woord als ons geestelijk voedsel niet alleen voor vandaag lezen, maar ook voor de toekomst. Dan kan de Heilige Geest daaruit op een bepaald moment gebruiken wat nodig is.

De rijke dwaas had ook veel goederen opgelegd voor vele jaren, maar dan op aarde. De toekomstige jaren waarvoor hij zoveel had verzameld, heeft hij nooit gezien omdat zijn toekomst voor hem alleen de aarde was (Lk 12:16-21).

De wijsheid van “de klipdassen” zien we in hun vindingrijkheid om een plaats van veiligheid te vinden en daar hun huis te bouwen (vers 26). Ze weten hoe ze moeten overleven in een vijandige omgeving (Ps 104:18b{258}). Hun veiligheid zoeken ze in de rotsen. Hun toestand is uiterst zwak, maar hun positie is heel sterk. Het leert ons dat ons besef van zwakheid en onvermogen ons naar de rots, dat is Christus (1Ko 10:4), moet brengen om daar ons huis te bouwen (Mt 7:24-25).

De wijsheid van “de sprinkhaan” bestaat in de onderlinge ordelijke samenwerking die hen als een massale militaire divisie laat optrekken (vers 27). Hij weet hoe hij moet organiseren, hij heeft een opmerkelijk organisatietalent. Er is spontane eenheid en orde. Hij heeft geen koning of koningin zoals de bijen, maar “hij trekt gezamenlijk ordelijk op”, als een goed georganiseerd leger. Eén enkele sprinkhaan heeft geen kracht, je trapt hem zomaar dood. Maar in zwermen zijn sprinkhanen onoverwinnelijk en alles verwoestend (Ex 10:13-15; Js 33:4; Jl 2:25; Op 9:11).

God heeft dat gezamenlijk optrekken in hen gelegd. De les voor ons is dat het gevoel van zwakheid ons als leden van de gemeente bij elkaar moet houden en dat we elkaar moeten versterken. We kunnen dat beleven in een plaatselijke gemeente als de onzichtbare Persoon, de Heilige Geest, haar kan besturen. Bij de Kolossenzen was dat het geval. Paulus kon tegen hen zeggen: “Want al ben ik ook naar het lichaam afwezig, toch ben ik in de geest bij u en verblijd mij bij het zien van uw orde en de vastheid van uw geloof in Christus” (Ko 2:5). Zijn er vandaag ook nog plaatselijke gemeenten waar Hij dat tegen kan zeggen?

De wijsheid van “de hagedis” is zijn bekwaamheid om zelfs in de paleizen van koningen te komen (vers 28). De zwakke, weerloze hagedis die je zomaar kunt grijpen, weet hoe hij in de best beveiligde, maar ook voornaamste, woningen kan komen, zoals “in de paleizen van de koning”.

Talloze christenen zijn in de loop van de kerkgeschiedenis gegrepen en afgemaakt zonder zich te verdedigen, maar ze hebben een woning bij God. Wie zwak is, mag weten dat hij een voorname en beveiligde plaats in Christus heeft. Gelovigen hebben een koninklijke waardigheid en zijn “medeburgers van de heiligen en huisgenoten van God” (Ef 2:19). Met zijn zuignappoten kan de hagedis zich op de gladste oppervlakten voortbewegen. Hij kleeft er als het ware aan vast. Zo mag het geloof zich vasthechten in de woonplaats van God.

Sp 30:29-31 | Vier met een voorname tred en een statige gang

29 Deze drie hebben een voorname tred,

ja, vier hebben een statige gang:

30 een leeuw, de machtige onder de dieren,

voor niemand maakt hij rechtsomkeert,

31 een ranke haan, of een bok,

en een koning met krijgsvolk bij zich.

Om ons ervoor te bewaren dat we menen dat het kleine van de vorige verzen altijd beter is dan het grote, geeft Agur vier illustraties van statige schepselen. Het zijn allemaal leiders (vers 29). Het contrast met de vorige vier is duidelijk. Het zijn geen machteloze wezens waarmee je kunt doen wat je wilt, maar ze maken indruk. Ze bezitten leiderskwaliteiten. De manier waarop ze zich voortbewegen, heeft iets majestueus. Ze lopen met “een voorname tred” en “hebben een statige gang”. Eerst krijgen we drie voorbeelden uit de dierenwereld. Ze vormen de aanloop naar de vierde, de koning die krijgsvolk bij zich heeft. Het krijgsvolk vergroot de indruk van zijn majesteit.

Het eerste dier met een koninklijke uitstraling is “een leeuw”, de koning onder de dieren (vers 30). “Voor niemand maakt hij rechtsomkeert.” Integendeel, iedereen gaat hem uit de weg en geeft hem ruim baan. Zijn manier van voortbewegen dwingt ontzag af. Er straalt kracht uit. Hij zal zijn pas niet versnellen om te vluchten, want hij kent geen angst voor wie dan ook. Door zijn kracht en majesteit illustreert hij Christus, “de Overste van de koningen van de aarde”, “de Leeuw uit de stam van Juda” (Op 1:5; 5:5).

We zien bij “een ranke haan” (vers 31) ook een koninklijke uitstraling als hij te midden van de kippen paradeert. We vinden er iets van terug in het Nederlandse gezegde ‘zijn haan kraait koning’ (= hij behaalt de overwinning). De haan kraait als de zon opkomt, bij het begin van een nieuwe dag. Het is een teken van een nieuw begin. We zien dat bij de verloochening door Petrus van de Heer Jezus. Toen de haan kraaide, schrok Petrus als het ware wakker en kreeg berouw over wat hij had gedaan (Mt 26:75). Dat was het begin van de weg terug.

We kunnen de haan dan ook zien als een symbool van de aankondiging van de komst van de Koning. Christus zal in majesteit als Rechter verschijnen om de wereld te oordelen en Zijn vrederijk op te richten.

Ook de gang van “een bok” is statig. Met zijn kop fier omhoog loopt hij voor de kudde uit (Jr 50:8), hij gaat aan het hoofd ervan. De bok is bij uitstek het dier dat als zondoffer werd gebruikt. Het herinnert aan de Heer Jezus Die met koninklijke waardigheid naar Jeruzalem ging om als het zondoffer te sterven. Hij had Zich voorgenomen die weg te gaan en dat werk te doen en niemand kon Hem daarin tegenhouden (Lk 9:51). Dat werk is de basis voor Zijn terugkeer naar de aarde, want door dat werk heeft Hij het recht op de schepping teruggekregen.

Christus komt terug naar de aarde als “een koning met krijgsvolk bij zich”. Een koning met krijgsvolk bij zich maakt grote indruk. Niemand durft zich tegen hem te verzetten en niemand kan tegen hem standhouden. Dat zal gebeuren wanneer Christus als Koning terugkomt met al Zijn volk bij Zich (Op 19:11-21). Het is het volk dat Hij voor Zichzelf heeft geheiligd, waarvoor Hij het offer heeft gebracht. Dat volk mag met Hem regeren.

Sp 30:32-33 | Druk brengt iets voort

32 Als u dwaas gehandeld hebt door u te verheffen,

en als u het zich voorgenomen hebt: de hand op de mond!

33 Want druk op de melk brengt boter voort,

druk op de neus brengt bloed voort,

druk van de toorn brengt onenigheid voort.

Agur eindigt niet met de waardigheid die in de vorige verzen is voorgesteld. Dat zou een mooi slot zijn geweest. Hij eindigt echter met een waarschuwing die een laatste oproep tot nederigheid is (verzen 32-33). De voorbeelden in de verzen 30-31 gaan over leiders. Een dwaas kan daaruit een verkeerde les trekken en zich aanmatigen een leider te zijn (vers 32). Daarom klinkt de waarschuwing tegen hoogmoed in het hart (“verheffen”) en tegen slechte gedachten (“voorgenomen”).

Laat hij bij wie dit wordt gevonden zich snel realiseren dat dit dwaasheid is, en laat hij zijn hoogmoedige gedachten niet uiten (vers 32). Daarom, “de hand op de mond!” (vgl. Jb 40:4-5). Bij Job is het de hand op de mond tegenover God. Bij Agur is het de hand op de mond in de onderlinge omgang. Het is erg om slecht te denken, het is nog erger om dat slechte ook uit te spreken. Als dit laatste gebeurt, wordt toegegeven aan de slechte gedachte en worden anderen daardoor beïnvloed.

Het zich verheffen en zich iets voornemen is nog niet de daad. Toch zegt Agur dat iemand “dwaas gehandeld” heeft als hoogmoed en slechte gedachten aanwezig zijn. Gedachten worden namelijk gelijkgesteld aan daden. De Heer Jezus bevestigt dat: ”Maar Ik zeg u, dat ieder die een vrouw aanziet om haar te begeren, al overspel met haar heeft gepleegd in zijn hart” (Mt 5:28). Daarom moeten niet alleen verkeerde daden worden geoordeeld en beleden, maar ook slechte motieven en gedachten.

In vers 33 wordt in drie vergelijkingen voorgesteld wat het resultaat is als de hand niet op de mond wordt gedaan. We zien dat aan het woord “want” waarmee het vers begint. Als hij doorgaat met het uitvoeren van zijn hoogmoedige gedachten, veroorzaakt hij alleen maar onenigheid. In zijn aangematigd leiderschap zet hij anderen onder druk. Druk op iets leggen heeft een gevolg.

Als er druk op melk wordt uitgeoefend, als er krachtig in wordt geroerd, ontstaat er boter. De oorspronkelijke gezonde drank is niet meer drinkbaar. Als er druk op de neus wordt uitgeoefend, als iemand een klap op zijn neus krijgt, komt er bloed uit de neus. De oorspronkelijke functie van de neus, geuren opnemen, is uitgeschakeld. Er vindt integendeel bloedverlies plaats. Het laatste voorbeeld van druk is waar het daadwerkelijk om gaat. Iemand kan zo onder druk worden gezet, dat hij toornig wordt en er vervolgens ruzie ontstaat.

De voorbeelden maken de bedoeling van dit afsluitende advies duidelijk. Agur spoort ons aan om te streven naar vrede en harmonie door een gezindheid van nederigheid en gerechtigheid. Hij eindigt zijn spreuken met dezelfde gedachte als die waarmee hij is begonnen.

Spreuken 31

Sp 31:1 | De woorden voor Lemuel

1 De woorden voor koning Lemuel, de last waarmee zijn moeder hem onderwezen heeft.

Dit gedeelte is het enige in dit boek waarin een koning direct wordt aangesproken. Het is ook een heel hoofdstuk dat komt van een vrouw die vervuld is van Goddelijke wijsheid. Het onderwijs in het eerste gedeelte bevat twee waarschuwingen (verzen 2-7) en een advies (verzen 8-9). De moeder waarschuwt haar zoon, de koning, voor de gevaren van seksualiteit en drank. Ze neemt er de tijd voor en windt er geen doekjes om. Ook vandaag is het belangrijk dat ouders openhartig en duidelijk met hun kinderen over deze onderwerpen spreken. Als we kinderen in hun jeugd waarschuwen, zullen ze zich daaraan houden als ze ouder geworden zijn (Sp 22:6).

Lemuel betekent ‘toegewijd aan God’ of ‘toebehorend aan God’. Zijn naam komt alleen hier voor. Lemuel is onderwezen door zijn moeder. Het was “de last” die zij op haar hart had. Dat past in de manier waarop in Spreuken het onderwijs wordt doorgegeven. Het boek begon met de woorden van een vader tegen zijn zoon: ”Mijn zoon, luister naar de vermaning van je vader” (Sp 1:8a). Daar zegt de vader ook tegen hem: “Veronachtzaam het onderricht van je moeder niet” (Sp 1:8b). Dit onderricht of onderwijs wordt in dit laatste hoofdstuk uitvoerig gegeven.

Het bevestigt de grote invloed die moeders op hun kinderen hebben. In de boeken 1 Koningen en 2 Kronieken wordt vaak de naam van de moeder van een koning vermeld (1Kn 11:26; 14:21; 15:2; 2Kr 12:13; 13:2; 20:31). Het is een grote zegen een Godvrezende moeder te hebben (2Tm 1:5; 3:15). De moeder van Lemuel wordt door God geëerd omdat Hij voor haar onderwijs een heel hoofdstuk in Zijn Woord inruimt. Dat bewijst de waarde van haar woorden voor elke generatie door de eeuwen heen tot op vandaag. Na zijn moeder is zijn eigen vrouw de tweede vrouw die een grote invloed op een man heeft. Over haar waarde spreekt de moeder van Lemuel vanaf vers 10.

Haar woorden zijn ook van toepassing op ons. Wij zijn immers koningen (Op 1:6). We oefenen het koningschap nog niet uit, maar we bezitten wel de waardigheid ervan en behoren ons daarom ook ‘koninklijk’ te gedragen. De waarschuwingen van de moeder moeten we dan ook ter harte nemen.

Sp 31:2 | Oproep om naar advies te luistern

2 Wat, mijn zoon, en wat, zoon van mijn schoot,

ja, wat [zal ik je aanraden], zoon van mijn geloften?

In het drievoudige gebruik van het woord “wat” horen we het hartstochtelijke verlangen van de moeder dat haar zoon zal beantwoorden aan zijn hoge roeping. Ze spreekt als iemand die erover nadenkt wat voor advies ze haar zoon zal geven, zo vol zorg is ze voor hem. De vraag, die tegelijkertijd een oproep is, komt als een diepe zucht uit het hart van de moeder die bezorgd is over het welzijn van haar zoon. Zij wil hem vertellen wat tot zijn voordeel is en dat doen in woorden, die hem treffen en blijven hangen: “De woorden van wijzen zijn als prikkels en als spijkers, diep ingeslagen door meesters in het verzamelen. Zij zijn gegeven door één Herder” (Pr 12:11).

De moeder spreekt haar zoon op indringende wijze met een stem vol liefde aan. Ze wil zijn volle aandacht. De drievoudige herhaling van “zoon” toont de ernst van de waarschuwing. Ze noemt hem eerst “mijn zoon”. Dat geeft haar directe relatie met hem aan. Vervolgens spreekt ze hem aan als “de zoon van mijn schoot”. Daarmee zegt ze dat hij haar eigen zoon is, hij is niet aangenomen, maar uit haar geboren. Ten slotte noemt ze hem “zoon van mijn geloften”. Dat wijst erop dat zij hem aan de HEERE gewijd had. Dit herinnert aan wat Hanna met Samuel deed (1Sm 1:11{259}). Net als Hanna zal zij ongetwijfeld veel hebben gebeden voor dit kind, zowel voor als na zijn geboorte (1Sm 1:28).

Sp 31:3 | Waarschuwing tegen de vrouwen

3 Geef je kracht niet aan de vrouwen

en je wegen niet om koningen te verdelgen.

Het eerste gevaar waarop ze hem wijst, is dat van vrouwen. Zij waarschuwt hem ervoor zijn “kracht niet aan de vrouwen” te geven. Haar waarschuwing is dat hij zijn tijd niet moet doorbrengen met het voldoen aan zijn seksuele begeerten. Er zijn vrouwen genoeg in zijn omgeving, maar hij moet zijn aandacht niet op hen richten. Als hij dat wel doet, zal zijn kracht daardoor worden verteerd. Hij zal geen kracht meer hebben om zijn eigenlijke taak als koning te verrichten.

Heel wat koningen zijn in de uitoefening van hun koningschap krachteloos gemaakt door toe te geven aan hun seksuele begeerten. Onder hen zijn David en vooral Salomo. Zij hebben tot hun schande in hun leven de waarheid ondervonden van wat de moeder hier zegt (2Sm 12:9-10; 1Kn 11:11; Ne 13:26). Het is niet verkeerd een vrouw te hebben. Wie een vrouw heeft gekregen, heeft een groot geschenk van God ontvangen. Wat verkeerd, zondig en verdervend is, is er meer dan één te hebben.

Sp 31:4-7 | Waarschuwing tegen de wijn

4 Het past koningen niet, Lemoël,

het past koningen niet wijn te drinken,

of [dat] vorsten [vragen]: Waar is er sterkedrank?

5 Anders zal hij drinken en vergeten wat verordend is,

de rechtszaak van alle ellendigen verdraaien.

6 Geef sterkedrank aan wie dreigt om te komen,

en wijn aan hen die bitter bedroefd van ziel zijn.

7 Laat hem drinken en zijn armoede vergeten,

en niet langer aan zijn moeite denken.

Het andere gevaar, dat vaak samengaat met het gevaar van vrouwen, is het afhankelijk worden van drank (vers 4; Hs 4:11{260}; Op 17:2). Wijn op zich is niet verkeerd (Ri 9:13; Ps 104:15). Het is verkeerd er te veel van te drinken. Voor een koning geldt dat nog nadrukkelijker. Hij moet het niet drinken en er ook niet naar vragen. Het gaat om het overmatig gebruik van alcohol of de behoefte daaraan vanwege de voortdurende druk die er op hem ligt. Wie goed over een volk wil kunnen regeren, moet allereerst zichzelf kunnen regeren. Hierin faalde Noach toen hij de regering over de gereinigde aarde kreeg (Gn 9:1-7,20-24).

De moeder houdt hem voor wat het gevolg van overmatig drinken is: dan “zal hij … vergeten wat verordend is” (vers 5). Hij zal de koningswet vergeten, waarin God heeft gezegd hoe hij zich moet gedragen om een goede koning te zijn (Dt 17:17-20). Drank vertroebelt de geest. Wie dronken is, ziet de dingen niet meer scherp en kan geen rechtvaardige uitspraak doen in geschillen.

Een dronken koning is weerzinwekkend (1Kn 16:8-9; 20:16). Wat betreft het spreken van recht in een rechtszaak zal hij niet anders doen dan “de rechtszaak van alle ellendigen verdraaien”. Niemand van de ellendigen krijgt zijn recht, omdat de koning beneveld is in zijn geest. Daarbij komt dat de rijken die de ellendigen uitbuiten hem kunnen manipuleren (vgl. Hs 7:5{261}). Zij zullen hem wel voorzeggen wat voor uitspraak hij moet doen.

De verzen 6-7 zijn hoogstwaarschijnlijk sarcastisch bedoeld. Het kan geen serieus advies zijn dat sterke drank beter kan worden gegeven aan mensen die in doodsnood zijn (“wie dreigt om te komen”), die zwaar depressief zijn (“hen die bitter bedroefd van ziel zijn”), of die in diepe “armoede” en “moeite” verkeren. Het advies zou dan zijn: Geef hun maar zoveel sterkedrank en wijn dat ze er dronken van worden. Dan vergeten ze hun ellende en denken er niet langer aan. Dit advies kan niet serieus bedoeld zijn omdat de problemen niet verdwenen, maar nog levensgroot aanwezig zijn als de roes voorbij is. Dan moet er maar weer gedronken worden. Op deze manier wordt het een verslaving. Het is veelmeer zo, dat mensen in doodsnood of bittere droefheid Gods Woord, begrip en praktische hulp nodig hebben.

Voor een koning die onder hoge druk staat, tegen wie wordt opgekeken en van wie gerechtigheid wordt verwacht, is het gebruik van alcohol geen optie. Hij mag zich niet aan zijn verantwoordelijkheden onttrekken of er verlichting van zoeken door even ‘aan de drank’ te gaan. Een koning die weet dat hem zijn taak door God is gegeven, zal voor het verrichten van die taak alles van God verwachten. Dan zal hij krijgen wat hij nodig heeft.

Het advies dat koning Lemuel van zijn moeder krijgt, is ook voor ons belangrijk. Wij zijn koningen en mogen met de Heer Jezus regeren (Op 1:6). We regeren nu nog niet als koningen, maar hebben wel de waardigheid van een koning. Die waardigheid verspelen we door verkeerde omgang met seksualiteit en drank. Als wij aan de begeerte daarnaar toegeven, verliezen we de zuiverheid en eenvoudigheid van onze toewijding aan de Heer (vgl. Op 14:4-5) en worden we voorwerpen van verachting en manipulatie.

Sp 31:8-9 | De mond opendoen om recht te verschaffen

8 Open je mond voor een stomme,

voor de rechtszaak van allen die verkwijnen.

9 Open je mond, oordeel [met] rechtvaardigheid,

en verschaf recht aan de ellendige en de arme.

De moeder zegt tegen haar zoon, de koning, dat hij zijn mond niet moet opendoen om er wijn in te gieten, maar om een stem te zijn “voor een stomme” (vers 8). Daarmee wordt niet iemand bedoeld die niet kan praten. Het kan gaan om iemand die te schuchter is om iets te zeggen. Iemand kan ook met stomheid geslagen zijn, vanwege de onterechte aanklachten of het verbale geweld van de tegenpartij. In elk geval gaat het om iemand die niet voor zichzelf kan spreken om zijn eigen zaak te verdedigen.

De koning moet zijn mond ook opendoen voor het uitspreken van het recht voor “allen die verkwijnen”. Zij hebben misschien wel woorden, maar de kracht om die uit te spreken ontbreekt. Het vraagt in beide gevallen inzicht in de omstandigheden van hen die er ellendig aan toe zijn en zich tot hem wenden voor een rechtvaardige uitspraak.

De koning lijkt hier zowel advocaat als rechter te zijn. Als advocaat heeft hij zich in vers 8 met de zaak van een stomme en van allen die verkwijnen een gemaakt. Daardoor kan hij in vers 9 als rechter optreden. Omdat hij geen wijn heeft gedronken, maar helder is gebleven in zijn geest, is hij in staat om zijn mond open te doen en met rechtvaardigheid te oordelen en de ellendige en de arme recht te verschaffen (vgl. 2Sm 14:4-11; 1Kn 3:16-28; Ps 45:3-5; 72:4; Js 9:5-6).

Inleiding op de verzen 10-31

Er is in de voorgaande hoofdstukken veel geschreven over vrouw Dwaasheid, over dwaze, verkeerde vrouwen. Ook in dit laatste hoofdstuk horen we nog de waarschuwing voor haar uit de mond van de moeder van Lemuel voor haar zoon (vers 3). Daarom is het zo mooi dat het boek besluit met een loflied op vrouw Wijsheid, op de vrouw in de volle waarde die zij voor God, voor haar man en voor haar kinderen heeft.

De wijsheid wordt gepersonifieerd door een vrouw, omdat de vrouw vanwege de verscheidenheid aan toepassingen een uitstekend voorbeeld van de wijsheid is. Overal waar zij is, wordt haar wijsheid zichtbaar, en in alles waarmee zij bezig is, zien we hoe wijs zij is. We zien haar thuis, op de markt, in het bewijzen van liefdadigheid en in het bedrijfsleven. Door de wijsheid te personifiëren maakt de schrijver alle lessen concreet.

We zien haar in actie in het dagelijkse leven. Ze wordt “een zwakker vat” genoemd (1Pt 3:7). Toch treedt ze krachtdadig op. De oorzaak daarvan is haar Godvrezendheid en wijsheid. Daardoor doet ze ijverig en tegelijk rustig en beheerst haar werk. We zien deze kwaliteiten in haar toewijding aan haar man en kinderen, in hoe ze met haar personeel omgaat en in haar zakelijke bezigheden. Ze is beslist in haar optreden, zonder dat ze haar plaats als echtgenote naast haar man verlaat. Ze eert haar man, die wordt geëerd in de poort. Haar gedrag is zo, dat hij haar volledig vertrouwt in alles wat ze doet. Zij wordt geëerd door haar man, haar kinderen en haar werken.

Dit loflied op de vrouw is een voorbeeld of model voor alle vrouwen die een leven van wijsheid willen ontwikkelen. Maar omdat het over het wezen van de wijsheid gaat, bevat wat van haar wordt gezegd niet alleen belangrijke lessen voor vrouwen, maar ook voor mannen. Dit gedeelte leert dat de vreze des HEEREN vrouwen én mannen inspireert om trouwe rentmeesters te zijn van de tijd en talenten die God aan hen heeft gegeven. Dit rentmeesterschap wordt het best onderwezen en voorgeleefd in de huiselijke sfeer. De wijsheid waarmee dit rentmeesterschap wordt uitgeoefend, wordt zichtbaar in een evenwichtig leven, waarbij aandacht wordt gegeven zowel aan huishoudelijke taken als aan zakelijke handelingen en het bewijzen van liefdadigheid.

Dit eerbetoon aan de vrouw is geschreven in de bijzondere stijlvorm die we onder andere in Psalmen tegenkomen: Psalmen 9; 10; 25; 34; 37; 111; 112; 119; 145. Die vorm wordt wel ‘acrostichon’ genoemd. Hierbij begint het eerste woord van elk vers of van een groep verzen met een volgende letter van het Hebreeuwse alfabet. De letter van het Hebreeuwse alfabet staat [tussen vierkante haken] aan het eind van de eerste regel van elk vers. De acrostichon begint in vers 10 met de eerste letter, de aleph, en eindigt in vers 31 met de laatste letter, de taw.

Dat het hele alfabet wordt gebruikt om de deugdelijke vrouw te bezingen, kan er symbolisch op duiden dat we een complete beschrijving van haar hebben, dat er niets ontbreekt. Het is een afgesloten geheel. Er is wel gewezen op het feit dat de liefde niet wordt genoemd. Maar zou een inzet zoals deze vrouw laat zien, wel mogelijk zijn zonder dat liefde het motief is? We zien een vrouw die met vreugde haar taken verricht. Als we een beschrijving van de verhouding van liefde tussen man en vrouw willen hebben, kunnen we terecht bij het boek Hooglied. In Spreuken 31 gaat het om de toewijding van de vrouw aan haar man die zichtbaar wordt in alles wat zij doet.

De beschrijving van deze vrouw is niet een beschrijving die zonder meer op iedere vrouw van toepassing is. De vrouw die hier wordt voorgesteld, is een rijke en voorname persoon met, net als haar man, een hoge maatschappelijke positie. Ze bestuurt een huis met een landgoed en bedienden. Ze handelt in vastgoed, wijngaarden en handelswaar. De huiselijke aangelegenheden staan onder haar bestuur en ze bewijst liefdadigheid, waarvoor ze ook de middelen heeft. Er zijn niet veel vrouwen die zich in een dergelijke positie met die omstandigheden bevinden.

Het gaat blijkbaar meer om de algemene gedachte, waartoe een vrouw in staat is als zij zich volledig door de wijsheid laat leiden. De ideale vrouw wordt voorgesteld, de volmaakte echtgenote, de toegewijde hulp van haar echtgenoot, oprecht, Godvrezend, economisch en wijs. De genoemde kenmerken zullen bij iedere Godvrezende vrouw gevonden worden naar de maat van de mogelijkheden die zij heeft. Het gaat om het zich ter beschikking stellen van anderen. Daarom is dit gedeelte ook van toepassing op de Godvrezende man.

Achter de beschrijving van deze vrouw zien we het beeld van de gemeente als de vrouw van het Lam, ofwel de gemeente zoals de Heer Jezus haar ziet, in haar volkomenheid, zonder gebrek. In de praktijk werkt Hij er door Zijn Woord aan om haar zo aan Zichzelf te kunnen voorstellen (Ef 5:26-27). Er is van wat over de deugdelijke vrouw wordt gezegd, vaak een toepassing op de gemeente te maken.

Sp 31:10 | De waarde van de deugdelijke vrouw

10 Wie zal een deugdelijke vrouw vinden? [aleph]

Haar waarde gaat die van robijnen ver te boven.

De inleidende vraag in de eerste regel van dit vers veronderstelt dat de vrouw die de moeder gaat beschrijven niet gemakkelijk te vinden is (vgl. Sp 20:6; Pr 7:28{262}). Maar als ze wordt gevonden, is ze een schat van grote waarde. De moeder van koning Lemuel heeft hem in vers 3 er bovenal voor gewaarschuwd zijn kracht niet te geven aan de vrouwen. Nu gaat ze hem onderwijzen over de vrouw die een echte hulp voor hem zal zijn. Ze beschrijft van deze vrouw de eigenschappen en kwaliteiten. Daar moet hij op letten in zijn zoektocht naar haar.

Het gaat haar erom dat haar zoon op zoek gaat naar “een deugdelijke vrouw”. Daarmee geeft ze aan het begin van de beschrijving van de kwaliteiten een ‘totaalomschrijving’. Het woord ‘deugdelijk’ houdt in: aan alle eisen voldoen, betrouwbaar, beproefd, van goede kwaliteit, op een goede, degelijke manier. Het wil zeggen dat deze vrouw beschikt over alle deugden die in dit loflied van haar worden genoemd en dat ze die ook in praktijk brengt. Deze vrouw is, net als de wijsheid, meer waard dan robijnen, ja, ze gaat de waarde ervan “ver te boven” (Sp 3:15; 8:11).

Geestelijk kunnen we dit toepassen op de gemeente. Zij is de vrouw van het Lam, dat is van Christus. Zij is voor Hem “een parel van grote waarde” voor wie Hij alles overhad om haar te bezitten (Mt 13:45-46).

Sp 31:11-12 | Ze behartigt de belangen van haar echtgenoot

11 Op haar vertrouwt het hart van haar echtgenoot, [beth]

en bezit zal [hem] niet ontbreken.

12 Zij doet hem goed en geen kwaad, [gimel]

al de dagen van haar leven.

Nadat de niet in geld uit te drukken waarde van de vrouw is vastgesteld, volgt nu de beschrijving van haar deugden, dat wil zeggen haar goede eigenschappen, die in haar handelingen zichtbaar worden. Voordat die beschrijving volgt, wordt eerst gezegd hoe haar echtgenoot haar ziet, wat zij voor hem betekent (vers 11), en andersom: hoe zij hem ziet, wat hij voor haar betekent (vers 12). Haar echtgenoot vertrouwt haar met zijn hele hart. Niet liefde, maar vertrouwen is de belangrijkste basis van een goed huwelijk. De liefde kan wel eens wat minder zijn, maar vertrouwen moet altijd volledig aanwezig zijn. Een vertrouwende echtgenoot en een trouwe vrouw vormen een onverbrekelijke eenheid.

Haar echtgenoot gaat in het volste vertrouwen in haar ’s morgens de deur uit om naar zijn werk te gaan (Ps 104:23). Wanneer hij bij wijze van spreken de deur achter zich dicht doet, doet hij dat met het volkomen vertrouwen in zijn hart dat zij thuis zijn belangen zal behartigen terwijl hij afwezig is. Hij laat alles met een gerust hart aan haar over, waardoor hij zich volledig op zijn taak in de maatschappij kan richten.

Zij staat in schril contrast met de overspelige vrouw die van de afwezigheid van haar man gebruikmaakt om overspel te plegen (Sp 7:18-19). Dezelfde tegenstelling is er met de vrouwen die de profeet Amos “koeien van Basan” noemt en van wie hij zegt dat zij hun echtgenoot gebieden: “Breng ons iets, zodat wij kunnen drinken” (Am 4:1).

Zij beschaamt op geen enkele manier het vertrouwen dat haar echtgenoot in haar heeft. Zijn bezit is bij haar in veilige, vertrouwde handen (vers 11). Zijn echtgenote heeft geen gat in haar hand, ze is geen verkwistende vrouw, maar iemand die zijn bezit met wijsheid beheert. Wanneer hij van zijn werk thuiskomt, heeft zij niets van zijn bezit misbruikt. In elk huwelijk, en zeker als er een groot huishouden is, is een dergelijk vertrouwen in haar toewijding aan hem en zijn huis met alle bezittingen van wezenlijk belang.

Zijn vrouw “doet hem goed en geen kwaad” (vers 12), omdat zij aan hem verbonden is. Zou ze hem geen goed en wel kwaad doen, dan deed ze dat ook tegen zichzelf. In een goed huwelijk zijn man en vrouw altijd uit op het goede voor elkaar en zullen zij er nooit op uit zijn elkaar kwaad te doen. Hier ligt de nadruk op het handelen van de vrouw. Zij is in een positie waarbij haar man haar alles heeft toevertrouwd en zij een grote vrijheid van handelen heeft. Maar alles wat zij doet, doet zij met het oog op hem. Zij illustreert in haar leven wat Paulus schrijft: “De getrouwde wijdt haar zorg aan de dingen van de wereld, hoe zij haar man zal behagen” (1Ko 7:34b).

Op die manier handelt ze niet incidenteel, als het haar eens uitkomt, maar “al de dagen van haar leven”. Het wijst op haar voortdurende trouw in het huwelijk. Ze blijft trouw aan de eed die zij heeft gezworen toen ze met hem trouwde: tot de dood haar van hem losmaakt. Ook als ze beiden oud geworden zijn, blijft zij hem goed doen.

Ze is zelfstandig, maar niet op zichzelf gericht. Haar bezigheden dienen niet tot de ontplooiing van zichzelf, maar tot ondersteuning van haar man. Ze is op hem gericht en niet op haar carrière. Er is geen sprake van dat zij een weg los van haar man gaat, zoals dat in onze moderne maatschappij vaak gebeurt en waartoe ook wordt aangezet.

Deze verhouding van vertrouwen en goed doen beeldt uit hoe de Heer Jezus op Zijn gemeente vertrouwt. Hij kent haar, zorgt voor haar en vertrouwt erop dat zij Zijn belangen op aarde behartigt, terwijl Hij afwezig is. Dat de gemeente als geheel Hem ontrouw is geworden, is niet het aspect dat hier naar voren komt. Hier gaat het erom dat Hij in trouwe, toegewijde gelovigen de trouw en toewijding ziet die Hij waardeert.

Sp 31:13-15 | Ze zorgt voor kleding en voedsel

13 Zij zoekt wol en vlas [daleth]

en werkt volgens de wens van haar handen.

14 Zij is als schepen van een koopman, [he]

zij laat haar voedsel van verre komen.

15 Zij staat op als het nog nacht is, [waw]

en geeft haar huis[gezin] voedsel,

haar dienstmeisjes het [hun] toegewezen deel.

In vers 13 begint de opsomming van de activiteiten. Zij blijkt een vrouw te zijn van wie, “zoals het vrouwen past die belijden Godvrezend te zijn“, de versiering bestaat uit “goede werken” (1Tm 2:10). Haar eerste zorg is dat het gezin goed gekleed wordt (vers 13). Ze koopt de kleding niet en besteedt het maken ervan ook niet uit. Dat zou ze best kunnen doen, want ze heeft er immers de middelen voor. Ze koopt niet eens de stoffen voor de kleding op de markt, maar de grondstoffen “wol en vlas”, om daarvan zelf de stof te maken. Zelfs het aanschaffen van de grondstoffen doet ze met zorg. “Zij zoekt”, wat wil zeggen dat ze het beste materiaal probeert te krijgen.

Als ze de grondstoffen heeft, gaat ze aan het werk. Ze werkt niet met tegenzin, maar met plezier. Dat blijkt uit de uitdrukking dat ze “werkt volgens de wens van haar handen”. Wol komt van schapen en vlas groeit op het land. Van wol wordt kleding gemaakt die het lichaam warm houdt als het koud is. Van vlas wordt linnen gemaakt voor luchtige kleding die meer geschikt is voor warmere dagen. Ze heeft voor elke temperatuur de geschikte kleding.

Als geestelijke toepassing kan hiervan het volgende worden gezegd. Als het om de wol gaat, wijst dat erop dat de gemeente een plaats is waar een warme of liefdevolle belangstelling voor ieder lid is. Linnen stelt rechtvaardige daden voor (Op 19:8). De gemeente is ook een plaats waar aan ieder wordt gegeven waar hij recht op heeft. Ieder wordt erkend in zijn specifieke kwaliteiten. Er wordt ruimte gegeven om die te ontwikkelen.

De gemeente zoekt daarnaar. Dat betekent dat de gemeente daarvoor bidt. Zij zoekt bij de Heer wat ze nodig heeft om liefdevolle belangstelling en gerechtigheid uit te stralen.

Naast de zorg voor kleding heeft ze ook de zorg voor voedsel (vers 14). Net zoals ze met zorg de materialen uitzoekt voor de kleding die zij maakt, zoekt zij ook met zorg het voedsel uit. In haar zoektocht daarnaar wordt ze vergeleken, niet met ‘een schip’, maar met “schepen”. Er is veelzijdigheid in haar activiteiten om voedsel te krijgen. Ze haalt overal het beste vandaan. Het is “haar voedsel” en ze laat het “van verre komen”. Het is voedsel waarvan zij leeft en dat zij ook aan haar huis geeft. Ze heeft voor haar huisgenoten geen ander voedsel dan wat zijzelf eet.

In de geestelijke toepassing gaat het om het geestelijke voedsel voor de gemeente en voor allen die ertoe behoren. Dat voedsel komt ‘van verre’, uit de hemel, waar Christus is. Hij voedt en koestert de gemeente (Ef 5:29), dat wil zeggen dat Hij haar eten en warmte geeft.

Het voedsel moet niet alleen worden ingekocht, maar ook worden klaargemaakt en op tafel worden gezet (vers 15). Voor het ontbijt geldt dat dit moet gebeuren voordat iedereen wakker wordt en aan tafel komt. Ze geeft niet de dienstmeisjes de opdracht om alles klaar te maken en klaar te zetten, maar dat doet ze zelf. Daarvoor komt ze vroeg uit bed. Ze wil er zeker van zijn dat haar man, haar kinderen en ook de dienstmeisjes de dag met een goede maaltijd beginnen.

De gemeente bestaat uit gelovigen die erop uit zijn elkaar te dienen met het voedsel van Gods Woord. Ze realiseren zich dat ze daarin elkaar nodig hebben. De een leert van de ander. De gelovigen zijn niet alleen leden van Gods huis met alle voorrechten die daarbij horen, maar ze hebben ook allemaal een taak. Om die taak goed te kunnen verrichten hebben ze de kracht van het voedsel van Gods Woord nodig. Ieder krijgt het hem toegewezen deel, zoveel als nodig is om de dienst te kunnen doen.

Sp 31:16-18 | Haar gezonde financieel beleid

16 Zij zet haar zinnen op een akker, en verwerft die, [zain]

van de vrucht van haar handen plant zij een wijngaard.

17 Zij omgordt haar heupen met kracht, [cheth]

zij maakt haar armen sterk.

18 Zij merkt dat het met haar zaken goed gaat, [teth]

haar lamp dooft 's nachts niet.

Nadat ze voor haar gezin en allen die daartoe behoren, heeft gezorgd, heeft ze de handen vrij om acties te ondernemen die het gezinsbudget vergroten (vers 16). Ze vergroot het inkomen van haar man. In dit deel van de opsomming zien we dat de vrouw ook een goede zakenvrouw is die verstandig investeert. Er is hier geen sprake van dwaze aankopen of het aangaan van schulden. Na het verwerven van de akker maakt zij er eigenhandig een wijngaard van.

In de geestelijke toepassing gaat het om de dingen waarop wij onze zinnen zetten. Een akker is een terrein waarop wordt gewerkt om daar iets op te verbouwen en daarvan voordeel te hebben. Zij maakt van de akker eigenhandig een wijngaard. Een wijngaard spreekt van vreugde. De akker kunnen we in dit verband zien als een beeld van het gezin. De gemeente bestaat ook uit gezinnen. Elk gezin dat voor God leeft, is een vreugde voor Hem. We kunnen ook een akker kopen voor onszelf (Lk 14:18). Dan denken we alleen aan het eigen plezier en laten God erbuiten. Dat is niet in overeenstemming met de roeping van de gemeente.

Alles wat ze doet, doet ze met inzet van al haar krachten (vers 17). De heupen omgorden wil zeggen dat de kleding omhooggetrokken en om de heupen gebonden wordt, zodat er ongehinderd kan worden gelopen. Tegelijk geeft de gordel kracht aan de heupen. Een arm is ook een symbool van kracht. Ze maakt haar armen sterk. Die kracht bezit ze niet in zichzelf. Ze is een Godvrezende vrouw (vers 30). Dat betekent dat haar kracht ligt in haar omgang met God.

De gemeente heeft geen kracht in zichzelf. Zij sterkt zich in de Heer en in de kracht van Zijn sterkte (Ef 6:10).

Terwijl ze druk bezig is, merkt ze “dat het met haar zaken goed gaat” (vers 18). Ze evalueert wat ze heeft gedaan en ziet een positief resultaat. Dat bemoedigt haar om zo verder te gaan. Ze is tot in de late uurtjes bezig. Natuurlijk heeft zij haar rust en slaap nodig en zal ze niet ‘s nachts doorwerken. Het gaat om haar inzet. Die beperkt zich niet tot een aantal uren dat in een contract is vastgelegd.

Van Anna staat dat zij “met vasten en bidden [God] diende, nacht en dag” (Lk 2:37). Dat wil ook niet zeggen dat Anna nooit sliep. Het gaat om wat haar kenmerkte. Zo is het ook met deze vrouw. Dat haar lamp ’s nachts niet dooft, kan ook betekenen dat haar huis rampen bespaard blijven die over de goddelozen komen (Jb 18:6; Jr 25:10).

Als de gemeente met de Heer leeft en in Hem haar kracht zoekt en vindt, ziet ze dat haar werk gezegend wordt. We zien dit vooral in het begin van het boek Handelingen (Hd 2:47). De gemeente leeft in de nacht van de wereld. Dan moet haar lamp niet uitgaan, maar helder branden. Dat wijst op het getuigenis dat ze van Hem geeft Die het licht van de wereld is. Wij mogen dat getuigenis allemaal individueel geven. Het kan ook te zien zijn in onze huizen (vgl. Ex 10:23).

Sp 31:19-21 | Ze werkt voor de familie en de armen

19 Zij steekt haar handen uit naar het spinnewiel [jod]

en haar handen houden een weefspoel vast.

20 Zij opent haar hand voor de ellendige, [kaph]

zij spreidt haar handen uit naar de arme.

21 Zij is niet bevreesd voor haar huis[gezin] vanwege de sneeuw,

want heel haar huis[gezin] is in scharlaken gekleed.

Ze heeft grondstoffen voor de kleding gekocht (vers 13) en haar zaken gedaan. In de avond, bij het licht van de lamp (vers 18), gaat ze de wol en het vlas tot stoffen verwerken (vers 19), waarvan ze dan kleding kan maken. Ze weet hoe ze het spinnewiel moet gebruiken. We zien haar vaardigheid in de beschrijving.

De gemeente moet ook weten hoe ze kleding moet maken, dat wil zeggen dat ze zich bewust is op welke wijze ze bekleed is met geestelijke kleding. Zo zijn de gelovigen bekleed met de klederen van de behoudenis en met de mantel van de gerechtigheid (Js 61:10). Paulus wist hoe hij de gelovigen daarmee moest bekleden, dat wil zeggen dat hij hun uitlegde wat hun positie in Christus is. De gelovigen zijn bekleed met Christus. Vooral in de brief aan de Efeziërs legt Paulus uit wat dat wil zeggen.

De vrouw zorgt voor haar gezin, maar ze vergeet daarbij ook hen niet die ellendig en arm zijn (vers 20). Ze is sociaal bewogen. Mogelijk heeft ze ook voor hen kledingstukken gemaakt, of in elk geval aan hen uitgedeeld van wat ze had (vgl. Hd 9:36-39). Dat zij haar hand voor de ellendige opent, wil zeggen dat ze hem vrijwillig en mild geeft (Ps 112:9{263}). Ze scheept hem niet af met een fooitje. Het uitspreiden van haar handen naar de arme voegt er de gedachte aan ontferming aan toe. Het zijn de handen die hard en vaardig aan het werk zijn geweest en niet de handen van een luie, rijke vrouw. Ze gebruikt haar ijver op vrijgevige en ontfermende wijze.

De gemeente mag wat zij heeft verworven aan geestelijk inzicht, delen met de minderbedeelden. Ze staat niet geïsoleerd in de wereld en zit niet met een boekje in een hoekje egoïstisch te genieten van alle waarheden. Er zijn veel mensen die er geestelijk ellendig en arm aan toe zijn. Voor hen zal zij haar hand opendoen en naar hen zal zij haar handen uitspreiden en uitdelen van de geestelijke zegeningen die ze heeft ontdekt.

Ze denkt niet alleen aan hier-en-nu, maar ook aan de toekomst (vers 21). Het wordt weer winter. Iedere vrouw die een gezin te besturen heeft, gaat aan het einde van de zomer weer nadenken over winterkleren. Ze wil haar gezin goed voorbereiden op de komende kou. Wanneer de kou komt, draagt haar gezin warme kleren. De kleren zijn niet alleen warm, maar ook aantrekkelijk. Man en kinderen zien er verzorgd uit. Ze heeft smaak.

De kou in de wereld deert haar niet, want ze zorgt voor een weldadige warmte van liefde in haar woning. Zo houdt ook de gemeente de kou van de wereld buiten de deur als in haar warmte en liefde aanwezig zijn. Juist nu is dat hard nodig omdat we weten dat het einde van alle dingen nabij is (1Pt 4:7). De kou van de oordelen van God dringt langzaam op. Daarom wordt tegen ons gezegd dat we vóór alles vurige liefde tot elkaar zullen hebben (1Pt 4:8).

Sp 31:22-23 | Zij en haar echtgenoot

22 Zij maakt voor zichzelf dekens, [mem]

van fijn linnen en roodpurper is haar kleding.

23 Haar echtgenoot is bekend in de poorten, [nun]

als hij [daar] zit met de oudsten van het land.

Bij de zorg voor anderen vergeet ze niet ook voor zichzelf te zorgen (vers 22). De “dekens” geven haar warmte. Haar kleding “van fijn linnen en roodpurper” bewijzen haar rijkdom en hoge rang. Het doet denken aan de rijke man over wie de Heer Jezus vertelt, die ook gekleed ging in purper en fijn linnen (Lk 16:19). Het probleem was niet de kleding die hij droeg, maar dat hij “elke dag schitterend feest” vierde terwijl hij de arme die aan zijn voorpoort lag, totaal negeerde. Bij hem was de liefdadigheid van deze vrouw volledig afwezig.

De gemeente heeft een hoge roeping. Paulus vertelt daarover uitvoerig in Efeziërs 1-3. Hij laat daar als het ware aan de gemeente dekens en haar waardige kleding zien. Ze is “aangenaam gemaakt in de Geliefde” (Ef 1:6), bekleed met Hem. Daarna roept hij haar op te wandelen “waardig de roeping” waarmee ze geroepen is (Ef 4:1). Hoe ze dat kan doen, vertelt hij de volgende hoofdstukken (Efeziërs 4-6).

Haar waardigheid heeft ze niet van zichzelf, maar die ontleent ze aan haar man (vers 23). De ‘poort’ is de plaats van de vergadering van de oudsten, van het stadsbestuur, waar rechtszaken worden besproken (Ru 4:1-12). Haar man is bezig met het behartigen van de belangen van de stad. Hij zit niet onopvallend tussen “de oudsten van het land”, maar is een man van aanzien, een bekende leider.

De gemeente is verbonden met een Echtgenoot Die voortdurend bezig is voor de belangen van de stad, waarmee ook Zijn gemeente wordt bedoeld. In Openbaring 21 gaat de beschrijving van de bruid zonder enige toelichting ineens over op de stad (Op 21:9-10). De bruid is de stad. De vraag is of Hij overal zo bekend is en vooral in de poorten, de plaatsen van de rechtspraak, waarbij we kunnen denken aan de plaatselijke gemeenten. Heeft Hij het daar voor het zeggen, wordt Hem daar het gezag gegeven?

De uitdrukking "zit met de oudsten" doet denken aan Openbaring 5. Daar zien we het Lam te midden van de oudsten. Het Lam zit niet, maar staat als geslacht. Ook kan van het Lam worden gezegd dat Het wordt gekend in de poorten. Zoals gezegd, is de poort de plaats van regering en bestuur. De troon van God spreekt daarvan. De zeven geesten die uitgaan van de troon laten dat zien. De kennis die de vierentwintig oudsten van het Lam hebben, blijkt uit het neervallen en aanbidden, zoals we dat lezen aan het slot van Openbaring 5. Als Johannes huilt omdat er niemand waardig is om het boek te openen en de zegels te verbreken, troost een van de oudsten hem. Deze oudste is met het Lam bekend en wijst Johannes op de Leeuw uit de stam van Juda.

Sp 31:24 | Ze verkoopt en levert

24 Zij maakt onderkleding en verkoopt die, [samech]

zij levert de kooplieden gordels.

Ze heeft gezorgd voor haar gezin, ze heeft zich bekommerd om de armen, en de positie van haar man is duidelijk voorgesteld. Nu gaat ze aan het werk voor de mensen om haar heen. Ze wil ook hen dienen met haar capaciteiten, maar ze vraagt wel een prijs voor haar diensten. Dat zal haar vermogen vergroten, maar ook de ander rijker maken. Wat ze verkoopt en levert, is kwaliteit.

De gemeente heeft veel aan te bieden, maar soms moet er een prijs voor worden gevraagd. De waarheid moet worden gekocht (Sp 23:23). De zondaar kan niets betalen om gered te worden. Iemand wordt uit genade behouden (Ef 2:8). Maar de waarheid van Gods Woord komt ons niet aanwaaien. Het leren kennen van de waarheid kost tijd en inspanning.

Sp 31:25-27 | Wijsheid en voorspoed

25 Kracht en glorie zijn haar kleding, [ain]

zij lacht de komende dag toe.

26 Zij doet haar mond open met wijsheid, [pe]

onderricht uit genegenheid ligt op haar tong.

27 Zij houdt de gangen van haar huis[gezin] in het oog, [tsade]

en brood van de luiheid eet zij niet.

Wat haar kenmerkt, komt tot uiting in de manier waarop ze zich kleedt. Haar kleding laat zien wie zij is (vers 22). In vers 25 wordt nog een keer over haar kleding gesproken, maar nu op een andere manier. Haar kleding, wat van haar wordt gezien, is “kracht en glorie”. Zij is een vrouw die kracht en voortreffelijkheid uitstraalt. Alles aan haar is dynamisch en bijzonder mooi. Ze ziet het leven elke morgen met een lach tegemoet. Dit is geen overmoed, maar het vaste vertrouwen op God Die haar leven leidt en haar de kracht geeft voor alles wat ze doet.

De gemeente heeft alle kracht en glorie waarmee zij is bekleed te danken aan de Heer Jezus. Kracht en glorie behoren Hem toe en Hij heeft die op haar gelegd, haar daarmee bekleed (Lk 24:49{264}). Kracht en glorie zijn Goddelijke kenmerken. Het zijn eigenschappen van God Zelf en zij spreidt die tentoon. We zien hierin het beeld van de gemeente als de vrouw van het Lam die zich heeft gereedgemaakt in een kleed van linnen. Dat kleed heeft ze enerzijds zelf gemaakt, want het spreekt van de rechtvaardige daden die zij heeft gedaan. Anderzijds is dat kleed aan haar gegeven, want het is Gods genade die haar tot het doen van die rechtvaardige daden in staat heeft gesteld (Op 19:7-8).

Dat bewustzijn zorgt ervoor dat de gemeente “de komende dag” kan toelachen. We kunnen daarbij denken aan het uitzien naar de komst van de Heer voor de Zijnen en ook aan Zijn komst daarna naar de aarde met de Zijnen. Zij verheugt zich op wat komt, omdat alles is verbonden met Hem Die komt. Daarom verheugt ze zich op Hem Die komt. Ze heeft Zijn verschijning lief (2Tm 4:8).

De deugdelijke vrouw staat niet bekend als een praatster en al helemaal niet als een kletser of kwaadspreekster (vgl. 1Tm 5:13; Tt 2:3). Dat hier staat dat ze haar mond opendoet, wil zeggen dat ze gewoonlijk niet praat. Maar wanneer ze praat, komen er woorden van wijsheid uit haar mond. Dan blijkt dat er “onderricht” op haar tong ligt dat ze “uit genegenheid” geeft.

Haar discussies om iemand te overtuigen komen voort uit een gezond verstand. En haar onderwijs, de aanwijzingen die zij geeft, is betrouwbaar. De tweede zin van vers 26 zegt letterlijk dat “de wet van vriendelijkheid” op haar tong ligt. Wat ze zegt, stoot niet af, maar nodigt uit om het gezegde aan te nemen. Het is aangenaam om naar haar te luisteren.

Onderwijs in de gemeente wordt gekenmerkt door wijsheid en genegenheid. Genegenheid betekent niet een karakterloze zoetsappigheid. Als tegenstanders moeten worden terechtgewezen, moet dat op niet mis te verstane wijze gebeuren. Toch is het belangrijk dat het uit genegenheid gebeurt, dat wil zeggen dat het motief is om de ander te winnen (2Tm 2:24-26).

Voordat in de verzen 28-31 anderen over haar aan het woord komen, wordt als laatste van haar deugden gewezen op haar waakzaamheid (vers 27). Ze laat zich niet misleiden door haar voorspoed, alsof ze vanwege al haar inspanningen en de gewenste resultaten nu zorgeloos haar weg kan vervolgen. Nee, terwijl ze werkt, houdt ze alles in haar huis nauwlettend in het oog. Daar ligt het zwaartepunt van haar bezigheden. Alles draait om haar huisgezin.

Ze weet van ieder lid van het gezin waar hij of zij mee bezig is. Ze is alert op wie en wat haar huisgezin binnenkomt en wat de gevolgen daarvan zijn. Zo kan ze tijdig ingrijpen als ze iets waarneemt wat de toewijding van een gezinslid aan de dienst aan God bedreigt. Op haar lauweren rusten is er niet bij. Ook als ze ‘succesvol’ is, eet zij geen “brood van luiheid”. Ze trekt zich niet zelfgenoegzaam terug om met een gevoel van zelfvoldoening naar de resultaten van haar inspanningen te kijken. Haar taak is niet af zolang ze een huisgezin te besturen heeft.

De gemeente moet ook niet menen dat het allemaal wel goed zit en dat toch niemand haar de zegeningen kan ontroven die zij heeft. Voor dit soort zelfgenoegzaamheid waarschuwt Paulus de Thessalonicenzen. Hij zegt tegen hen, terwijl hij zichzelf erin betrekt: “Laten wij dus niet slapen zoals de overigen [dat zijn de mensen van de wereld], maar laten wij waken en nuchter zijn” (1Th 5:6). De opdracht is: “Volhardt in het gebed, terwijl u daarin waakzaam bent met dankzegging” (Ko 4:2), “om, na alles volbracht te hebben, stand te houden” (Ef 6:13).

Sp 31:28-31 | Zij en haar daden worden geprezen

28 Haar kinderen staan op en prijzen haar gelukkig, [koph]

[ook] haar echtgenoot roemt haar:

29 Veel dochters hebben krachtige daden verricht, [resj]

maar jíj overtreft ze allemaal.

30 Bevalligheid is bedrieglijk en schoonheid vergankelijk, [sjin]

een vrouw die de HEERE vreest, die zal geprezen worden.

31 Geef haar van de vrucht van haar handen [taw]

en laten haar werken haar prijzen in de poorten.

De kenmerken van de deugdelijke vrouw zijn in de voorgaande verzen uitvoerig beschreven. Dat lokt een reactie uit waarin de waardering voor haar tot uiting wordt gebracht. Die waardering komt van vier zijden: van haar kinderen, van haar echtgenoot (verzen 28-29), van de HEERE en van haar werken (verzen 30-31). Van alle mensen kennen haar kinderen en haar man haar het best. Zij zijn het best in staat de waarde te beoordelen van wie zij is en wat zij doet en heeft gedaan.

“Haar kinderen” zijn de eersten die zich uiten (vers 28). Zij “staan op”. ’Opstaan’ beschrijft een activiteit die de uiting van hun waardering voorbereidt (vgl. Gn 37:35). Het is als het opstaan om iemand een staande ovatie te geven. Het is een houding die past bij wat ze gaan zeggen. Er spreekt behalve waardering ook bewondering en eerbied uit. Dan prijzen ze haar gelukkig of gezegend. Daardoor gaat via haar alle eer naar God Die haar zo gezegend heeft. Door de kinderen te worden geprezen is veel meer waard dan al de winst die ze met haar handel heeft gemaakt.

“Haar echtgenoot roemt haar.” Hij spreekt zijn grote waardering uit voor de steun die zij hem altijd heeft gegeven en voor de inzet waarmee zij hem altijd heeft gediend. Daardoor heeft hij aan zijn roeping kunnen beantwoorden. Zij heeft op meer dan voortreffelijke wijze zijn huisgezin bestuurd. Het huisgezin behoort feitelijk zowel de man als de vrouw toe, maar de vrouw levert toch wel het leeuwendeel in het bestuur. Hoe goed en belangrijk is het dat een man openlijk zijn waardering voor zijn vrouw uitspreekt.

Hij voegt eraan toe dat zij alle andere vrouwen overtreft, ook hun dochters die net als zij “krachtige daden verricht” hebben (vers 29). De dochters hebben dat gedaan in navolging van haar, ze hebben het van haar geleerd.

Of de woorden van vers 30 ook nog door de echtgenoot worden gezegd, is niet helemaal duidelijk. Misschien heeft de moeder van Lemuel ze gesproken om haar zoon ervoor te waarschuwen niet op het uiterlijk af te gaan. Achter een bevallig uiterlijk kan een verdorven karakter schuilgaan. En uiterlijke schoonheid is vergankelijk, niet blijvend, maar verdwijnt op den duur.

Hij moet zich bewust zijn van het feit dat het deugdelijke van een vrouw niet in haar uiterlijke schoonheid zit, maar in haar innerlijke omgang met de HEERE (vgl. 1Pt 3:3-4{265}). Daarom moet hij bij zijn keus van een vrouw er vooral op letten of zij een vrouw is “die de HEERE vreest”. Die vrouw “zal geprezen worden” door de HEERE en ook door haar gezin. Hetzelfde geldt voor de gemeente. Het gaat niet om allerlei uiterlijk aantrekkelijke dingen, allerlei geestesgaven die voor het oog aantrekkelijk zijn. Het gaat om eerbied voor en toewijding aan de Heer. Dat is belangrijk als we een plaatselijke gemeente beoordelen.

“De vrucht van haar handen” (vers 31) spreekt van wat zij met hard werken tot stand heeft gebracht. De resultaten van haar arbeid mogen haar voldoening geven. Dat heeft ze verdiend. Zelf zal ze zeggen dat het allemaal genade is. En dat is het ook. Tegelijk is er ook een tomeloze inzet geweest, die door de Heer wordt gewaardeerd en door iedereen die met Zijn ogen naar haar kijkt. De Heer zal alles belonen wat voor Hem is gedaan.

Haar werken zijn van bijzondere kwaliteit. Ze moeten worden geprezen “in de poorten”. Daar, waar haar man met de oudsten van het land zit (vers 23), moet er waardering voor haar zijn. Een vrouw die een gezin goed bestuurt, is een voorbeeld voor elke vorm van bestuur. Stadsbesturen en landsregeringen zouden er goed aan doen het werk van zulke vrouwen te erkennen en hun voorbeeld te volgen. Dan zou er hoop gloren voor een maatschappij die nu een puinhoop is door de vele gebroken gezinnen onder andere vanwege vrouwen die slechts hun eigen belangen najagen.

Niet de schoonheid van de vrouw, maar haar werken brengen haar lof. Zij wordt geprezen vanwege de vrucht van haar handen. Aan de vrucht wordt de boom gekend. Als de vrucht goed is, is ook de boom goed. Ze oogst roem van alles wat ze heeft gezaaid aan investering in de opvoeding, van alle zorg die ze heeft besteed aan haar man en haar kinderen.

De drijvende kracht in haar is het vrezen van de HEERE. Met nadruk wordt er aan het einde van het boek nog een keer gewezen op dit belangrijkste aspect van de wijsheid waarmee het boek ook is begonnen (Sp 1:7).

Voor de gemeente is dat niet anders. Alleen door eerbied voor God is zij in staat om zich te uiten op een wijze die lof van God zal oogsten.

Andere publicaties

Op de website www.oudesporen.nl staan onder het menu ‘Artikelen’ en het submenu ‘Auteurs -> Ger de Koning’ de volgende commentaren en publicaties:

- De serie ‘Toegelicht en toegepast’, een commentaarreeks van de bijbelboeken van het Oude Testament.

- De ‘Zie-serie’, een commentaarreeks van de vier Evangeliën en Handelingen.

- De ‘Rotsvast-serie’, een commentaarreeks met een verklaring van de nieuwtestamentische bijbelboeken vanaf de brief aan de Romeinen tot en met Openbaring. Deze serie heeft tot doel hen die jong zijn in het geloof te helpen bij het lezen en leren begrijpen van Gods Woord.

- Publicaties over diverse onderwerpen.

Van diverse Nederlandse publicaties zijn vertalingen in andere talen beschikbaar.

Alle commentaren en publicaties zijn vrij te downloaden als PDF bestand en als e-book.

Als er een ISBN wordt vermeld, is het boek ook als paperback te bestellen. Dat kan door op het betreffende ISBN te klikken. Voor een Nederlandse publicatie verschijnt de site www.uitgeverijdaniel.nl. Deze publicatie kan ook via de christelijke boekhandel worden besteld. Voor een in het Duits vertaalde publicatie met een ISBN verschijnt de site www.daniel-verlag.de.

{1} Dwaalt niet, God laat Zich niet bespotten. Want wat een mens zaait, dat zal hij ook oogsten. (Gl 6:7)

{2} De wijzen zullen beschaamd staan,

ontsteld zijn en gevangen worden.

Zie, zij hebben het woord van de HEERE verworpen,

wat voor wijsheid zouden zij dan hebben? (Jr 8:9)

{3} En van de nakomelingen van Issaschar, die inzicht hadden in de tijden om te weten wat Israël moest doen: hun hoofden waren er tweehonderd, met al hun broeders onder hun bevel. (1Kr 12:32)

{4} Als U, HEERE, op de ongerechtigheden let,

Heere, wie zal bestaan?

Maar bij U is vergeving,

opdat U gevreesd wordt. (Ps 130:3-4)

{5} Van sommige mensen zijn de zonden tevoren openbaar en gaan [hun] voor in het gericht; maar bij anderen volgen zij. Evenzo zijn ook de goede werken tevoren openbaar en die waarmee het anders is, kunnen niet verborgen blijven. (1Tm 5:24-25)

{6} U moet ze uw kinderen inprenten en erover spreken, als u in uw huis zit en als u over de weg gaat, als u neerligt en als u opstaat. (Dt 6:7)

{7} [Vermaan] de slaven aan hun eigen meesters onderdanig te zijn, in alles welbehaaglijk te zijn, niet tegen te spreken, niet te ontvreemden, maar alle goede trouw te bewijzen, opdat zij de leer van God, onze Heiland, in alles versieren. (Tt 2:9-10)

{8} Maar de aarde was verdorven voor Gods aangezicht en de aarde was vol met geweld. (Gn 6:11)

{9} Want zonder reden verborgen zij een kuil – hun net – voor mij,

zonder reden groeven zij [een kuil] voor mijn ziel. (Ps 35:7)

{10} Maar wie rijk willen worden, vallen in verzoeking en in een strik en in vele onverstandige en schadelijke begeerten, die de mensen doen wegzinken in verderf en ondergang. Want de geldzucht is een wortel van alle kwaad. Door daarnaar te streven zijn sommigen van het geloof afgedwaald en hebben zich met vele smarten doorboord. Maar jij, mens Gods, ontvlucht deze dingen. (1Tm 6:9-11a)

{11} Ik heb mijn voeten weerhouden van alle slechte paden,

opdat ik mij aan Uw woord zal houden. (Ps 119:101)

{12} Hun voeten snellen naar het kwaad,

zij haasten zich om onschuldig bloed te vergieten.

Hun gedachten zijn zondige gedachten,

verwoesting en ondergang [zijn op] hun gebaande wegen. (Js 59:7)

{13} Hij heeft een kuil gedolven en die uitgegraven,

maar hij is gevallen in het graf [dat] hij [zelf] gemaakt heeft.

Zijn moeite zal op zijn [eigen] hoofd terugkeren,

zijn geweld op zijn [eigen] schedel neerdalen. (Ps 7:16-17)

{14} Opdat de God van onze Heer Jezus Christus, de Vader der heerlijkheid, u [de] geest van wijsheid en openbaring geeft in [de] kennis van Hem. (Ef 1:17)

{15} De hele dag heb Ik Mijn handen uitgespreid

naar een opstandig volk,

dat de weg gaat die niet goed is,

naar hun [eigen] gedachten; (Js 65:2)

{16} Daarom zal ook Ik handelen in grimmigheid: Ik zal niemand ontzien en Ik zal geen medelijden hebben. Al roepen zij met luide stem ten aanhoren van Mij, toch zal Ik niet naar hen luisteren. (Ez 8:18)

{17} Dwaalt niet, God laat Zich niet bespotten. Want wat een mens zaait, dat zal hij ook oogsten. Want wie voor zijn eigen vlees zaait, zal uit het vlees verderf oogsten; maar wie voor de Geest zaait, zal uit de Geest eeuwig leven oogsten (Gl 6:7-8)

{18} Dan zegt u: Waarom?

Omdat de HEERE Getuige is

tussen u en de vrouw van uw jeugd,

tegen wie ú trouweloos handelt,

terwijl zíj toch uw metgezellin en de vrouw van uw verbond is. (Ml 2:14)

{19} Gelukkig de zachtmoedigen, want zij zullen de aarde beërven. (Mt 5:5)

{20} Want dit is het verbond dat Ik na die dagen met het huis van Israël zal maken, zegt [de] Heer: Ik zal Mijn wetten in hun verstand geven en Ik zal ze in hun harten schrijven. (Hb 8:10)

{21} Ik heb Uw belofte in mijn hart opgeborgen,

opdat ik tegen U niet zondig. (Ps 119:11)

{22} Want Zijn goedertierenheid is machtig over ons;

de trouw van de HEERE is voor eeuwig. (Ps 117:2)

{23} En Jezus nam toe in <de> wijsheid en grootte en gunst bij God en mensen. (Lk 2:52)

{24} Toen riep Asa tot de HEERE, zijn God, en zei: HEERE, U bent de Enige Die kan helpen, hem die geen kracht heeft tegen de machtige. Help ons, HEERE, onze God, want wij steunen op U en in Uw Naam zijn wij gekomen tegen deze troepenmacht. HEERE, U bent onze God, laat geen sterveling tegen U iets kunnen doen. (2Kr 14:11)

{25} Ja, Uw getuigenissen zijn mijn bron van blijdschap,

zij zijn mijn raadgevers. (Ps 119:24)

{26} Ik weet, HEERE,

dat het niet aan de mens is zijn weg,

[dat] het niet aan een man is [zijn] gang [te bepalen]

en zijn voetstappen te richten. (Jr 10:23)

{27} Wee hun die in hun [eigen] oog wijs zijn

en naar hun eigen mening verstandig. (Js 5:21)

{28} Want van U is alles, en uit Uw hand hebben wij het U gegeven. (1Kr 29:14b)

{29} Breng al de tienden

naar het voorraadhuis, zodat er voedsel in Mijn huis is.

Beproef Mij toch hierin,

zegt de HEERE van de legermachten,

of Ik niet de vensters van de hemel voor u zal openen,

en zegen over u zal uitgieten, zodat er geen [schuren] genoeg zullen zijn. (Ml 3:10)

{30} Petrus begon tot Hem te zeggen: Zie, wij hebben alles verlaten en zijn U gevolgd. Jezus zei: Voorwaar, Ik zeg u: er is niemand die [zijn] huis, broers, zusters, moeder, vader, kinderen of akkers heeft verlaten ter wille van Mij en ter wille van het evangelie, die niet honderdvoudig ontvangt, nu in deze tijd: huizen, broeders, zusters, moeders, kinderen en akkers, met vervolgingen, en in de toekomstige eeuw eeuwig leven. (Mk 10:28-30)

{31} Ík zal hem tot een Vader zijn, en híj zal Mij tot een zoon zijn, wat [wil zeggen]: als hij zich misdraagt, zal Ik hem terechtwijzen met een stok [als] van mensen en met slagen [als] van mensenkinderen. (2Sm 7:14)

{32} Want wie [de] Heer liefheeft, tuchtigt Hij en Hij geselt iedere zoon die Hij aanneemt’. (Hb 12:6)

{33} Allen die Ik liefheb, bestraf en tuchtig Ik; wees dan ijverig en bekeer u. (Op 3:19)

{34} Wij die de toevlucht hebben genomen om de voorgestelde hoop aan te grijpen. (Hb 6:18)

{35} Hoe groot zijn Uw werken, HEERE,

U hebt alles met wijsheid gemaakt,

de aarde is vol van Uw rijkdommen. (Ps 104:24)

{36} Hij zal voor geen kwaad gerucht vrezen, [mem]

zijn hart is standvastig, hij vertrouwt op de HEERE. [nun] (Ps 112:7)

{37} En u zult horen van oorlogen en geruchten van oorlogen; let op, wordt niet verschrikt, want dit <alles> moet gebeuren, maar het is nog niet het einde. (Mt 24:6)

{38} Ik stel mij de HEERE voortdurend voor [ogen];

omdat Hij aan mijn rechterhand is, wankel ik niet. (Ps 16:8)

{39} Vertrouwelijk gaat de HEERE om met wie Hem vrezen, [samech]

Zijn verbond maakt Hij hun bekend. (Ps 25:14)

{40} Opdat u de HEERE, uw God, vreest door al Zijn verordeningen en Zijn geboden, die ik u gebied, in acht te nemen: u, uw kind en uw kleinkind, alle dagen van uw leven; en opdat uw dagen verlengd worden. (Dt 6:2)

{41} Als ik mij in herinnering breng het ongeveinsd geloof in jou, dat eerst gewoond heeft in je grootmoeder Loïs en in je moeder Eunice, en ik ben ervan overtuigd ook in jou. (2Tm 1:5)

{42} En wat je van mij gehoord hebt onder vele getuigen, vertrouw dat toe aan trouwe mensen, die bekwaam zullen zijn ook anderen te leren. (2Tm 2:2)

{43} Jazeker, ik acht ook alles schade te zijn om de uitnemendheid van de kennis van Christus Jezus, mijn Heer, om Wie ik de schade van alles heb geleden en het als vuilnis acht, opdat ik Christus mag winnen. (Fp 3:8)

{44} Dina, de dochter van Lea, die zij Jakob gebaard had, trok eropuit om bij de meisjes van dat land te gaan kijken. En Sichem, de zoon van de Heviet Hemor, de vorst van het land, zag haar; hij greep haar en sliep met haar; hij verkrachtte haar. (Gn 34:1-2)

{45} Op zijn slaapplaats bedenkt hij onrecht;

hij gaat op een weg staan die niet goed is,

het kwaad verwerpt hij niet. (Ps 36:5)

{46} U echter, u bent afgeweken van de weg:

velen hebt u door [uw onderwijs in] de wet doen struikelen. (Ml 2:8)

{47} Verder moet het [zó] zijn, als hij op de troon van zijn koninkrijk zit, dat hij voor zichzelf op een boekrol een afschrift van deze wet schrijft, vanuit [de rol] die onder het toezicht van de Levitische priesters is. (Dt 17:18)

{48} Want uit [de] overvloed van [het] hart spreekt zijn mond. (Lk 6:45c)

{49} Laat geen vuil woord uit uw mond komen, maar veeleer een dat goed is tot opbouwing waar dat nodig is, opdat het genade geeft aan hen die horen. (Ef 4:29)

{50} En maakt rechte paden voor uw voeten, opdat het kreupele niet ontwricht maar veeleer gezond wordt. (Hb 12:13)

{51} Met uw [eigen] oren zult u een woord van achter u horen:

Dit is de weg, bewandel die.

[Dit] voor het geval u naar rechts of naar links zou gaan. (Js 30:21)

{52} Uw lippen druipen van honingzeem, [Mijn] bruid,

honing en melk zijn onder uw tong. (Hl 4:11)

{53} Zijn mond is gladder dan boter,

maar zijn hart wil strijd;

zijn woorden zijn zachter dan olie,

maar het zijn getrokken zwaarden. (Ps 55:22)

{54} Ik vond iets wat bitterder is dan de dood:

de vrouw die een vangnet is.

Haar hart is een sleepnet,

haar handen zijn boeien. (Pr 7:26a)

{55} Maar laat vanwege de hoererijen ieder zijn eigen vrouw hebben en laat iedere [vrouw] haar eigen man hebben. Laat de man voldoen wat verschuldigd is aan de vrouw, en evenzo ook de vrouw aan de man. De vrouw heeft geen gezag over haar eigen lichaam, maar de man; en evenzo heeft ook de man geen gezag over zijn eigen lichaam, maar de vrouw. Onttrekt u niet aan elkaar, tenzij dan met onderling goedvinden, voor een tijd, opdat u zich aan het gebed wijdt en [daarna] weer samen bent, opdat de satan u niet verzoekt, omdat u zich niet kunt onthouden. (1Ko 7:2-5)

{56} Want ik ben na-ijverig over u met een naijver van God; want ik heb u aan één man verloofd om u als een reine maagd voor Christus te stellen. (2Ko 11:2)

{57} Geniet van het leven met de vrouw die u liefhebt, al de dagen van uw vluchtige leven die Hij u gegeven heeft onder de zon, al uw vluchtige dagen. (Pr 9:9a)

{58} Het oog van de overspeler wacht op de schemering;

hij zegt: Geen oog mag mij waarnemen;

en hij doet een masker voor [zijn] gezicht.

In de duisternis dringt hij door in de huizen.

Overdag sluiten zij zichzelf op;

zij willen niets weten van het licht. (Jb 24:15-16)

{59} Voor de betekenis van het nieuwe verbond zie het commentaar op de brief aan de Hebreeën, www.oudesporen.nl.

{60} Maar vraag toch de dieren, en zij zullen je onderwijzen,

de vogels in de lucht, en zij zullen het je bekendmaken. (Jb 12:7)

{61} De dwaas vouwt zijn handen samen en eet zijn eigen vlees. (Pr 4:5)

{62} En ik vermaan u, broeders, geeft acht op hen die tweedracht en aanleidingen tot vallen verwekken tegen de leer die u geleerd hebt, en onttrekt u aan hen. Want zulke [mensen] dienen niet onze Heer Christus, maar hun eigen buik; en door vleitaal en lofspraak bedriegen zij de harten van de argelozen. (Rm 16:17-18)

{63} U moet ze uw kinderen inprenten en erover spreken, als u in uw huis zit en als u over de weg gaat, als u neerligt en als u opstaat. (Dt 6:7)

{64} En leer ze aan uw kinderen door erover te spreken als u in uw huis zit en als u over de weg gaat, als u neerligt en als u opstaat. (Dt 11:19)

{65} Uw woord is een lamp voor mijn voet

en een licht op mijn pad. (Ps 119:105)

{66} Maar Ik zeg u, dat ieder die een vrouw aanziet om haar te begeren, al overspel met haar gepleegd heeft in zijn hart. (Mt 5:28)

{67} En Hij zei tot hen: Gaat heen in de hele wereld en predikt het evangelie aan de hele schepping. (Mk 16:15)

{68} De wet uit Uw mond is mij beter

dan duizenden [stukken] goud of zilver. (Ps 119:72)

{69} Als nu aan iemand van u wijsheid ontbreekt, laat hij die aan God vragen, Die aan allen mild en zonder verwijt geeft en zij zal hem gegeven worden. (Jk 1:5)

{70} Verzamelt u geen schatten op de aarde, waar mot en afvreter ze bederft en waar dieven inbreken en stelen; maar verzamelt u schatten in [de] hemel, waar geen mot of afvreter ze bederft en waar dieven niet inbreken of stelen. (Mt 6:19-20)

{71} Fijn goud kan niet in ruil voor haar gegeven worden,

en haar prijs kan niet met zilver worden afgewogen. (Jb 28:15)

{72} En u, Bethlehem-Efratha,

[al] bent u klein om te zijn onder de duizenden van Juda,

uit u zal Mij voortkomen

Die een Heerser zal zijn in Israël.

Zijn oorsprongen zijn van oudsher,

van eeuwige dagen af. (Mi 5:1)

{73} [Al] vóór de bergen geboren waren

en U de aarde en de wereld voortgebracht had,

ja, van eeuwigheid tot eeuwigheid bent U God. (Ps 90:2)

{74} Dan is er toch voor ons maar één God, de Vader, uit Wie alle dingen zijn, en wij voor Hem; en één Heer, Jezus Christus, door Wie alle dingen zijn, en wij door Hem. (1Ko 8:6)

{75} En: ‘U, Heer, hebt in [het] begin de aarde gegrondvest, en de hemelen zijn werken van Uw handen. (Hb 1:10)

{76} En al het volk kwam ‘s morgens vroeg naar Hem toe in de tempel om Hem te horen. (Lk 21:38)

{77} Het is uw verderf, Israël,

[dat u zich keert] tegen Mij, tegen uw hulp! (Hs 13:9)

{78} Jezus dan zei tot hen: Voorwaar, voorwaar, Ik zeg u: tenzij u het vlees van de Zoon des mensen eet en Zijn bloed drinkt, hebt u geen leven in uzelf. Wie Mijn vlees eet en Mijn bloed drinkt, heeft eeuwig leven, en Ik zal hem opwekken op de laatste dag. Want Mijn vlees is waarlijk spijs en Mijn bloed is waarlijk drank. Wie Mijn vlees eet en Mijn bloed drinkt, blijft in Mij en Ik in hem. (Jh 6:53-56)

{79} Zuivert het oude zuurdeeg uit, opdat u een nieuw deeg bent; u bent immers ongezuurd. Want ook ons Pascha, Christus, is geslacht. Laten wij daarom feestvieren, niet met oud zuurdeeg, ook niet met zuurdeeg van slechtheid en boosheid, maar met ongezuurde [broden] van oprechtheid en waarheid. (1Ko 5:7-8)

{80} O, alle dorstigen, kom tot de wateren,

en u die geen geld hebt, kom,

koop en eet, ja, kom, koop zonder geld,

zonder prijs, wijn en melk. (Js 55:1)

{81} Dwaalt niet, God laat Zich niet bespotten. Want wat een mens zaait, dat zal hij ook oogsten. Want wie voor zijn eigen vlees zaait, zal uit het vlees verderf oogsten; maar wie voor de Geest zaait, zal uit de Geest eeuwig leven oogsten. (Gl 6:7-8)

{82} Zou een man God tot nut zijn?

Maar voor zichzelf zal de verstandige tot nut zijn.

Is het een vreugde voor de Almachtige dat jij rechtvaardig bent;

of winst dat jij je wegen vervolmaakt? (Jb 22:2-3)

{83} Ik heb mij zeer verblijd, dat ik [sommigen] van uw kinderen heb gevonden die in [de] waarheid wandelen, zoals wij een gebod ontvangen hebben van de Vader. (2Jh 1:4)

{84} En nu, kinderen, blijft in Hem, opdat wij als Hij geopenbaard wordt, vrijmoedigheid hebben en niet beschaamd worden voor Hem bij Zijn komst. (1Jh 2:28)

{85} De rechtvaardige zal eeuwig in gedachtenis blijven. [lamed] (Ps 112:6b)

{86} Toen Abram negenennegentig jaar oud was, verscheen de HEERE aan Abram en zei tegen hem: Ik ben God, de Almachtige! Wandel voor Mijn aangezicht en wees oprecht. (Gn 17:1)

{87} Het einde van alles nu is nabij, weest dus bezonnen en nuchter tot gebeden. Vóór alles, hebt vurige liefde tot elkaar, want liefde bedekt een menigte van zonden. (1Pt 4:7-8)

{88} Want [zoals] de droom komt door veel bezigheid,

[zo] ook het gepraat van de dwaas door veelheid van woorden. (Pr 5:2)

{89} Ik zal u herders geven naar Mijn hart, die u zullen weiden met kennis en verstand. (Jr 3:15)

{90} Een pelgrimslied, van Salomo.

Als de HEERE het huis niet bouwt,

tevergeefs zwoegen zijn bouwers eraan;

als de HEERE de stad niet bewaart,

tevergeefs waakt de wachter. (Ps 127:1)

{91} Ondersteun mij, dan ben ik verlost

en vermaak ik mij voortdurend in Uw verordeningen. (Ps 119:117)

{92} Vervloekt wie het werk van de HEERE traag uitvoert,

ja, vervloekt wie zijn zwaard bloed onthoudt. (Jr 48:10)

{93} Ook hun zilver, ook hun goud

zal hen niet kunnen redden

op de dag van de verbolgenheid van de HEERE. (Zf 1:18a)

{94} Toen hingen zij Haman aan de galg die hij voor Mordechai had laten oprichten. (Es 7:10)

{95} Toen werd de koning zeer verheugd daarover, en hij beval Daniël uit de kuil te trekken. Toen Daniël uit de kuil was getrokken, werd er geen enkel letsel bij hem aangetroffen, omdat hij op zijn God had vertrouwd. Vervolgens beval de koning en men haalde die mannen die Daniël openlijk hadden beschuldigd, en men wierp hen, hun kinderen en hun vrouwen, in de leeuwenkuil. Zij hadden de bodem van de kuil [nog] niet bereikt, of de leeuwen maakten zich van hen meester en verbrijzelden al hun beenderen. (Dn 6:24-25)

{96} Mordechai ging bij de koning weg in een blauwpurperen en wit koninklijk gewaad, met een grote gouden kroon en een mantel van fijn linnen en roodpurper. En de stad Susan juichte en was blij. (Es 8:15)

{97} De hele bevolking van het land was blij en de stad bleef rustig, nadat zij Athalia [bij] het huis van de koning met het zwaard gedood hadden. (2Kn 11:20)

{98} En tevens leren zij ook in ledigheid rond te gaan bij de huizen, en niet alleen in ledigheid, maar ook babbelachtig, bemoeiziek, sprekend wat niet behoort. (1Tm 5:13)

{99} [De] vrucht van [de] gerechtigheid nu wordt in vrede gezaaid voor hen die vrede maken. (Jk 3:18)

{100} Voorwaar, voorwaar, Ik zeg u: wie Mijn woord hoort en gelooft Hem Die Mij heeft gezonden, die heeft eeuwig leven en komt niet in [het] oordeel, maar is uit de dood overgegaan in het leven. (Jh 5:24)

{101} Laat uw versiering niet de uiterlijke zijn: [het] vlechten van [het] haar en [het] omhangen van gouden [dingen] of [het] aantrekken van kleren, maar de verborgen mens van het hart, in de onvergankelijke [versiering] van de zachtmoedige en stille geest, die kostbaar is voor God. (1Pt 3:3-4)

{102} Geeft en u zal worden gegeven; een goede, ingedrukte, geschudde, overlopende maat zal men in uw schoot geven. (Lk 6:38a)

{103} Hij keerde deze steden en heel de vlakte ondersteboven, met alle inwoners van de steden en het gewas op het land. (Gn 19:25).

{104} Een rund mag u niet muilkorven als hij aan het dorsen is. (Dt 25:4)

{105} Wees niet te snel geërgerd in uw geest,

want ergernis rust in de boezem van dwazen. (Pr 7:9)

{106} Mijn ziel verkeert te midden van leeuwen,

ik lig [tussen] mensen die verzengen [als vuur],

mensenkinderen van wie de tanden speren en pijlen zijn,

en hun tong een scherp zwaard. (Ps 57:5)

{107} De Heere HEERE gaf Mij een tong van een die onderwijs ontving,

zodat Ik weet met de vermoeide een woord op de juiste tijd te spreken.

Hij wekt Mij elke morgen, Hij wekt Mij het oor,

zodat Ik hoor als zij die onderwijs ontvangen. (Js 50:4)

{108} Ook wanneer de dwaas op de weg loopt, ontbreekt zijn verstand: hij zegt tegen iedereen dat hij een dwaas is. (Pr 10:3)

{109} De goede mens brengt uit de goede schat van zijn hart het goede voort, en de boze brengt uit de boze [schat] het boze voort; want uit [de] overvloed van [het] hart spreekt zijn mond. (Lk 6:45)

{110} HEERE, zet een wacht voor mijn mond,

behoed de deur van mijn lippen. (Ps 141:3)

{111} Hebt een afkeer van het kwade. (Rm 12:9)

{112} Omdat u zegt: Ik ben rijk en verrijkt en heb aan niets gebrek, en u weet niet dat u de ellendige, jammerlijke, arme, blinde en naakte bent. (Op 3:17)

{113} De lamp van het lichaam is het oog; als dan uw oog eenvoudig is, zal uw hele lichaam verlicht zijn; maar als uw oog boos is, zal uw hele lichaam duister zijn. Als dan het licht dat in u is, duisternis is, hoe groot is de duisternis! (Mt 6:22-23)

{114} Wij zijn dan gezanten voor Christus, terwijl God als [het ware] door ons maant. Wij bidden voor Christus: Laat u met God verzoenen. (2Ko 5:20)

{115} Zo zegt de HEERE van de legermachten: In die dagen [zal het gebeuren] dat tien mannen uit alle talen van de heidenvolken, vastgrijpen, ja, de punt [van de mantel] van een Joodse man zullen zij vastgrijpen, [en] zeggen: Wij gaan met u mee, want wij hebben gehoord [dat] God met u is. (Zc 8:3)

{116} Abraham echter zei: Kind, bedenk dat u het goede hebt ontvangen in uw leven, en Lazarus evenzo het kwade; en nu wordt hij hier vertroost, maar u lijdt smart. (Lk 16:25)

{117} Maar de goedertierenheid van de HEERE

is van eeuwigheid en tot eeuwigheid over wie Hem vrezen.

Zijn gerechtigheid is voor de kinderen van hun kinderen. (Ps 103:17)

{118} Want hij ziet dat wijzen sterven,

dat een dwaas en een onverstandige samen omkomen

en hun vermogen aan anderen nalaten. (Ps 49:11)

{119} Want er is geen goede boom die bedorven vrucht voortbrengt, en evenmin een bedorven boom die goede vrucht voortbrengt; want elke boom wordt aan zijn eigen vrucht gekend. (Lk 6:43-44a)

{120} Hun [eigen] tong zal hen laten struikelen. (Ps 64:9a)

{121} Want wie van de mensen kent het innerlijk van de mens, dan de geest van de mens die in hem is? (1Ko 2:11a)

{122} Want zulke [mensen] dienen niet onze Heer Christus, maar hun eigen buik; en door vleitaal en lofspraak bedriegen zij de harten van de argelozen. (Rm 16:18)

{123} Welzalig is hij die verstandig omgaat met een ellendige;

in dagen van onheil zal de HEERE hem bevrijden.

De HEERE zal hem bewaren en hem in het leven behouden;

hij zal op aarde gelukkig gemaakt worden. (Ps 41:2-3)

{124} Maar de edelmoedige beraamt edelmoedige [plannen]

en híj staat voor edelmoedige [daden]. (Js 32:8)

{125} God is ons een toevlucht en vesting;

Hij is in hoge mate een hulp gebleken in benauwdheden. (Ps 46:2)

{126} De goddeloze zal het zien en toornig worden, [resj]

knarsetandend zal hij wegteren. [sjin]

Wat de goddelozen verlangen, zal vergaan. [taw] (Ps 112:10)

{127} Heeft Hij Die mij in de buik maakte, [ook] hem niet gemaakt,

en heeft Eén ons niet in de baarmoeder gevormd? (Jb 31:15)

{128} En zij stenigden Stéfanus, die [de Heer] aanriep en zei: Heer Jezus, ontvang mijn geest. (Hd 7:59)

{129} Want de overheidspersonen zijn niet voor het goede, maar voor het kwade werk te vrezen. Wilt u nu de overheid niet vrezen, doe het goede, en u zult lof van haar hebben, want zij is Gods dienares, u ten goede. Maar als u het kwade doet, vrees dan; want zij draagt het zwaard niet tevergeefs; want zij is Gods dienares, een wreekster tot straf voor hem die het kwade bedrijft. (Rm 13:3-4)

{130} Zou iemand zich op verborgen plaatsen kunnen verbergen

en zou Ík hem niet zien? spreekt de HEERE.

Vervul Ik niet de hemel en de aarde?

spreekt de HEERE. (Jr 23:24)

{131} Groot van raad en machtig van daad (want Uw ogen zijn open over alle wegen van de mensenkinderen, om eenieder te geven overeenkomstig zijn wegen en overeenkomstig de vrucht van zijn daden). (Jr 32:19)

{132} Slaat de rechtvaardige mij, het zal een gunst zijn,

bestraft hij mij, het zal olie op mijn hoofd wezen,

mijn hoofd zal het niet weigeren;

dan nog is mijn gebed [voor hen] in hun ellende. (Ps 141:5)

{133} Laat mijn gebed als reukwerk voor Uw aangezicht staan,

laat mijn opgeheven handen [als] het avondoffer zijn. (Ps 141:2)

{134} Maar jij, mens Gods, … jaag naar gerechtigheid, Godsvrucht, geloof, liefde, volharding, zachtmoedigheid. (1Tm 6:11)

{135} Toen zei de koning tegen mij: Waarom staat uw gezicht [zo] verdrietig, terwijl u [toch] niet ziek bent? Dit is niets anders dan hartenpijn. (Ne 2:2)

{136} Het weinige dat de rechtvaardige heeft, [teth]

is beter dan de overvloed van vele goddelozen. (Ps 37:16)

{137} Een hand vol rust is beter dan beide vuisten vol zwoegen en najagen van wind. (Pr 4:6)

{138} Ja, Uw getuigenissen zijn mijn bron van blijdschap,

zij zijn mijn raadgevers. (Ps 119:24)

{139} De Heere HEERE gaf Mij een tong van een die onderwijs ontving,

zodat Ik weet met de vermoeide een woord op de juiste tijd te spreken.

Hij wekt Mij elke morgen, Hij wekt Mij het oor,

zodat Ik hoor als zij die onderwijs ontvangen. (Js 50:4)

{140} Als u nu met Christus opgewekt bent, zoekt dan de dingen die boven zijn, waar Christus is, gezeten aan Gods rechterhand. Bedenkt de dingen die boven zijn, niet die op de aarde zijn. (Ko 3:1-2)

{141} Een krachtig gebed van een rechtvaardige vermag veel. Elia was een man van gelijke natuur als wij, en hij bad een gebed dat het niet zou regenen, en het regende drie jaar en zes maanden niet op aarde. (Jk 5:16b-18)

{142} Het licht is aangenaam,

en het doet de ogen goed de zon te zien. (Pr 11:7)

{143} Want ik ben van mij niets bewust, maar daardoor ben ik niet gerechtvaardigd; maar Hij Die mij beoordeelt, is [de] Heer. Oordeelt daarom niets vóór [de] tijd, totdat de Heer komt, Die ook wat in de duisternis verborgen is, aan het licht zal brengen en de raadslagen van de harten openbaar zal maken; en dan zal ieder zijn lof ontvangen van God. (1Ko 4:4-4)

{144} Terwijl u al uw bezorgdheid op Hem werpt, want Hij zorgt voor u. (1Pt 5:7)

{145} Alleen, zie, dit heb ik gevonden:

dat God de mens oprecht gemaakt heeft,

maar zij hebben vele uitvluchten gezocht. (Pr 7:29)

{146} Goedertierenheid en trouw ontmoeten elkaar,

gerechtigheid en vrede kussen [elkaar]. (Ps 85:11)

{147} Zonder geloof echter is het onmogelijk [Hem] te behagen; want wie tot God nadert, moet geloven dat Hij is en dat Hij een Beloner is van hen die Hem zoeken. (Hb 11:6)

{148} Ik weet, HEERE,

dat het niet aan de mens is zijn weg,

[dat] het niet aan een man is [zijn] gang [te bepalen]

en zijn voetstappen te richten. (Jr 10:23)

{149} Uw troon, o God, bestaat eeuwig en altijd;

de scepter van Uw Koninkrijk is een scepter van rechtvaardigheid.

U hebt gerechtigheid lief en haat goddeloosheid. (Ps 45:7-8a)

{150} Als de geest van de heerser zich tegen u keert, verlaat [dan] uw plaats niet, want het is een medicijn, het voorkomt grote zonden. (Pr 10:4)

{151} Gezegend is de man die op de HEERE vertrouwt,

wiens vertrouwen de HEERE is. (Jr 17:7)

{152} En wij weten dat de Zoon van God gekomen is en ons [het] verstand gegeven heeft, opdat wij de Waarachtige kennen; en wij zijn in de Waarachtige, in Zijn Zoon Jezus Christus. Deze is de waarachtige God en [het] eeuwige leven. (1Jh 5:20)

{153} Al het zwoegen van de mens is voor zijn mond

en toch wordt de begeerte niet vervuld. (Pr 6:7)

{154} U moet opstaan voor iemand met grijze haren en eer bewijzen aan een oudere. Uw God moet u vrezen. Ik ben de HEERE. (Lv 19:32)

{155} Beproef mij, HEERE, ja, stel mij op de proef,

toets mijn nieren en mijn hart. (Ps 26:2)

{156} Iets verschrikkelijks, iets afschuwelijks

gebeurt er in het land:

de profeten profeteren leugens,

de priesters heersen door hun handen,

en Mijn volk heeft het graag zo.

Maar wat zult u doen aan het einde hiervan? (Jr 5:30-31)

{157} Want zo zegt de Heere HEERE: Omdat u in de handen geklapt en met de voeten gestampt hebt, en u in al uw leedvermaak zich van harte verblijdde over het land van Israël, daarom, zie, Ik zal Mijn hand tegen u uitstrekken en u als buit geven aan de heidenvolken. Ik zal u uitroeien uit de volken en u verdelgen uit de landen, Ik zal u wegvagen. Dan zult u weten dat Ik de HEERE ben. (Ez 25:6-7)

{158} Wee hun die het kwade goed noemen

en het goede kwaad; (Js 5:20a)

{159} Zij spotten en spreken boosaardig van onderdrukking,

zij spreken uit de hoogte.

Zij zetten hun mond op tegen de hemel,

hun tong wandelt [honend] rond op de aarde. (Ps 73:8-9)

{160} De lamp van het lichaam is het oog; als dan uw oog eenvoudig is, zal uw hele lichaam verlicht zijn. (Mt 6:22)

{161} Maar zoals geschreven staat: ‘Wat geen oog heeft gezien en geen oor heeft gehoord en in geen mensenhart is opgekomen, wat God bereid heeft voor hen die Hem liefhebben’. Want ons heeft God het geopenbaard door de Geest; want de Geest onderzoekt alle dingen, zelfs de diepten van God. (1Ko 2:9-10)

{162} Nu dan, laat grote vrees voor de HEERE over u komen; neem [uw plichten] waar, en doe [ze], want bij de HEERE, onze God, is geen onrecht, geen partijdigheid of aanneming van geschenken. (2Kr 19:7)

{163} Woorden uit de mond van een wijze zijn aangenaam, maar de lippen van een dwaas verslinden hemzelf. (Pr 10:12)

{164} Wees mij tot een rots om daarin te wonen,

om voortdurend daarin te gaan.

U hebt bevel gegeven om mij te verlossen,

want U bent mijn rots en mijn burcht! (Ps 71:3)

{165} Beveel de rijken in de tegenwoordige eeuw niet hoogmoedig te zijn en hun hoop niet gevestigd te hebben op [de] onzekerheid van [de] rijkdom, maar op God. (1Tm 6:17)

{166} Wie zichzelf zal vernederen, zal worden verhoogd. (Mt 23:12b)

{167} Ook beval ik in die tijd uw rechters: Luister naar [de geschillen] tussen uw broeders, en oordeel rechtvaardig tussen een man, zijn broeder en de vreemdeling die [bij] hem is. (Dt 1:16)

{168} Verder zegt u: De weg van de Heere is niet recht. Luister toch, huis van Israël! Mijn weg is niet recht? Zijn niet [veeleer] uw wegen onrecht? (Ez 18:25)

{169} Ík ben wel ellendig en arm,

[maar] de Heere denkt aan mij. (Ps 40:18a)

{170} Dezen zijn morrenden, klagers over hun lot die naar hun begeerten wandelen, en hun mond spreekt gezwollen taal en zij bewonderen personen ter wille van voordeel. (Jd 1:16)

{171} Ik heb dienaren te paard gezien en vorsten die als dienaren [te voet] over de aarde gingen. (Pr 10:7)

{172} Wie is een God als U,

Die de ongerechtigheid vergeeft,

Die voorbijgaat aan de overtreding

van het overblijfsel van Zijn eigendom?

Hij zal niet voor eeuwig vasthouden aan Zijn toorn,

want Hij vindt vreugde in goedertierenheid. (Mi 7:18)

{173} En de Koning zal antwoorden en tot hen zeggen: Voorwaar, Ik zeg u: voor zoveel u het hebt gedaan aan een van de geringsten van deze broeders van Mij, hebt u het Mij gedaan. (Mt 25:40)

{174} Wie zegt iets en het gebeurt, [mem]

[als] de Heere [het] niet gebiedt? (Kl 3:37)

{175} Laten zij die overgebleven zijn, het horen en bevreesd zijn en een dergelijke wandaad niet meer in uw midden verrichten. (Dt 19:20)

{176} Maar laten wij niet moedeloos worden in goeddoen; want te gelegener tijd zullen wij oogsten, als wij niet verslappen. (Gl 6:9)

{177} Oordeelt daarom niets vóór [de] tijd, totdat de Heer komt, Die ook wat in de duisternis verborgen is, aan het licht zal brengen en de raadslagen van de harten openbaar zal maken; en dan zal ieder zijn lof ontvangen van God. (1Ko 4:5)

{178} Wanneer u dan weldadigheid bewijst, bazuin het niet voor u uit, zoals de huichelaars doen in de synagogen en op de straten, opdat zij door de mensen geëerd worden. Voorwaar, Ik zeg u: zij hebben hun loon al. (Mt 6:2)

{179} De HEERE is in Zijn heilig paleis,

de troon van de HEERE staat in de hemel;

Zijn ogen doorzien,

Zijn blikken beproeven de mensenkinderen. (Ps 11:4)

{180} Voorzeker, er is geen mens rechtvaardig op de aarde,

die goeddoet en niet zondigt. (Pr 7:20)

{181} Zou Hij Die het oor plant, niet horen?

Zou Hij Die het oog vormt, niet zien? (Ps 94:9)

{182} Hij heeft mij mijn tanden op kiezelstenen laten stukbijten, [waw]

Hij heeft mij in de as neergedrukt. (Kl 3:16

{183} Of welke koning, die tegen een andere koning ten oorlog gaat trekken, gaat niet eerst zitten beraadslagen of hij in staat is met tienduizend hem te ontmoeten die met twintigduizend tegen hem optrekt? En zo niet, dan zendt hij, terwijl de ander nog veraf is, een gezantschap en vraagt om de vredesvoorwaarden. (Lk 14:31-32)

{184} Wreekt uzelf niet, geliefden, maar laat plaats voor de toorn; want er staat geschreven: ‘Aan Mij de wraak, Ik zal vergelden, zegt [de] Heer’. (Rm 12:19)

{185} Ik weet, HEERE,

dat het niet aan de mens is zijn weg,

[dat] het niet aan een man is [zijn] gang [te bepalen]

en zijn voetstappen te richten. (Jr 10:23)

{186} Want wie van de mensen kent het innerlijk van de mens, dan de geest van de mens die in hem is?

{187} Laten zij die overgebleven zijn, het horen en bevreesd zijn en een dergelijke wandaad niet meer in uw midden verrichten. (Dt 19:20)

{188} Want het oordeel zal onbarmhartig zijn over hem die geen barmhartigheid gedaan heeft. (Jk 2:13a)

{189} Door [de] rechte weg te verlaten zijn zij afgedwaald en volgen de weg van Bileam, [de zoon] van Bosor, die [het] loon van [de] ongerechtigheid liefhad. (2Pt 2:15)

{190} [U], die wijn uit sprengbekkens drinkt

en u zalft met de beste olie,

maar om de ondergang van Jozef bekommert u zich niet. (Am 6:6)

{191} De wijsheid maakt de wijze sterker

dan tien machthebbers die in de stad zijn. (Pr 7:19)

{192} U weet zelf, dat deze handen in mijn behoeften en in die van hen die bij mij waren, hebben voorzien. In alles heb ik u getoond, dat men door zo te arbeiden zich de zwakken moet aantrekken en de woorden van de Heer Jezus in herinnering moet houden, dat Hijzelf heeft gezegd: Het is gelukkiger te geven dan te ontvangen. (Hd 20:34-35)

{193} Dezen [vertrouwen] op strijdwagens en die op paarden,

maar wíj zullen de Naam van de HEERE, onze God in herinnering roepen. (Ps 20:8)

{194} Als ik het recht van mijn slaaf of van mijn slavin versmaad heb,

wanneer zij een geschil met mij hadden. (Jb 31:13)

{195} Heeft Hij Die mij in de buik maakte, [ook] hem niet gemaakt,

en heeft Eén ons niet in de baarmoeder gevormd? (Jb 31:15)

{196} Want Ik heb hem uitgekozen, opdat hij aan zijn kinderen en zijn huis na hem bevel zou geven om de weg van de HEERE in acht te nemen, door gerechtigheid en recht te doen, opdat de HEERE over Abraham zal brengen wat Hij over hem gesproken heeft. (Gn 18:19)

{197} Dwaalt niet, God laat Zich niet bespotten. Want wat een mens zaait, dat zal hij ook oogsten. (Gl 6:7)

{198} Laat ieder [geven] naardat hij zich in zijn hart heeft voorgenomen; niet met tegenzin of uit dwang, want God heeft een blijmoedige gever lief. (2Ko 9:7)

{199} [Al] vanouds weet ik van Uw getuigenissen,

ja, U hebt ze voor eeuwig gegrondvest. (Ps 119:152)

{200} Ik vond iets wat bitterder is dan de dood:

de vrouw die een vangnet is.

Haar hart is een sleepnet,

haar handen zijn boeien.

Wie goed is voor het aangezicht van God,

zal aan haar ontkomen,

maar een zondaar wordt door haar gevangen. (Pr 7:26)

{201} Hij zal de ellendigen van het volk recht doen,

hij zal de kinderen van de arme verlossen

en de onderdrukker verbrijzelen. (Ps 72:4)

{202} U mag de grens[steen] van uw naaste, die de voorouders geplaatst hebben, niet verleggen in uw erfelijk bezit dat u ontvangt in het land dat de HEERE, uw God, u geeft om het in bezit te nemen. (Dt 19:14)

{203} Laat mijn hart zich niet neigen naar een slechte zaak,

om goddeloze daden te verrichten

met mannen die onrecht bedrijven;

en laat mij niet eten van hun lekkernijen. (Ps 141:4)

{204} U bent geweest een Helper van de wees. (Ps 10:14)

{205} Ook dezen [hier] zwalken van wijn,

dwalen rond door sterkedrank.

Priester en profeet zwalken door sterkedrank.

Zij zijn opgeslokt door de wijn,

zij dwalen rond door de sterkedrank.

Zij zwalken bij [het uitleggen van] het visioen,

zij struikelen tijdens [hun] gerechtelijke uitspraak.

Ja, alle tafels zitten vol walgelijk braaksel,

geen plek is [schoon]. (Js 28:7-8)

{206} Kom, [zeggen zij,] ik zal wijn halen,

en wij zullen ons dronken drinken aan sterkedrank;

en de dag van morgen zal zijn als deze,

[ja,] groter, [nog] veel geweldiger! (Js 56:12)

{207} De wijsheid maakt de wijze sterker

dan tien machthebbers die in de stad zijn. (Pr 7:19)

{208} Als hij valt, wordt hij niet weggeworpen,

want de HEERE ondersteunt zijn hand. (Ps 37:24)

{209} Ja, het licht van de goddelozen wordt uitgedoofd,

en de vlam van zijn vuur zal niet [meer] schijnen.

Het licht wordt in zijn tent verduisterd,

en zijn lamp boven hem wordt uitgedoofd. (Jb 18:5-6)

{210} Vreest God, eert de koning. (1Pt 2:17b)

{211} Wreekt uzelf niet, geliefden, maar laat plaats voor de toorn; want er staat geschreven: ‘Aan Mij de wraak, Ik zal vergelden, zegt [de] Heer’. (Rm 12:19)

{212} De verborgen dingen zijn voor de HEERE, onze God, maar de geopenbaarde dingen zijn voor ons en onze kinderen, tot in eeuwigheid, om al de woorden van deze wet te doen. (Dt 29:29)

{213} Want ons heeft God het geopenbaard door de Geest; want de Geest onderzoekt alle dingen, zelfs de diepten van God. Want wie van de mensen kent het innerlijk van de mens, dan de geest van de mens die in hem is? Zo kent ook niemand het innerlijk van God, dan de Geest van God. En wij hebben niet de geest van de wereld ontvangen, maar de Geest Die uit God is, opdat wij weten de dingen die ons door God geschonken zijn. (1Ko 2:10-12)

{214} Wanneer u door iemand op een bruiloft wordt genodigd, ga niet op de eerste plaats zitten, opdat er niet misschien één voornamer dan u door hem genodigd is en hij die u en hem heeft genodigd, komt en tot u zegt: Maak plaats voor deze; en dan zou u beginnen met schaamte de laatste plaats in te nemen. Maar wanneer u wordt genodigd, ga dan op de laatste plaats aanliggen, opdat, wanneer hij komt die u heeft genodigd, hij tot u zegt: Vriend, kom hoger op. Dan zal het u een eer zijn tegenover allen die met u aanliggen. Want ieder die zichzelf verhoogt, zal worden vernederd; en die zichzelf vernedert, zal worden verhoogd. (Lk 14:8-11)

{215} Wij zijn dan gezanten voor Christus, terwijl God als [het ware] door ons maant. Wij bidden voor Christus: Laat u met God verzoenen. (2Ko 5:20)

{216} Een slaaf van [de] Heer moet echter niet twisten, maar vriendelijk zijn voor allen, geschikt om te leren, verdraagzaam, de tegenstanders met zachtmoedigheid terechtwijzend; misschien geeft God hun bekering om [de] waarheid te erkennen. (2Tm 2:24-25)

{217} Mijn ziel verkeert te midden van leeuwen,

ik lig [tussen] mensen die verzengen [als vuur],

mensenkinderen van wie de tanden speren en pijlen zijn,

en hun tong een scherp zwaard. (Ps 57:5)

{218} Nogmaals zeg ik: Laat niemand menen dat ik onwijs ben; of anders, neemt mij aan zelfs als een onwijze, opdat ook ik een beetje mag roemen. Wat ik spreek, spreek ik niet naar [de] Heer, maar als in onwijsheid, in dit vertrouwen te mogen roemen. (2Ko 11:16-17)

{219} Want het was beter voor hen geweest de weg van de gerechtigheid niet gekend te hebben, dan na die gekend te hebben zich af te keren van het heilige gebod dat hun was overgeleverd. Hun is overkomen wat het ware spreekwoord zegt: ‘[De] hond is teruggekeerd naar zijn eigen braaksel’. (2Pt 2:21-22a)

{220} Maar laat niemand van u lijden als moordenaar, dief, boosdoener of als bemoeial. Als hij echter als christen lijdt, laat hij zich niet schamen, maar God verheerlijken in deze naam. (1Pt 4:15-16)

{221} De Heer nu zei tot hem: Nu, u farizeeën, u reinigt de buitenkant van de drinkbeker en de schotel, maar uw binnenste is vol roof en boosheid. (Lk 11:39)

{222} Joab zei tegen Amasa: Gaat het goed met u, mijn broeder? En Joab greep met de rechterhand de baard van Amasa om hem te kussen. Maar Amasa was niet op zijn hoede voor het zwaard dat in Joabs hand was. Toen stak deze hem daarmee in de buik, zodat zijn ingewanden ter aarde stortten. (2Sm 20:9-10a)

{223} Adoni-Bezek vluchtte echter, maar zij achtervolgden hem, grepen hem en hakten de duimen van zijn handen en zijn grote tenen af. Toen zei Adoni-Bezek: Zeventig koningen, van wie de duimen van hun handen en hun grote tenen afgehakt waren, zaten onder mijn tafel en raapten [de kruimels] op. Zoals ik [met anderen] gedaan heb, zo heeft God mij vergolden. En zij brachten hem naar Jeruzalem en hij stierf daar. (Ri 1:6-7)

{224} U mag in uw hart uw broeder niet haten. U moet uw naaste zeker terechtwijzen, zodat u geen zonde op hem laadt. (Lv 19:17)

{225} Slaat de rechtvaardige mij, het zal een gunst zijn,

bestraft hij mij, het zal olie op mijn hoofd wezen,

mijn hoofd zal het niet weigeren;

dan nog is mijn gebed [voor hen] in hun ellende. (Ps 141:5)

{226} Want wat is onze hoop of blijdschap of kroon van de roem? Bent u het niet juist tegenover onze Heer Jezus bij Zijn komst? U bent immers onze heerlijkheid en blijdschap. (1Th 2:19-20)

{227} Ik heb wachters over u aangesteld:

Sla acht op het geluid van de bazuin!

Maar zij zeggen: Daar slaan wij geen acht op. (Jr 6:17)

{228} [Die] Man zal zijn als een beschutting tegen de wind,

een schuilplaats tegen de vloed. (Js 32:2a)

{229} Ik heb de goede strijd gestreden, ik heb de loop geëindigd, ik heb het geloof behouden. Overigens is voor mij de kroon van de gerechtigheid weggelegd, die de Heer, de rechtvaardige Rechter, mij in die dag zal geven; en niet alleen mij, maar ook <allen> die Zijn verschijning hebben liefgehad. (2Tm 4:7-8)

{230} Het oog wordt niet verzadigd van zien,

het oor wordt niet vol van horen. (Pr 1:8a)

{231} Kan ook een Cusjiet zijn huid veranderen,

of een luipaard zijn vlekken?

Zou ook u [dan] goed kunnen gaan doen,

gewend [als] u bent om kwaad te doen? (Jr 13:23)

{232} Als zijn heupen mij niet gezegend hebben,

omdat hij zich verwarmde met de wol van mijn schapen. (Jb 31:20)

{233} En wie van u overgebleven zijn, zal Ik in de landen van hun vijanden angst inboezemen, zodat het geritsel van een opdwarrelend blaadje hen al opjagen zal. Zij zullen op de vlucht slaan alsof ze voor een zwaard op de vlucht slaan, en neervallen, terwijl niemand [hen] opjaagt. (Lv 26:36)

{234} Die, hoewel zij de eis van het recht van God kennen – dat zij die zulke dingen bedrijven, [de] dood verdienen –, ze niet alleen doen, maar ook een welgevallen hebben aan hen die ze bedrijven. (Rm 1:32)

{235} Ik heb meer inzicht dan de ouderen,

omdat ik Uw bevelen in acht genomen heb. (Ps 119:100)

{236} Maar [de] natuurlijke mens neemt niet aan wat van de Geest <van God> is, want het is hem dwaasheid, en hij kan het niet begrijpen, omdat het geestelijk beoordeeld wordt. Maar wie geestelijk is, beoordeelt alle dingen, maar hijzelf wordt door niemand beoordeeld. (1Ko 2:14-15)

{237} Wie echter een van deze kleinen die in Mij geloven, een aanleiding tot vallen is, het zou nuttig voor hem zijn dat een molensteen om zijn hals werd gehangen en hij in de diepte van de zee zou zinken. Wee de wereld vanwege de aanleidingen tot vallen! Want het is noodzakelijk dat de aanleidingen tot vallen komen; wee evenwel die mens door wie de aanleiding tot vallen komt! (Mt 18:6-7)

{238} Beveel de rijken in de tegenwoordige eeuw niet hoogmoedig te zijn en hun hoop niet gevestigd te hebben op [de] onzekerheid van [de] rijkdom, maar op God. (1Tm 6:17)

{239} Opnieuw zag ik al de onderdrukking die er onder de zon plaatsvindt. En zie, de tranen van de onderdrukten; zij hadden echter geen trooster. Aan de kant van hun onderdrukkers was macht, zij daarentegen hadden geen trooster. (Pr 4:1)

{240} Deze zal groot zijn en Zoon van [de] Allerhoogste worden genoemd, en [de] Heer, God, zal Hem de troon van Zijn vader David geven, en Hij zal over het huis van Jakob Koning zijn tot in eeuwigheid en aan Zijn koningschap zal geen einde zijn. (Lk 1:32-33)

{241} Vergiet iemand het bloed van de mens,

door de mens zal diens bloed vergoten worden;

want naar het beeld van God

heeft Hij de mens gemaakt. (Gn 9:6)

{242} Maar wie rijk willen worden, vallen in verzoeking en in een strik en in vele onverstandige en schadelijke begeerten, die de mensen doen wegzinken in verderf en ondergang. Want de geldzucht is een wortel van alle kwaad. Door daarnaar te streven zijn sommigen van het geloof afgedwaald en hebben zich met vele smarten doorboord. (1Tm 6:9-10)

{243} Maar zij spotten met de boden van God, verachtten Zijn woorden en maakten Zijn profeten belachelijk, tot de grimmigheid van de HEERE tegen Zijn volk [zo hoog] opsteeg dat er geen genezing [meer mogelijk] was. (2Kr 36:16)

{244} Juda en Israël waren [met] velen, zo talrijk als de zand[korrels] die aan de zee zijn. Zij aten en dronken en waren blij. (1Kn 4:20)

{245} Nu echter die zoon van u gekomen is, die uw vermogen met hoeren heeft opgemaakt. (Lk 15:30)

{246} Alleen moesten wij de armen gedenken, wat ik mij daarom ook beijverd heb te doen. (Gl 2:10)

{247} Hoe talrijker zij werden, hoe meer zij tegen Mij zondigden.

Ik zal hun eer inruilen voor schande. (Hs 4:7)

{248} Als een persoon zondigt doordat hij een uitgesproken vervloeking hoort en hij dus getuige is, of dat hij het gezien heeft of [het] te weten gekomen is, als hij het niet vertelt, dan draagt hij zijn ongerechtigheid. (Lv 5:1)

{249} Want probeer ik nu mensen tevreden te stellen of God? Of tracht ik mensen te behagen? Als ik nog mensen behaagde, zou ik geen slaaf van Christus zijn. (Gl 1:10)

{250} Wie heeft de wateren met de holte van zijn hand opgemeten,

of van de hemel met een span de maat genomen,

of het stof van de aarde met een maatbeker gevat,

of de bergen gewogen in een waag,

of de heuvels op een weegschaal? (Js 40:12)

{251} De woorden van de HEERE zijn reine woorden,

als zilver gelouterd in een aarden smeltkroes,

gezuiverd zevenmaal. (Ps 12:7)

{252} Gods weg is volmaakt,

het woord van de HEERE is gelouterd,

Hij is een schild voor allen die tot Hem de toevlucht nemen. (Ps 18:31)

{253} Hebben wij echter voedsel en kleding, dan zullen wij daarmee tevreden zijn. (1Tm 6:8)

{254} Wie bent u, dat u andermans huisknecht oordeelt? [Of] hij staat of valt, [gaat] zijn eigen heer [aan]. En hij zal staande gehouden worden, want de Heer is machtig hem staande te houden. (Rm 14:4).

{255} De Heer nu zei tot hem: Nu, u farizeeën, u reinigt de buitenkant van de drinkbeker en de schotel, maar uw binnenste is vol roof en boosheid. (Lk 11:39)

{256} O diepte van rijkdom, zowel van [de] wijsheid als van [de] kennis van God! Hoe ondoorgrondelijk zijn Zijn oordelen en hoe onnaspeurlijk Zijn wegen! (Rm 11:33)

{257} Maar vraag toch de dieren, en zij zullen je onderwijzen,

de vogels in de lucht, en zij zullen het je bekendmaken. (Jb 12:7)

{258} De rotsen zijn een toevluchtsoord voor de klipdassen. (Ps 104:18b)

{259} Zij legde een gelofte af; zij zei: HEERE van de legermachten, wanneer U werkelijk de ellende van Uw dienares aanziet, aan mij denkt en Uw dienares niet vergeet, maar aan Uw dienares een mannelijke nakomeling geeft, dan zal ik die voor al de dagen van zijn leven aan de HEERE geven, en er zal geen scheermes op zijn hoofd komen. (1Sm 1:11)

{260} Hoererij, wijn

en nieuwe wijn nemen het hart [in beslag]. (Hs 4:11)

{261} Op de dag van onze koning

maken de vorsten [hem] ziek met de gloed van wijn.

Hij reikt spotters de hand. (Hs 7:5)

{262} Eén man onder duizend heb ik gevonden.

Een vrouw onder die allen heb ik echter niet gevonden. (Pr 7:28)

{263} Hij deelt [mild] uit, hij geeft aan de armen, [pe]

zijn gerechtigheid houdt voor eeuwig stand, [tsade]

zijn hoorn zal met eer opgeheven worden. [koph] (Ps 112:9)

{264} En <zie>, Ik zend de belofte van Mijn Vader op u; u echter, blijft in de stad totdat u wordt bekleed met kracht uit [de] hoogte. (Lk 24:49)

{265} Laat uw versiering niet de uiterlijke zijn: [het] vlechten van [het] haar en [het] omhangen van gouden [dingen] of [het] aantrekken van kleren, maar de verborgen mens van het hart, in de onvergankelijke [versiering] van de zachtmoedige en stille geest, die kostbaar is voor God. (1Pt 3:3-4)